سایه بحران خاورمیانه بر قلب صنعت تراشه جهان؛ گلوگاه تایوان زیر فشار جنگ

زهرا وجدانی: اگرچه در دهه‌های اخیر بحث وابستگی جهان به تایوان بیشتر در چارچوب رقابت ژئوپلیتیک چین و آمریکا تحلیل می‌شد اما تحولات نیمه اول سال ۲۰۲۶ نشان داد که شکنندگی این گلوگاه فناوری تنها به شرق آسیا محدود نیست.

پرسش‌هایی که در پایان بخش نخست این پرونده مطرح شد به یکی از بنیادی‌ترین نقاط آسیب‌پذیری اقتصاد فناوری جهان اشاره داشت: در شرایطی که بخش عمده تولید تراشه‌های پیشرفته در تایوان متمرکز شده است تا چه اندازه تحولات ژئوپلیتیک خارج از شرق آسیا می‌توانند این گلوگاه حیاتی را تحت تاثیر قرار دهند؟ و مهم‌تر از آن آیا بحران‌های امنیتی در مناطقی، چون خاورمیانه قادرند به‌طور غیرمستقیم اما موثر بر پایداری زنجیره جهانی نیمه‌هادی‌ها اثر بگذارند؟

در این بخش تلاش می‌شود با تمرکز بر تحولات اخیر خاورمیانه ابعاد مختلف این پیوند کمتر دیده‌شده از بحران گاز‌های صنعتی فوق‌خالص و وابستگی انرژی تایوان گرفته تا آسیب‌پذیری مسیر‌های لجستیکی و پیامد‌های آن برای تولیدکنندگان بزرگ تراشه در جهان بررسی شود.

بر اساس داده‌های وزارت اقتصاد تایوان، آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) و موسسه آسیایی مدیریت زنجیره تامین (ASCM)، تحولات ژئوپلیتیک سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ به عاملی مهم در بی‌ثباتی بخشی از زنجیره جهانی نیمه‌هادی تبدیل شده است. بی‌ثباتی و تنش در خاورمیانه که با اختلال در تامین انرژی، افزایش ریسک کریدور‌های دریایی و محدود شدن دسترسی به برخی مواد خام حساس همراه شد فشار تازه‌ای بر ساختار پیشاپیش شکننده تامین تراشه‌ها وارد کرده است.

در این میان تایوان که بنا بر برآورد‌های صنعتی بیش از ۹۰ درصد ظرفیت تولید تراشه‌های پیشرفته جهان را در اختیار دارد در موقعیتی قرار گرفته که هر شوک بیرونی می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از مرز‌های این جزیره ایجاد کند. بخش مهمی از انرژی مصرفی و بخشی از گاز‌های صنعتی حیاتی مورد نیاز کارخانه‌های نیمه‌هادی تایوان از طریق مسیر‌های دریایی عبوری از خلیج فارس و دریای عمان تامین می‌شود؛ مسیری که در ماه‌های اخیر با افزایش ریسک‌های امنیتی و هزینه‌های بیمه و حمل‌ونقل مواجه بوده است.

بحران مواد اولیه و گاز‌های صنعتی فوق‌خالص

یکی از زیرساخت‌های کمتر دیده‌شده، اما کاملا حیاتی در صنعت نیمه‌هادی دسترسی پایدار به گاز‌های صنعتی فوق‌خالص است. تولید تراشه‌های پیشرفته به مجموعه‌ای از گاز‌های کمیاب با درجه خلوص بسیار بالا وابسته است که در فرآیند‌هایی مانند لیتوگرافی، حکاکی شیمیایی (etching)، تمیزکاری ویفر و کنترل دمای تجهیزات استفاده می‌شوند. در میان این گازها، هلیوم، نئون و آرگون نقش کلیدی دارند.

هلیومیکی از عناصر حیاتی در خنک‌سازی تجهیزات فوق‌دقیق لیتوگرافی و همچنین در فرآیند‌های کنترل فشار و محیط خلا در کارخانه‌های نیمه‌هادی است. قطر به عنوان یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان هلیوم جهان حدود یک‌سوم عرضه جهانی این گاز را در اختیار دارد. اختلال در صادرات و افزایش ریسک حمل‌ونقل در پی تنش‌های منطقه‌ای باعث شد قیمت جهانی هلیوم در سه‌ماهه نخست ۲۰۲۶ نسبت به مدت مشابه سال قبل تا حدود ۲۲۰ درصد افزایش یابد. این افزایش قیمت مستقیما هزینه عملیاتی خطوط تولید پیشرفته را بالا برده است.

نئون نیز یکی دیگر از عناصر کلیدی در فرآیند لیتوگرافی لیزری است که در تولید تراشه‌های پیشرفته مورد استفاده قرار می‌گیرد. بخش قابل توجهی از نئون صنعتی جهان از پالایش گاز‌های جانبی صنایع فولاد تولید می‌شود و پیش از این سهم مهمی از آن توسط پالایشگاه‌های اوکراین و برخی تولیدکنندگان خاورمیانه تامین می‌شد. برآورد‌ها نشان می‌دهد حدود ۵۰ درصد از نئون مصرفی صنعت نیمه‌هادی تایوان از این منابع تامین می‌شود. اختلال در صادرات و محدود شدن دسترسی به این منابع موجب شد برخی تولیدکنندگان تایوانی از جمله TSMC و UMC به سمت تامین‌کنندگان جایگزین در استرالیا و بخش‌هایی از آسیای جنوب‌شرقی حرکت کنند؛ منابعی که هنوز ظرفیت و پایداری لازم برای جایگزینی کامل عرضه قبلی را ندارند.

پیامد این اختلال‌ها در سطح عملیاتی نیز قابل مشاهده است. طبق گزارش‌های صنعتی برخی خطوط تولید در کارخانه‌های نیمه‌هادی با کاهش حدود ۸ درصدی ظرفیت عملیاتی مواجه شده‌اند. هرچند این عدد در ظاهر محدود به نظر می‌رسد، اما در مقیاس صنعت جهانی نیمه‌هادی می‌تواند به معنای تاخیر در تولید میلیون‌ها واحد پردازنده گرافیکی و تراشه‌های پیشرفته باشد؛ تراشه‌هایی که شرکت‌هایی مانند NVIDIA، Apple و AMD برای محصولات نسل جدید خود به آنها وابسته هستند.

وابستگی شدید تایوان به انرژی وارداتی

عامل مهم دیگری که آسیب‌پذیری صنعت نیمه‌هادی تایوان را تشدید می‌کند وابستگی تقریبا کامل این جزیره به انرژی وارداتی است. تایوان تقریبا فاقد منابع قابل توجه نفت و گاز داخلی است و طبق آمار رسمی حدود ۹۷ درصد انرژی مصرفی خود را از خارج وارد می‌کند.

بخش مهمی از این انرژی از طریق گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) تامین می‌شود. نزدیک به یک‌سوم واردات LNG تایوان از تولیدکنندگان خاورمیانه به‌ویژه قطر، امارات متحده عربی و عمان تامین می‌شود. در پی افزایش ناامنی در مسیر‌های دریایی میان تنگه هرمز، دریای عمان و مسیر‌های کشتیرانی منتهی به شرق آسیا هزینه‌های بیمه کشتی‌ها و حمل‌ونقل انرژی در ماه مارس ۲۰۲۶ به طور قابل توجهی افزایش یافت.

برآورد‌های صنعتی نشان می‌دهد که این افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه در مجموع باعث شد هزینه تولید برخی تراشه‌ها در تایوان تا حدود ۱۲ درصد افزایش یابد؛ رقمی که برای صنعتی با حاشیه سود فشرده و رقابت شدید جهانی قابل توجه محسوب می‌شود.

در واکنش به این وضعیت شرکت‌های بزرگ تایوانی از جمله TSMC، Powerchip و UMC برنامه‌هایی برای کاهش وابستگی انرژی آغاز کرده‌اند. این برنامه‌ها شامل توسعه نیروگاه‌های انرژی تجدیدپذیر داخلی، قرارداد‌های بلندمدت LNG با تامین‌کنندگان جدید در استرالیا و مالزی و افزایش ظرفیت ذخیره‌سازی گاز در داخل تایوان است. با این حال طبق برنامه‌های اعلام‌شده بخش عمده این پروژه‌ها تا نیمه دوم سال ۲۰۲۷ به بهره‌برداری کامل نخواهد رسید و در کوتاه‌مدت نمی‌تواند به طور کامل ریسک‌های موجود را کاهش دهد.

شکنندگی لجستیکی در زنجیره جهانی تراشه

زنجیره تامین نیمه‌هادی تنها به مواد اولیه و انرژی محدود نمی‌شود؛ بلکه به شبکه‌ای بسیار پیچیده از حمل‌ونقل هوایی و دریایی نیز وابسته است. تراشه‌های پیشرفته پس از تولید در کارخانه‌های تایوان معمولا از طریق کریدور‌های هوایی سریع و خطوط دریایی تخصصی به مراکز مونتاژ، شرکت‌های فناوری و تولیدکنندگان تجهیزات در آمریکا، اروپا و شرق آسیا منتقل می‌شوند.

این کریدور‌ها اغلب تحت پوشش شبکه‌های بیمه بین‌المللی و در برخی موارد با حمایت امنیتی پیمان‌های نظامی و همکاری‌های منطقه‌ای در اقیانوس آرام فعالیت می‌کنند، اما افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیک در برخی مسیر‌های کلیدی به‌ویژه مسیر‌های مرتبط با انرژی و تجارت جهانی موجب افزایش هزینه‌های بیمه و محدودیت در برخی پرواز‌های باری شده است. در نتیجه این شرایط میانگین زمان تحویل تراشه‌ها از تایوان به بازار‌های غربی از حدود ۴ روز به نزدیک ۱۲ روز افزایش یافته است. برای بسیاری از صنایع پیشرفته که بر اساس مدل تولید به‌موقع (Just-in-Time) فعالیت می‌کنند چنین تاخیری می‌تواند به معنای اختلال جدی در برنامه‌های تولید باشد.

این مسئله به‌ویژه برای صنایعی مانند خودروسازی پیشرفته، تجهیزات مخابراتی نسل جدید، سامانه‌های هوش مصنوعی و حتی برخی فناوری‌های دفاعی مانند سامانه‌های هدایت موشکی اهمیت حیاتی دارد؛ صنایعی که کوچک‌ترین وقفه در تامین تراشه می‌تواند به توقف یا کندی گسترده خطوط تولید منجر شود.

تحولات ماه‌های اخیر نشان می‌دهد که صنعت نیمه‌هادی که اغلب به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین و پیچیده‌ترین بخش‌های فناوری جهان شناخته می‌شود در عین حال به شبکه‌ای از وابستگی‌های ژئوپلیتیک، انرژی و لجستیک متکی است. شبکه‌ای که هرگونه بی‌ثباتی در آن می‌تواند پیامد‌هایی فراتر از یک بحران صنعتی داشته باشد و کل معماری اقتصاد دیجیتال جهانی را تحت تاثیر قرار دهد.

صنعت نیمه‌هادی به‌عنوان زیربنای اقتصاد دیجیتال جهان صرفا محصول پیشرفت‌های فناورانه در کارخانه‌های پیشرفته نیست بلکه به شبکه‌ای پیچیده از زیرساخت‌های انرژی، مواد اولیه فوق‌خالص و کریدور‌های پایدار لجستیکی وابسته است. تشدید بی‌ثباتی و تنش‌ها در خاورمیانه و افزایش ریسک در مسیر‌های حیاتی انرژی و تجارت جهانی این وابستگی‌های پنهان را آشکار کرد و نشان داد که حتی پیشرفته‌ترین زنجیره‌های تولید فناوری نیز در برابر شوک‌های ژئوپلیتیک کاملا مصون نیستند. برای تایوان که ستون فقرات تولید تراشه‌های پیشرفته جهان محسوب می‌شود این وضعیت تنها یک چالش صنعتی نیست؛ بلکه مسئله‌ای مرتبط با پایداری اقتصادی، امنیت انرژی و جایگاه راهبردی این کشور در معماری فناوری جهانی است. اختلال در تامین گاز‌های صنعتی، افزایش هزینه انرژی و کند شدن جریان لجستیکی همگی نشان می‌دهند که تمرکز بی‌سابقه تولید تراشه در یک نقطه جغرافیایی تا چه اندازه می‌تواند اقتصاد دیجیتال جهان را در معرض ریسک‌های سیستمی قرار دهد.

در همین حال واکنش شرکت‌ها و دولت‌ها نیز حاکی از آن است که دوره جدیدی از بازنگری در ساختار زنجیره تامین نیمه‌هادی آغاز شده است؛ دوره‌ای که در آن امنیت انرژی، دسترسی به مواد خام و تنوع‌بخشی جغرافیایی تولید به اندازه پیشرفت‌های فناورانه اهمیت پیدا کرده‌اند.

در چنین شرایطی پرسش اصلی دیگر صرفا این نیست که چه کشوری قادر به تولید پیشرفته‌ترین تراشه‌هاست؛ بلکه این است که چه کشوری می‌تواند زنجیره‌ای پایدار از انرژی، مواد اولیه و زیرساخت لجستیکی برای این صنعت فراهم کند. اگر بحران‌های ژئوپلیتیک بتوانند تنها با ایجاد اختلال در چند مسیر انرژی و مواد خام تولید تراشه‌های جهان را تحت فشار قرار دهند، آیا اقتصاد دیجیتال جهانی برای مقابله با شوک‌های بزرگ‌تر در آینده آمادگی کافی دارد؟

تلاش برای پاسخ به این پرسش‌ موضوعی است که در بخش بعدی این پرونده به آن خواهیم پرداخت.

انتهای بخش دوم/