ضرورت الحاق روستاهای خیرآباد و رکنآباد به محدوده شهری سمنان
سعید پرسا مدرس دانشگاه در رشته شهرسازی روز شنبه ۱۶ فروردین ۱۴۰۵ در برنا نوشت: توسعه پایدار شهری، نیازمند هماهنگی میان تحولات کالبدی و واقعیتهای اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی است. طی سالهای اخیر، شهر سمنان تحت تأثیر طرحهای گسترده مسکن مهر و طرح ملی مسکن، تمرکز جمعیتی و توسعه کالبدی خود را بهطور محسوس به سمت شمال شهر هدایت کرده است. این نابرابری فضایی سبب شده است که محدوده جنوبی شهر، علیرغم برخورداری از ظرفیتهای قابل توجه، از روند توسعه متوازن بازبماند.
مولف کتاب «بافت تاریخی شهر سمنان» در مقدمه پژوهش خود بیان کرد: در این میان، روستاهای خیرآباد و رکنآباد که در مجاورت مستقیم با بخش جنوبی شهر سمنان قرار دارند، به دلیل نزدیکی کالبدی و پیوستگی عملکردی، بیش از هر زمان دیگری قابلیت الحاق به محدوده قانونی شهر را دارند. تحول اخیر در زیرساختهای جنوبی سمنان، بهویژه افتتاح پل خیرآباد و کنارگذر جنوب در پایان سال ۱۴۰۴، این ضرورت را دوچندان کرده است. این مقاله با اتکا بر «قانون تعاریف محدوده و حریم» و مطالعات شهرسازی، پیامدها، مزایا و ضرورتهای الحاق این دو روستا را تحلیل میکند.
۱. زیرساختهای نوین؛ محرک اصلی الحاق
بهرهبرداری از پروژه بزرگ پل خیرآباد و کنارگذر جنوب سمنان (حدفاصل میدان راهآهن تا بلوار فدک) در پایان سال ۱۴۰۴، نقطه عطفی در توسعه فضای جنوبی شهر بود. این پروژه با تلاش شبانهروزی شهرداری و مدیریت شهری، علاوه بر کاهش گرههای ترافیکی، محور جدیدی برای توسعه جنوب سمنان ایجاد کرد.
اهمیت این پروژه زمانی برجستهتر میشود که بدانیم با افتتاح این پل، فاصله میان محدوده قانونی شهر سمنان با محدوده روستاهای خیرآباد و رکنآباد به کمتر از ۱۰۰ متر تقلیل یافته است؛ فاصلهای که از منظر شهرسازی، عملاً به معنای پیوستگی کالبدی و قطعیت ادغام فضایی است. استمرار این وضعیت بدون مدیریت واحد، میتواند باعث ناپایداری کالبدی و ایجاد بافتهای نابسامان حاشیهای شود.
۲. چارچوب قانونی الحاق روستاهای واقع در حریم شهر
مطابق «قانون تعاریف محدوده و حریم شهر، روستا و شهرک»، روستاهایی که در حریم شهر قرار میگیرند تابع ضوابط مشخصی هستند:
● حریم روستاهای واقع در حریم شهر، منطبق با محدوده طرح هادی روستا است.
● شهرداری مکلف به نظارت بر ساختوساز و جلوگیری از خروج توسعه روستا از محدوده مصوب هادی است.
● هرگونه تغییر در طرح هادی، تنها با تصویب شورای برنامهریزی و توسعه استان امکانپذیر است.
همچنین بر اساس تبصره (۲) ماده (۳) قانون یادشده، تشخیص احراز شرایط شهر شدن یا الحاق یک روستا به شهر، بر عهده کارگروه شهرسازی و معماری استان است که با درخواست یکی از نهادهای زیر تشکیل جلسه میدهد:
شهردار شهر اصلی
دفتر تقسیمات کشوری استانداری
اداره کل راه و شهرسازی استان
در صورت صدور رأی مثبت، روستا به شهر اصلی الحاق شده و محدوده طرح هادی آن به عنوان یک ناحیه یا منطقه منفصل شهری شناسایی خواهد شد.
پیوستگی کالبدی شدید، فاصله اندک ۱۰۰ متری و توسعه زیرساختهای جنوب سمنان، همگی نشانههای آشکار فراهم بودن شرایط قانونی الحاق خیرآباد و رکنآباد هستند.
۳. کشاورزی شهری؛ پیوند طبیعت و سکونت
وجود اراضی سرسبز و حاصلخیز میان سمنان، خیرآباد و رکنآباد، فرصت بینظیری برای توسعه کشاورزی شهری (Urban Agriculture) فراهم کرده است. الحاق این مناطق میتواند زمینهساز:
● ایجاد کمربند سبز فعال
● توسعه گردشگری کشاورزی
● حفظ ریههای طبیعی جنوب شهر
● افزایش امنیت غذایی محلی
● ایجاد فضاهای عمومی نوآورانه با پایه کشاورزی
باشد. چنین اقداماتی علاوه بر ارتقای کیفیت محیط زیست، موجب ایجاد چشماندازی زیبا و پویا در مدخل جنوبی شهر خواهد شد.
۴. رونق اقتصادی و بازآفرینی جنوب سمنان
جنوب سمنان، بهرغم ظرفیتهای بالای خود، به دلیل کمبود دسترسی کارآمد، سالها در حاشیه توسعه قرار داشته است. با ایجاد کنارگذر جنوب و امکان الحاق خیرآباد و رکنآباد:
● ارزش اقتصادی اراضی جنوب شهر افزایش مییابد،
● زمینه جذب سرمایهگذاری در حوزه خدمات، گردشگری و توسعه مسکونی فراهم میشود،
● دروازه ورودی جدید و مدرن جنوب سمنان شکل میگیرد،
● توازن فضایی و کالبدی بین شمال و جنوب شهر برقرار میشود.
۵. ارتقای کیفیت زندگی ساکنان
الحاق رسمی این دو روستا به محدوده شهری سمنان به معنای بهرهمندی ساکنان از:
● خدمات استاندارد شهری
● حملونقل یکپارچه
● نظارت مهندسی و شهرسازی دقیقتر
● بودجههای پایدار عمرانی
● مدیریت یکپارچه در برابر ساختوسازهای غیرمجاز
خواهد بود. این امر در مجموع به کاهش نابرابری فضایی و عدالت توزیعی منجر میشود.
۶. ضرورت صیانت از قلعه تاریخی نُوکلاته و مدیریت یکپارچه آن
قلعه تاریخی نُوکلاته یکی از مهمترین آثار باستانی و نشانههای هویتی جنوب سمنان است. اما ساختوسازهای بیضابطه اخیر در اطراف آن، منظر فرهنگی و حریم تاریخی اثر را تهدید کرده است.
۶-۱. چالشهای کنونی
● نبود مدیریت واحد و هماهنگ
● ساختوسازهای مخرب در حریم بصری
● کمبود ضوابط حفاظتی در سطح روستا
● نبود اعتبارات کافی برای مرمت و نگهداری
۶-۲. مزایای الحاق برای حفاظت
الحاق خیرآباد و رکنآباد به شهر سمنان موجب خواهد شد:
● حریم قانونی نُوکلاته تثبیت و حفاظت شود،
● طرحهای مرمتی و گردشگری توسط شهرداری و میراث فرهنگی تدوین گردد،
● نظارت شهرسازی بر ساختوسازها مؤثرتر شود،
● این اثر تاریخی به محور گردشگری جنوب سمنان تبدیل گردد.
۶-۳. فرصت تبدیل نُوکلاته به یک «لندمارک» شهری
با مدیریت یکپارچه:
● مسیرهای پیادهروی گردشگری قابل ایجاد است،
● نورپردازی هویتی میتواند معرف اثر باشد،
● نُوکلاته میتواند به یکی از نمادهای شهری سمنان بدل شود.
نتیجهگیری و پیشنهاد
افتتاح پروژه پل خیرآباد و کنارگذر جنوب در پایان سال ۱۴۰۴، واقعیت جغرافیایی جدیدی برای سمنان پدید آورد؛ فاصله کمتر از ۱۰۰ متر میان محدوده شهر و روستاهای خیرآباد و رکنآباد، دیگر توجیهی برای تداوم دوگانگی مدیریتی باقی نمیگذارد.
با توجه به ظرفیتهای قانونی موجود، پیوستگی کالبدی و عملکردی، وجود اراضی مستعد کشاورزی شهری و ضرورت حفاظت از قلعه تاریخی نُوکلاته، پیشنهاد میشود:
شورای برنامهریزی و توسعه استان و نهادهای ذیربط، فرایند الحاق رسمی این دو روستا به شهر سمنان را در اولویت تصمیمگیری قرار دهند.
این اقدام میتواند فصلی نو در توسعه جنوب سمنان بگشاید و این شهر را به الگویی موفق از ترکیب هوشمندانه توسعه کالبدی، کشاورزی شهری و حفاظت از میراث تاریخی در کشور تبدیل کند.
