فاجعه روی میز طراحی کلید میخورد، نه در روز زلزله/ گفتگو تخصصی در حوزه ساخت مسکن
به گزارش خبرگزاری برنا خراسان شمالی ،یونس رمضانزاده، مدیرعامل شرکت توانآوران پایا، در گفتوگویی تفصیلی با خبرنگار برنا، با ارائه نگاهی دقیق و میدانی به موضوع پدافند غیرعامل در صنعت ساختمان، هشدار داد که بخش قابلتوجهی از خسارتهای مالی و جانی در زمان بحرانها، ریشه در تصمیمگیریهای ساده اما سرنوشتسازی دارد که سالها پیش و در مرحله طراحی و نقشهکشی ساختمانها گرفته شدهاند. وی با تأکید بر اینکه ساختمانهای ناایمن در روز بحران ساخته نمیشوند؛ بلکه سالها قبل روی نقشه شکل میگیرند ، خواستار بازتعریف جایگاه پدافند غیرعامل از یک موضوع اداری و مناسبتی به یک الزام مدیریتی و راهبردی در فرآیند ساختوساز کشور شد.
رمضانزاده در ابتدای این گفتوگو با اشاره به نگاه رایج در جامعه نسبت به پدافند غیرعامل اظهار داشت: متأسفانه در نگاه عمومی، پدافند غیرعامل بیشتر با شرایط بحران و زیرساختهای حیاتی شناخته میشود، اما واقعیت این است که ریشه بسیاری از آسیبپذیریها، بسیار زودتر و در همان لحظاتی شکل میگیرد که مهندس پشت میز طراحی نشسته و تصمیماتی را درباره جانمایی، تأسیسات، مسیرهای دسترسی و خروجیهای اضطراری میگیرد. اگر این نقطه بهدرستی دیده نشود، هیچ اقدام اصلاحی در زمان بهرهبرداری نمیتواند هزینه و خسارت ناشی از آن را جبران کند.
وی با بیان تجربیات عملی خود در پروژههای عمرانی گفت: در کار اجرایی بارها با این موضوع مواجه شدهام که یک تصمیم ساده در نقشه یا طراحی، بعدها به یک مشکل جدی در بهرهبرداری تبدیل شده است. برای مثال، جانمایی نامناسب یک تأسیسات یا انتخاب اشتباه در مسیر خروج اضطراری، در زمان وقوع حریق یا زلزله میتواند به فاجعهای انسانی منجر شود؛ در حالی که اگر همان موضوع در ابتدای مسیر اصلاح میشد، نه به مرحله بحران میرسید و نه هزینههای سنگین بعدی را به پروژه تحمیل میکرد.
مدیرعامل هلدینگ تاپ با نقد غلبه نگاه کوتاهمدت و سوداگرانه در بخشی از ساختوساز کشور تصریح کرد: متأسفانه در بسیاری از پروژهها، فشار هزینههای جاری و تمایل به کاهش زمان اجرا، باعث میشود ایمنی و تابآوری در اولویتهای بعدی قرار گیرد و مهندسان ناچار شوند میان رعایت اصول پدافند غیرعامل و کاهش هزینهها، یکی را انتخاب کنند. تجربه پروژههای متعدد به ما نشان داده که این انتخاب اشتباه است، زیرا نادیده گرفتن مؤلفههای ایمنی و تابآوری در کوتاهمدت شاید هزینه ابتدایی را کاهش دهد، اما در میانمدت و بلندمدت، هزینه تمامشده پروژه را چند برابر کرده و اعتبار سازنده را نیز زیر سؤال میبرد.
خسارتهایی که از روی نقشه آغاز میشوند
رمضانزاده در ادامه با تأکید بر اینکه بخش قابلتوجهی از خسارتهای آینده، در همان مرحله نخست طراحی و روی نقشه رقم میخورد، اظهار کرد: اگر این موضوع جدی گرفته نشود، در سالهای بعد خود را به شکل هزینههای سنگین تعمیرات، ضعف عملکرد تأسیسات، کاهش عمر مفید ساختمان و مهمتر از همه، افزایش آسیبپذیری ساکنان در برابر حوادث طبیعی و غیرطبیعی نشان خواهد داد. این زنجیره، از یک تصمیم کوچک روی کاغذ آغاز میشود و به یک فاجعه انسانی و اقتصادی ختم میشود.
وی با ارائه تعریفی جامع از پدافند غیرعامل در حوزه ساختمان گفت: پدافند غیرعامل صرفاً به استحکام سازه و مقاومت بتن و فولاد محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از الزامات هوشمندانه در حوزه جانمایی ساختمان، طراحی مسیرهای دسترسی و خروج اضطراری، انتخاب نوع تأسیسات مکانیکی و الکتریکی، نحوه اطفای حریق، سیستمهای اعلام و اخطار و حتی چگونگی عملکرد ساختمان در شرایط غیرعادی مانند قطع برق، آب یا ارتباطات را در بر میگیرد. یک ساختمان باید برای شرایط عادی طراحی شود، اما همزمان برای شرایط سخت و پیشبینینشده نیز آمادگی کامل داشته باشد.
این فعال صنعت ساختمان با نگاهی عملیاتیتر و مبتنی بر تجربیات اجرایی افزود: در برخی پروژهها مشاهده شده که اصلاح یک ضعف ایمنی پس از بهرهبرداری و در زمانی که ساختمان تحویل مالک شده، چندین برابر گرانتر از پیشبینی همان مسئله در مرحله طراحی تمام میشود. برای مثال، تغییر مسیر یک کانال تأسیساتی یا افزایش ظرفیت یک خروجی اضطراری پس از اتمام ساخت، نیازمند تخریب، اتلاف وقت و هزینههای سرسامآور است. همین تجربه عینی نشان میدهد که نگاه پیشگیرانه در ساختوساز، یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی انکارناپذیر است که باید در قوانین و مقررات ساختمانی بازتعریف شود.
توسعه شهری بدون تابآوری پایدار نخواهد بود
رمضانزاده در بخش دیگری از این گفتوگو با اشاره به روند رو به رشد توسعه شهری در استان خراسان شمالی و بهویژه افزایش حجم ساختوسازها در شهر بجنورد، نسبت به عواقب نادیده گرفتن الزامات پدافند غیرعامل در این پروژهها هشدار داد و گفت: طبیعی است که با گسترش پروژههای عمرانی و افزایش تراکم جمعیتی در شهرها، اهمیت کیفیت ساخت و ایمنی نیز دوچندان شود. در چنین شرایطی، هر تصمیمی که امروز در حوزه ساختوساز گرفته میشود، نهتنها بر کیفیت زندگی ساکنان کنونی، بلکه بر آینده شهر و کیفیت زندگی نسلهای بعد نیز اثر مستقیم و ماندگار خواهد داشت.
وی تأکید کرد: اگر امروز به تابآوری شهری توجه نشود و ساختمانها صرفاً با رویکرد تجاری و بدون در نظر گرفتن استانداردهای ایمنی و مدیریت بحران ساخته شوند، فردا هزینه اصلاح این اشتباهات بسیار سنگینتر از امروز خواهد بود. توسعه واقعی و پایدار یک شهر، تنها به افزایش تعداد ساختمانها و متراژ ساخت محدود نمیشود، بلکه زمانی معنا پیدا میکند که کیفیت، ایمنی، ماندگاری و قابلیت مواجهه با بحران نیز در آن لحاظ شده باشد. شهری که نتواند در زمان بحران از ساکنان خود محافظت کند، توسعهیافته محسوب نمیشود.
صنعت ساختمان در شرایط ناپایدار؛ ضرورت عبور از رکود با رویکرد تابآوری
مدیرعامل هلدینگ تاپ در بخش تخصصیتر این مصاحبه، به بررسی تأثیرات شرایط ناپایدار منطقهای و بینالمللی بر صنعت ساختمان ایران پرداخت و با اشاره به چالشهای پیشروی این صنعت حیاتی، راهکارهای عملی برای عبور از بحران را تبیین کرد. رمضانزاده گفت: در فضایی که نااطمینانیهای اقتصادی، تحریمها و تنشهای امنیتی افزایش یافته، صنعت ساختمان به عنوان یکی از مهمترین پیشرانهای اقتصاد داخلی و اشتغالزا، بیش از بسیاری از بخشها در معرض آسیب قرار میگیرد. این صنعت که پیش از این نیز با مشکلات مزمنی همچون کمبود نقدینگی، افزایش نرخ بهره بانکی و نوسانات شدید قیمت نهادههای ساختمانی مانند فولاد، سیمان و تجهیزات تأسیساتی روبهرو بوده، در شرایط بحرانی با آزمونی دشوارتر و پیچیدهتر مواجه میشود.
وی افزود: یکی از مهمترین و فوریترین تبعات این وضعیت، احتیاط شدید سرمایهگذاران و تعویق در آغاز پروژههای جدید است. سرمایهگذاران ترجیح میدهند با نقدینگی خود محافظهکارانه رفتار کنند و به جای ورود به پروژههای جدید، منتظر کاهش ریسکها باشند. این روند محافظهکارانه، علاوه بر کاهش چشمگیر سرمایهگذاری در بخش مسکن و زیرساخت، میتواند اشتغال گسترده مهندسان، معماران، مشاوران، پیمانکاران و هزاران کارگر ساختمانی را تحت تأثیر شدید قرار دهد و روند تأمین مسکن برای اقشار متوسط و کمدرآمد جامعه را نیز با اختلال جدی مواجه کند.
به گفته رمضانزاده، شرایط بحرانی معمولاً زنجیره تأمین مصالح کلیدی مانند فولاد، سیمان، آجر، تجهیزات تأسیساتی، لولهها و کابلها را نیز با اختلال روبهرو میکند و این اختلال، از یک سو هزینههای تمامشده پروژه را بهشدت افزایش میدهد و از سوی دیگر، به دلیل عدم دسترسی به موقع به مصالح، ریسک توقف و تعطیلی پروژههای نیمهتمام را بالا میبرد. در چنین شرایطی، تنها پروژههایی میتوانند ادامه حیات دهند که از همان ابتدا با نگاه کارشناسی، مدیریت ریسک و پیشبینی شرایط بحران طراحی شده باشند.
عبور از ساختوساز صرفاً تجاری به معماری تابآور
رمضانزاده با تأکید بر لزوم تغییر بنیادین نگاه در معماری و مهندسی ساختمان کشور، گفت: در شرایط امروز که کشور با طیف گستردهای از تهدیدات طبیعی و غیرطبیعی مواجه است، صنعت ساختمان باید از رویکرد صرفاً تجاری و سودمحور فاصله بگیرد و به سمت معماری تابآور حرکت کند. معماری تابآور یعنی طراحی و ساخت ساختمانهایی که نهتنها در شرایط عادی پاسخگوی نیاز ساکنان باشند، بلکه در زمان زلزله، سیل، آتشسوزی، حملات سایبری یا حتی بحرانهای سیاسی و نظامی، بتوانند نقش یک پناهگاه امن را ایفا کنند و از جان و مال ساکنان محافظت کنند.
وی ادامه داد: ساختمانهایی که در این دوره حساس ساخته میشوند، باید از بالاترین استانداردهای پدافند غیرعامل شامل مقاومسازی حداکثری سازه، طراحی مسیرهای دسترسی ایمن و متعدد برای خروج اضطراری، سیستمهای پیشرفته اطفای حریق خودکار، شبکههای تأسیسات مقاوم در برابر ضربه و انفجار، سیستمهای مدیریت بحران یکپارچه، پناهگاههای زیرزمینی، ذخایر سوخت و آب اضطراری و همچنین زیرساختهای ارتباطات پایدار بهرهمند باشند. در شرایط بحرانی، ساختمان تنها محل سکونت و کار نیست؛ بلکه میتواند نقش یک پناهگاه چندمنظوره و بستر حفظ پایداری و آرامش ساکنان را ایفا کند.
مدیرعامل هلدینگ تاپ با انتقاد از برخی رویههای رایج در ساختوساز کشور گفت: متأسفانه در بسیاری از پروژههای مسکونی و تجاری، رعایت حداقلهای ایمنی و استانداردهای پدافند غیرعامل به عنوان یک هزینه اضافی تلقی میشود و نه به عنوان یک سرمایهگذاری هوشمندانه برای آینده. از همین رو، توجه به الزامات ایمنی و تابآوری باید به بخشی جداییناپذیر از فرآیند آموزش مهندسان، نظامهای نظارتی و قوانین شهرداری و نظام مهندسی تبدیل شود. این تغییر نگاه، نیازمند عزم جدی در سطح حاکمیت، تشکلهای صنفی و فعالان بخش خصوصی است.
پدافند غیرعامل؛ از توصیه فنی تا الزام مدیریتی
یونس رمضانزاده در بخش پایانی این گفتوگو، پدافند غیرعامل را فراتر از یک موضوع صرفاً فنی و مهندسی دانست و آن را یک رویکرد مدیریتی و آیندهنگرانه معرفی کرد که میتواند نقشه راه توسعه شهری پایدار را ترسیم کند. وی اظهار داشت: پدافند غیرعامل پیش از آنکه یک بحث صرفاً فنی در مورد مقاومت بتن یا استحکام اسکلت فلزی باشد، یک نگاه مدیریتی و آیندهنگر است؛ نگاهی که تلاش میکند شهرها را برای شرایط مختلف طبیعی، انسانی، اقتصادی و امنیتی آمادهتر، کمریسکتر و پایدارتر کند. این نگاه، سرمایهگذار را تشویق میکند که به جای سود کوتاهمدت، به ارزشافزوده بلندمدت ساختمان بیندیشد و مدیریت شهری را به سمت تدوین ضوابط سختگیرانهتر اما هوشمندانهتر سوق میدهد.
وی با تأکید بر رویکرد پیشگیرانه گفت: اگر امروز در طراحی و ساخت، آینده را نبینیم و ساختمانها را صرفاً برای شرایط آرام و عادی طراحی کنیم، فردا ناچار خواهیم بود هزینههایی بپردازیم که قابل مقایسه با سرمایهگذاری امروز نیست. هزینههای جانی و مالی که در اثر فروپاشی یک ساختمان در زلزله یا حریق به جامعه تحمیل میشود، نهتنها قابل جبران با پول نیست، بلکه اعتماد عمومی به صنعت ساختمان را نیز برای سالها تخریب میکند.
رمضانزاده در پایان با قاطعیت خاطرنشان کرد: امروز ادغام اصول پدافند غیرعامل در تمام مراحل فرآیند ساختوساز، از مطالعات اولیه و تهیه نقشه تا اجرا، نازککاری و بهرهبرداری، دیگر یک انتخاب اختیاری برای مهندسان و سازندگان نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی و انکارناپذیر برای تضمین امنیت شهری، کاهش آسیبپذیری زیرساختهای حیاتی، حفظ سرمایههای عظیم انسانی و اقتصادی کشور، و انتقال یک میراث ایمن و پایدار به نسلهای آینده به شمار میرود. امیدوارم نهادهای نظارتی، نظام مهندسی و رسانهها با نگاه جدیتر به این موضوع، زمینهساز تحول در صنعت ساختمان کشور شوند.
