غلات در محاصره نیست/ نقشه تأمین ایران از روسیه تا برزیل
به گزارش برنا، تصور اینکه با ایجاد محدودیت در تجارت خارجی، زنجیره تأمین غلات کشور بلافاصله با بحران مواجه میشود، بیش از آنکه با واقعیت بازار منطبق باشد، ناشی از نگاه تکمسیره به تجارت است. ایران طی سالهای گذشته شبکه متنوعی برای تأمین غلات و نهادههای دامی ایجاد کرده و علاوه بر مسیرهای دریایی، ظرفیت جابهجایی زمینی از کشورهای پیرامونی نیز در این شبکه اهمیت دارد. در چنین شرایطی، مسئله اصلی نه صرفاً «وجود کالا»، بلکه مدیریت زمان خرید، انتخاب مبدأ، هزینه حمل، تخصیص ارز و سرعت ترخیص است.
محمد جعفری، دبیر انجمن غلات ایران، اخیرا صراحتاً اعلام کرده است: «غلات تا پایان سال تأمین است و نگرانی در این خصوص نداریم.» او درباره واردات گندم دامی نیز توضیح داده که بر اساس تصمیم هیأت وزیران، واردات این محصول تا سقف تعیینشده وزارت جهاد کشاورزی انجام خواهد شد و نخستین نرخ اعلامشده برای آن ۲۳۵ یورو به ازای هر تن بوده است. این واردات قرار است از مسیر شرکتهای وابسته به وزارت جهاد کشاورزی انجام و محصول در سامانه بازارگاه به جامعه هدف عرضه شود.
کشور چقدر به علات نیاز دارد؟
در تصویر کلان امنیت غلات، اعداد نشان میدهد ایران همزمان از ظرفیت تولید داخلی و واردات استفاده میکند. برآوردها حاکی از آن است که تولید گندم کشور حدود ۱۶ میلیون تن در سال است، در حالی که مصرف به حدود ۱۸ تا ۱۹ میلیون تن میرسد و بخشی از نیاز از طریق واردات پوشش داده میشود. در جو، تولید داخلی حدود ۳.۱ تا ۳.۵ میلیون تن در برابر مصرف نزدیک به ۵.۸ میلیون تن است و بنابراین حدود ۲.۳ میلیون تن واردات مورد نیاز است. اما نقطه حساستر ذرت است؛ مصرف کشور حدود ۱۱ تا ۱۲ میلیون تن برآورد میشود و بخش عمده این نیاز از خارج تأمین میشود؛ بهگونهای که نیاز وارداتی ذرت حدود ۱۱ میلیون تن برآورد شده است. بنابراین مسئله اصلی امنیت غذایی ایران نه نبود غلات در بازار جهانی، بلکه تضمین مسیر واردات، تنوع مبادی تأمین، هزینه حمل و سرعت انتقال کالا از مبدأهایی مانند روسیه و برزیل تا مرزها و بنادر کشور است.
روسیه، حلقه نزدیکتر در زنجیره زمینی و منطقهای
در سناریوی فشار بر مسیرهای تجارت، روسیه برای ایران صرفاً یک تأمینکننده دوردست نیست؛ بلکه به دلیل موقعیت جغرافیایی، دسترسی به شبکه حملونقل منطقهای و امکان ترکیب مسیرهای دریایی و زمینی، یکی از گزینههای مهم در سبد تأمین غلات محسوب میشود.
از منظر لجستیکی، مسیر زمینی شمال کشور میتواند بخشی از فشار بر حمل دریایی را کاهش دهد. انتقال ریلی و جادهای از روسیه از طریق شبکه کشورهای منطقه، امکان ایجاد مسیرهای مکمل را فراهم میکند؛ هرچند ظرفیت واقعی هر مسیر به زیرساخت مرزی، تعرفه، زمان عبور، هزینه حمل و هماهنگیهای گمرکی وابسته است.
نکته مهمتر، فصل برداشت روسیه است. طبق اعلام انجمن غلات، از این ماه برداشت ذرت در روسیه آغاز میشود. افزایش عرضه در مبدأ میتواند قدرت انتخاب خریداران ایرانی را بیشتر کرده و از فشار قیمتی ناشی از محدودیت مقطعی عرضه بکاهد.
برزیل، تأمینکننده مهم در موج بعدی
برزیل نیز در معادله غلات ایران اهمیت ویژهای دارد. این کشور از قطبهای بزرگ تولید و صادرات ذرت جهان است و ورود محصول برداشت جدید برزیل به بازار جهانی میتواند در ماههای پیشرو عرضه را تقویت کند.
بنابراین، اگر افزایش قیمت ذرت در اواخر مرداد و شهریور مشاهده شود، نباید آن را بهصورت خودکار معادل «کمبود» تفسیر کرد. به گفته دبیر انجمن غلات ایران، فاصله زمانی میان خریدهای ایران، برداشت محصول جدید در کشورهای تولیدکننده و تغییرات عرضه و تقاضا، هر سال در این مقطع زمانی میتواند موجب افزایش قیمت شود.
در واقع بازار غلات با یک پنجره فصلی فشار قیمت روبهرو است، نه الزاماً یک بحران ساختاری تأمین.
آمار و واقعیت مهم؛ مسئله فقط واردات نیست
یکی از نکات کلیدی در تحلیل امنیت غذایی، تفکیک سه موضوع از یکدیگر است: موجودی کالا، امکان واردات و هزینه تأمین.
ممکن است کالایی در بازار جهانی موجود باشد اما به دلیل افزایش کرایه حمل، محدودیت ارزی، طولانی شدن فرآیند ثبت سفارش یا مشکلات مرزی با افزایش قیمت وارد کشور شود. بنابراین افزایش قیمت لزوماً به معنی نبود کالا نیست.
در مورد گندم دامی نیز نرخ اعلامی ۲۳۵ یورو برای هر تن نشان میدهد سیاستگذار در حال تلاش برای ایجاد یک چارچوب مشخص برای واردات است. از سوی دیگر، عرضه محصول وارداتی از طریق بازارگاه و اختصاص آن به دامداران، مرغداران و زنجیرههای تولیدی، قرار است مانع انحراف نهاده از جامعه هدف شود.
چند مسیر، یک هدف، کاهش ریسک تأمین
کارشناسان حوزه کشاورزی معتقدند امنیت غذایی زمانی پایدارتر میشود که کشور به یک مبدأ یا یک کریدور وابسته نباشد. در این مدل، روسیه میتواند بخشی از نیاز منطقهای را پوشش دهد، برزیل و دیگر صادرکنندگان بزرگ در بازار جهانی نقش مکمل داشته باشند و مسیرهای زمینی، ریلی و دریایی بهعنوان گزینههای جایگزین در کنار یکدیگر قرار گیرند.
از منظر کشاورزی، این تنوع اهمیت مضاعف دارد؛ زیرا نهادههایی مانند ذرت مستقیماً با هزینه تولید مرغ، گوشت و محصولات دامی ارتباط دارند. هر اختلال در تأمین نهاده میتواند با فاصله کوتاه خود را در قیمت تمامشده تولیدکننده و سپس بازار مصرف نشان دهد.
با این حال، راهکار صرفاً افزایش واردات نیست. مدیریت ذخایر راهبردی، خرید در زمان مناسب، تنوعبخشی به مبادی واردات، توسعه حملونقل ریلی و مرزی، کاهش زمان ترخیص و پیشبینی دقیق تقاضای فصلی میتواند هزینه و ریسک تأمین را کاهش دهد.
نگرانی اصلی کجاست؟
در این راستا کارشناسان معتقدند : ایران نباید امنیت غذایی خود را به یک مسیر وارداتی گره بزند؛ بنابراین هرچه سهم مسیرهای مکمل، بهویژه مسیرهای منطقهای، بیشتر شود، آسیبپذیری زنجیره تأمین کاهش مییابد.
به گفته این کارشناسان باید میان کمبود واقعی و افزایش قیمت فصلی تفاوت گذاشت. بازار ذرت در فاصله اواخر مرداد تا اواسط مهر معمولاً تحت تأثیر فاصله برداشت و عرضه قرار میگیرد و بخشی از نوسان قیمت از همین چرخه ناشی میشود.
همچنین کارشناسان ، مسئله را از زاویه کشاورزی داخلی بررسی میکنند: هرچه تولید داخلی ذرت و سایر نهادهها اقتصادیتر و پایدارتر شود، وابستگی به واردات کاهش خواهد یافت؛ اما در کوتاهمدت نمیتوان نیاز صنعت دام و طیور را صرفاً با تولید داخلی پاسخ داد و واردات همچنان بخشی از امنیت غذایی کشور خواهد بود.
آنچه اکنون در بازار غلات دیده میشود، بیشتر از آنکه نشانه قرار گرفتن کشور در آستانه کمبود باشد، نشانه ورود بازار به یک دوره حساس فصلی و تلاش برای مدیریت آن است. برداشت روسیه و سپس برزیل، تنوع مسیرهای وارداتی، استفاده از ظرفیت مرزهای زمینی و شبکه حمل دریایی و ریلی، در کنار سیاست تنظیم واردات، میتواند ریسک تأمین را کاهش دهد.
بنابراین نگرانی اصلی نباید «آیا غلهای برای واردات وجود دارد؟» باشد؛ پرسش مهمتر این است که آیا کشور میتواند این کالا را با کمترین هزینه، سریعترین مسیر، منابع ارزی پایدار و بدون ایجاد گلوگاه در مرزها و شبکه توزیع وارد کند؟
اگر پاسخ این پرسش با تقویت مسیرهای روسیه، برزیل و سایر مبادی تأمین، توسعه کریدورهای زمینی و ریلی و مدیریت هوشمند ذخایر همراه شود، حتی در شرایط دشوار تجارت خارجی نیز احتمال تبدیل فشارهای بیرونی به بحران واقعی در تأمین غلات قابل کنترل خواهد بود
