از هوش مصنوعی تا کوانتوم؛ کارنامه دوساله معاونت علمی در دولت چهاردهم

زهرا وجدانی: دو سال از فعالیت دولت چهاردهم می‌گذرد و در این مدت معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور در حوزه‌های مختلف از هوش مصنوعی و میکروالکترونیک تا زیست‌فناوری، کوانتوم، امنیت سایبری، حمل‌ونقل پیشرفته و حمایت از نخبگان، پروژه‌ها و برنامه‌هایی را اجرا یا در دست اجرا داشته است.

بررسی‌های برنا از عملکرد دو سال اخیر معاونت علمی با بررسی موردبه‌مورد اقدامات و پروژه‌های اعلام‌شده در این مدت نشان می‌دهد در هر یک از این حوزه‌ها چه طرح‌هایی اجرا شده، چه تعداد پروژه و مرکز در دستور کار قرار گرفته، چه میزان حمایت و سرمایه‌گذاری برای آنها اعلام شده و کدام برنامه‌ها همچنان در حال اجرا هستند یا تحقق آنها به سال‌های آینده موکول شده است. در ادامه جزئیات این اقدامات را به تفکیک حوزه‌ها بررسی کرده‌ایم.

هوش مصنوعی؛ از زیرساخت پردازشی تا دستیار‌های هوشمند دولت

یکی از محور‌های اقدامات معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری در دولت چهاردهم توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی و فراهم‌کردن زمینه استفاده از این فناوری در بخش‌های مختلف بوده است.

رئیس مرکز راهبری ستاد‌های توسعه اقتصاد دانش‌بنیان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد ریاست‌جمهوری در گفت‌و‌گو با خبرنگار علمی برنا در آبان‌ماه ۱۴۰۴ با اشاره به حمایت‌های معاونت علمی برای ایجاد سکوی ملی هوش مصنوعی و شکل‌گیری مزرعه ملی GPU اعلام کرده بود که با سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده تا آذر و دی‌ماه همان سال، امکان ارائه حدود ۱۰ پتافلاپس قدرت پردازشی فراهم خواهد شد.

به گفته عبدالحسن بهرامی در آن مقطع خدمات این سکو عمدتا به پروژه‌هایی اختصاص داشت که فراخوان آنها از سوی معاونت علمی منتشر شده بود و شرکت‌های دانش‌بنیان برای اجرای طرح‌های مرتبط با دستیار‌های هوش مصنوعی و پروژه‌های ملی و استانی این حوزه به این توان پردازشی نیاز داشتند.

بهرامی همچنین گفته بود معاونت علمی در تلاش است با تکمیل سرمایه‌گذاری‌ها ظرفیت پردازشی کشور را تا پایان سال به حدود ۱۰۰ پتافلاپس افزایش دهد؛ ظرفیتی که قرار بود فاز تکمیلی پروژه را شکل دهد اما پایان مسیر توسعه زیرساخت‌های پردازشی کشور نباشد.

با گذشت حدود کم‌تر از یک سال از این اظهارات بررسی‌های برنا نشان می‌دهد این مسیر وارد مرحله جدیدی شده و در همین چارچوب مرکز ملی زیرساخت پردازش سریع راه‌اندازی شده است. این مرکز در فاز نخست از ظرفیت عملیاتی ۹۰ پتافلاپس برخوردار است و توسعه زیرساخت‌های پردازشی به‌عنوان یکی از محور‌های اصلی، در کنار برنامه‌های کاربردی هوش مصنوعی دنبال می‌شود.

به این ترتیب روند توسعه زیرساخت هوش مصنوعی در کشور از برنامه‌ریزی برای ایجاد ظرفیت ۱۰ پتافلاپسی به راه‌اندازی زیرساختی با ظرفیت عملیاتی ۹۰ بیش از پتافلاپس رسیده است؛ مسیری که نشان می‌دهد توسعه توان پردازشی یکی از پایه‌های اصلی برنامه‌های کشور برای گسترش کاربرد‌های هوش مصنوعی است.

در بخش آموزش نیزاین اقدامات صورت گرفت. تابستان سال گذشته طرح ملی ایران دیجیتال با همکاری معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و وزارت آموزش‌وپرورش کلید خورد. البته مرحله آزمایشی این طرح قبل‌تر از نیمه دوم سال ۱۴۰۲ در تعدادی از استان‌ها اجرا شده بود و در این مرحله چند مجموعه فعال آموزش فناوری مهارت‌های دیجیتالی مورد ارزیابی قرار گرفته بودند.

در خلال اجرای طرح اپلیکیشن آموزشی جونیورا به عنوان یکی از بستر‌های اجرایی طرح ایران دیجیتال متولد شد. این اپلیکیشن آموزشی برای یادگیری مهارت‌های آینده است و آموزش برنامه‌نویسی برای کودکان و نوجوانان را از مرحله مقدماتی تا پیشرفته هم در مدارس و هم به صورت آنلاین ارائه می‌دهد.

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور ۱۸ مرداد ۱۴۰۴ در نشست خبری که بنیاد ملی نخبگان برگزار شد با بیان اینکه آموزش رایگان هوش مصنوعی برای حدود دو میلیون دانش‌آموز و ۲۰۰ هزار معلم در سراسر کشور آغاز شده است گفت: این اقدام باهدف کاهش شکاف دانش میان دانش‌آموزان و معلمان و افزایش توانمندی نیروی انسانی صورت می‌گیرد.

اکنون بررسی‌های برنا نشان می‌دهد آموزش رایگان هوش مصنوعی برای حدود دو میلیون دانش‌آموز و بیش از ۱۰۰ هزار معلم تکمیل شده است؛ اقدامی که در ادامه برنامه‌های توسعه آموزش هوش مصنوعی با هدف ارتقای مهارت‌های دیجیتال و آماده‌سازی نسل آینده و معلمان برای مواجهه با نیاز‌های جدید این حوزه دنبال شده است.

اجرای ۱۸ پروژه دستیاران هوش مصنوعی دولت نیز در دستور کار قرار گرفته است. این پروژه‌ها با مشارکت معاونت علمی ریاست‌جمهوری، دستگاه‌های متقاضی، دانشگاه‌ها و بخش خصوصی دنبال می‌شوند.

طرح دستیاران هوش مصنوعی دولت از سال ۱۴۰۳ کلید خورد و از اردیبهشت ۱۴۰۴ وارد مرحله اجرایی شد. در ادامه مسیر معاونت علمی برای تسریع در اجرای پروژه‌ها و تعیین تکلیف تعهدات دستگاه‌های مشارکت‌کننده سازوکار جدیدی را برای ادامه این طرح تعریف کرد.

حسین افشین، معاون علمی رئیس‌جمهور ۳۰ خرداد ۱۴۰۵ در مراسم معرفی آخرین وضعیت پروژه‌های دستیاران هوش مصنوعی ۱۵ تیرماه را به‌عنوان آخرین مهلت برای تکمیل تعهدات اعلام کرد. او هشدار داد دانشگاه‌ها و وزارتخانه‌هایی که تا این تاریخ تعهدات خود را انجام ندهند امکان ورود به مرحله بعدی پروژه و انعقاد قرارداد‌های جدید را از دست خواهند داد.

بر اساس اعلام معاون علمی رئیس‌جمهور ورود به فاز دوم پروژه‌ها به دو شرط اصلی منوط شد؛ نخست تکمیل تمامی تعهدات مرحله قبل تا ۱۵ تیرماه و دوم ارائه نامه رسمی وزارتخانه مربوطه برای تایید ادامه همکاری در پروژه.

افشین همچنین از تغییر سازوکار مالی و اجرایی پروژه‌ها خبر داد. بر این اساس در مدل جدید پروپوزال‌ها باید به‌صورت مشترک میان وزارتخانه مربوطه و معاونت علمی به تصویب برسند و وزارتخانه نیز موظف است ۳۰ درصد هزینه اولیه پروژه را تامین کند.

به گفته وی قرارداد‌های سال دوم پروژه‌ها نیز به‌صورت سه‌جانبه میان معاونت علمی، وزارتخانه متقاضی و دانشگاه یا شرکت دانش‌بنیان مجری منعقد خواهد شد. معاونت علمی همچنین موظف شده است با رفع موانع اجرایی و کاهش پیچیدگی‌های فرآیند مناقصه روند انتخاب مجریان پروژه‌ها را تسهیل و تسریع کند.

معاون علمی رئیس‌جمهور هدف نهایی این طرح را فراتر از اجرای صرف پروژه‌های فناورانه دانست و تاکید کرد که خروجی این پروژه‌ها باید در نهایت به خلق ارزش اقتصادی و ثروت منجر شود. بر همین اساس قرار است از سال آینده سهم مشارکت مالی دستگاه‌ها افزایش یابد و ۷۰ درصد هزینه پروژه‌ها توسط وزارتخانه‌ها و ۳۰ درصد توسط معاونت علمی تامین شود.

با این حال بررسی‌های برنا نشان می‌دهد ضرب‌الاجل تعیین‌شده برای تکمیل تعهدات به توقف این طرح منجر نشده است. روند اجرای پروژه‌ها ادامه دارد و در حال حاضر فاز دوم طرح به پایان رسیده واکثر پروژه‌های دستیاران هوش مصنوعی وارد فاز سوم شده‌اند؛ مرحله‌ای که می‌تواند مسیر این طرح را از اجرای آزمایشی به سمت بهره‌برداری و ایجاد ارزش واقعی در دستگاه‌های دولتی هدایت کند.

در بخش زیرساخت نرم‌افزاری نیز پروژه سکوی ملی هوش مصنوعی متن‌باز با همکاری مراکز تحقیقاتی دانشگاه‌های کشور و شرکت‌های دانش‌بنیان در حال توسعه است. علاوه بر این از اجرای ۱۷ طرح کاربست هوش مصنوعی در حوزه‌های چالشی از جمله آب، انرژی و امداد و نجات حمایت شده است. همچنین ۱۱ پروژه برای اجرا روی سکوی ملی هوش مصنوعی به عنوان خدمات ارزش افزوده این سکو مورد حمایت قرار گرفته‌اند.

در حوزه تعاملات بین‌المللی نیز عضویت در WAICO به عنوان عضو مؤسس سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی از دیگر اقدامات اعلام‌شده در حوزه هوش مصنوعی است.

میکروالکترونیک؛ تمرکز بر طراحی و ساخت تراشه

میکروالکترونیک یکی دیگر از حوزه‌های اصلی اقدامات معاونت علمی است. در این حوزه احداث پردیس ریزفناوری پرتو با زیربنای ۹ هزار مترمربع در دستور کار قرار گرفته که شامل انواع اتاق تمیز کلاس‌های ۱۰۰ هزار و ۱۰ هزار و خط جامع بسته‌بندی انواع تراشه پیچیده است. برای این پروژه ۷ میلیون دلار حمایت در نظر گرفته شده است.

همچنین پردیس میکروالکترونیک و فوتونیک با زیربنای ۲۵۰۰ مترمربع راه‌اندازی شده است. این مجموعه شامل انواع کلاس‌های اتاق تمیز و خط پیشرفته بسته‌بندی انواع تراشه سنسوری است.

در بخش طراحی تراشه نیز مرکز ملی پیشران طراحی تراشه ایران به عنوان مرکز جامع ارائه خدمات طراحی و ساخت بدون کارخانه تراشه ایجاد شده است. از سوی دیگر ابر پردازشی میکروالکترونیک با استفاده از نرم‌افزار‌های پیشرفته و به‌روز حوزه طراحی و ساخت انواع تراشه در بستر ابررایانه ملی سیمرغ توسعه یافته و به شبکه آزمایشگاهی کشور (Labsnet) متصل شده است.

فراخوان‌های طراحی تراشه و مشارکت دانشگاه‌ها

در حوزه پژوهش و آموزش دانشگاهی چهار فراخوان عمومی طراحی و ساخت تراشه آموزشی با رویکرد حمایت از تحقیقات و پژوهش دانشگاهی اعلام شده است. در مجموع نزدیک به ۱۰۶ طرح از ۲۷ دانشگاه کشور و ۴۹ استاد در این فراخوان‌ها مشارکت داشته‌اند و پس از تکمیل فرآیند سه فراخوان ۴۱ طرح از ۱۸ دانشگاه و ۳۳ استاد برای ساخت انتخاب شده‌اند. همچنین ۱۰ عنوان پروژه پیشران صنعتی طراحی و ساخت تراشه با رویکرد محصول‌محور و کاربرد صنعتی و تجاری با تایید معاون اول رئیس‌جمهور مورد حمایت مشترک معاونت علمی و وزارت صنعت، معدن و تجارت قرار گرفته و برای اجرا ابلاغ شده است.

در کنار آن پنج عنوان پروژه پیشران فناوری طراحی و ساخت تراشه نیز با رویکرد توسعه فناوری و دستیابی به دانش روز به عنوان همکاری مشترک بین‌ستادی برای اجرا ابلاغ شده است.

در بخش دستاورد‌های فناورانه نیز طراحی و ساخت میکروکنترلر بومی با معماری متن‌باز RISC و فناوری ۴۰ نانومتری دنبال شده است. همچنین نخستین تراشه پردازشگر با شتاب‌دهنده هوش مصنوعی تلفیقی با هسته پردازشی و معماری متن‌باز مورد حمایت معاونت علمی و فناوری قرار گرفته است.

زیست‌فناوری؛ از زیرساخت‌های درمانی تا تولید داخلی

در حوزه زیست‌فناوری حمایت از توسعه زیرساخت‌های پیشرفته درمانی و پژوهشی از محور‌های اصلی اقدامات انجام‌شده بوده است. در همین راستا ایجاد و راه‌اندازی آزمایشگاه ملی محصولات پیشرفته درمانی (ATMP) با تمرکز بر حوزه سرطان در انستیتو کانسر مورد حمایت قرار گرفته است.

همچنین ایجاد و راه‌اندازی مرکز ملی پژوهش‌های بالینی (CRO) با هدف دستیابی به مرجعیت ملی و با همکاری سازمان جهانی بهداشت (WHO) در دستور کار قرار گرفته است. توسعه این مرکز با هدف تقویت ظرفیت کشور در انجام پژوهش‌های بالینی و ارتقای جایگاه ایران در این حوزه دنبال می‌شود.

در بخش تولید قراردادی نیز حمایت از ایجاد و راه‌اندازی دو مرکز ملی توسعه و تولید قراردادی (CDMO) با مشارکت بخش خصوصی در دستور کار قرار گرفته است. همزمان پنج مرکز جامع سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی در دانشگاه‌های علوم پزشکی شیراز، یزد، شهید بهشتی، ایران و مشهد راه‌اندازی شده‌اند تا زیرساخت‌های این حوزه در کشور توسعه یابد.

بومی‌سازی فناوری و ایجاد ظرفیت تولید داخلی در حوزه محصولات راهبردی نیز بخش دیگری از این اقدامات بوده است. در این چارچوب، برای ایجاد خطوط تولید انسولین، مشتقات پلاسما و شیرخشک سرمایه‌گذاری انجام شده که ارزش آن حدود ۵ همت اعلام شده است.
بر اساس بررسی‌های برنا مجموع آورده دولت در این پروژه‌ها ۵ همت در قالب تسهیلات و آورده بخش خصوصی ۱۵ همت بوده است. هدف از اجرای این طرح‌ها علاوه بر توسعه ظرفیت تولید داخل، کاهش وابستگی به واردات و صرفه‌جویی ارزی عنوان شده و میزان صرفه‌جویی ارزی سالانه حاصل از این اقدامات حدود ۵۰۰ میلیون دلار برآورد شده است.

در حوزه پزشکی بازساختی نیز تعداد محصولات دارای مجوز از یک محصول به ۱۸ محصول افزایش یافته است. بر اساس گزارش ارائه‌شده توسط معاونت علمی توسعه این محصولات موجب شده ایران در جمع پنج کشور برتر جهان در حوزه پزشکی بازساختی قرار گیرد.

حمایت از تولید تجهیزات پزشکی با ارزبری بالا نیز در ادامه این برنامه‌ها دنبال شده است؛ اقدامی که در کنار توسعه محصولات پیشرفته درمانی با هدف تقویت توانمندی فناورانه کشور، افزایش ظرفیت تولید داخلی و کاهش وابستگی ارزی در حوزه سلامت انجام می‌شود.

فناوری کوانتومی؛ از تدوین نقشه راه تا رمزنگاری پساکوانتومی

بررسی‌های برنا نشان میده این حوزه الویت دار راهبردی یکی از حوزه‌های مهم برای معاونت علمی بوده. در حوزه علوم و فناوری‌های کوانتومی، معاونت علمی از ایجاد دو مرکز نوآوری تخصصی کوانتوم در کشور حمایت کرده است. همچنین سه آزمایشگاه آموزشی در کشور ایجاد شده و از تأسیس آزمایشگاه‌های پژوهشی در دانشگاه‌های فردوسی مشهد، باهنر کرمان، صنعتی شیراز، صنعتی شاهرود، علم و صنعت، صنعتی شریف و شهید بهشتی حمایت شده است. تدریس کوانتوم در رشته‌های مرتبط نیز از دیگر برنامه‌های این حوزه بوده است.

در سطح سیاست‌گذاری پنج جلسه شورای راهبری به ریاست معاون علمی و با حضور دستگاه‌های ذی‌ربط برگزار شده است. هدف این جلسات، تدوین نقشه راه علوم و فناوری‌های کوانتومی کشور و تصویب برنامه تقسیم کار ملی و اقدامات ملی در حوزه کوانتوم بوده است.
در بخش ترویجی نیز تولید کلیپ‌های ترویجی حوزه کوانتوم و برگزاری نمایشگاه کوانتوم، لیزر و فوتونیک انجام شده است.

از سوی دیگر، توصیه‌نامه مربوط به مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی با همکاری ستاد افتا تدوین و ارسال شده است. برنامه‌های در حال انجام این حوزه نیز شامل برنامه‌ریزی برای تأسیس آزمایشگاه ارزیابی ارتباطات کوانتومی، ایجاد مرکز ملی زمان، همکاری با بانک مرکزی برای مهاجرت سامانه‌های رمزنگاری مورد استفاده در بانک‌ها به روش‌های پساکوانتومی و برنامه‌ریزی برای حمایت از دانشگاه‌های مستعد در حوزه کوانتوم از جمله دانشگاه تهران، تبریز و صنعتی اصفهان است.

بررسی‌های برنا نشان می‌دهد علوم و فناوری‌های کوانتومی به‌عنوان یکی از حوزه‌های راهبردی و اولویت‌دار کشور در سال‌های اخیر به یکی از محور‌های مهم فعالیت معاونت علمی تبدیل شده و مجموعه‌ای از اقدامات برای توسعه زیرساخت‌های پژوهشی، آموزشی، نوآورانه و سیاست‌گذاری این حوزه در دستور کار قرار گرفته است.

در همین راستا معاونت علمی از ایجاد دو مرکز نوآوری تخصصی کوانتوم در کشور حمایت کرده و سه آزمایشگاه آموزشی نیز راه‌اندازی شده است. همچنین حمایت از تأسیس آزمایشگاه‌های پژوهشی کوانتوم در دانشگاه‌های فردوسی مشهد، شهید باهنر کرمان، صنعتی شیراز، صنعتی شاهرود، علم و صنعت ایران، صنعتی شریف و شهید بهشتی در دستور کار قرار گرفته است.

توسعه آموزش و تربیت نیروی انسانی متخصص نیز یکی دیگر از محور‌های این برنامه بوده است. در همین چارچوب تدریس مباحث و دروس مرتبط با علوم کوانتومی در رشته‌های دانشگاهی مرتبط دنبال شده تا زمینه برای شکل‌گیری نیروی انسانی مورد نیاز این فناوری فراهم شود.

در سطح سیاست‌گذاری نیز پنج جلسه شورای راهبری کوانتوم به ریاست معاون علمی رئیس‌جمهور و با حضور دستگاه‌های ذی‌ربط برگزار شده است. تدوین نقشه راه علوم و فناوری‌های کوانتومی کشور، تعیین تقسیم کار ملی و تصویب اقدامات ملی در این حوزه از مهم‌ترین اهداف این جلسات بوده است.

در کنار اقدامات زیرساختی و سیاست‌گذاری، برنامه‌های ترویجی برای معرفی فناوری‌های کوانتومی و افزایش آگاهی عمومی و تخصصی نسبت به این حوزه نیز دنبال شده است که تولید کلیپ‌های ترویجی و برگزاری نمایشگاه کوانتوم، لیزر و فوتونیک از جمله آنهاست.

در حوزه امنیت و آینده زیرساخت‌های ارتباطی نیز توصیه‌نامه مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی با همکاری ستاد افتا تدوین و ارسال شده است. این اقدام با هدف آماده‌سازی زیرساخت‌های امنیتی کشور در برابر تهدیدات احتمالی ناشی از توسعه رایانش کوانتومی دنبال می‌شود.

برنامه‌های در دست اجرا نیز نشان می‌دهد مسیر توسعه این فناوری متوقف نشده است. برنامه‌ریزی برای تأسیس آزمایشگاه ارزیابی ارتباطات کوانتومی، ایجاد مرکز ملی زمان، همکاری با بانک مرکزی برای مهاجرت سامانه‌های رمزنگاری مورد استفاده در شبکه بانکی به روش‌های پساکوانتومی و حمایت از دانشگاه‌های مستعد در حوزه کوانتوم از جمله دانشگاه‌های تهران، تبریز و صنعتی اصفهان، در دستور کار قرار دارد.

امنیت سایبری؛ ایجاد هسته‌های تخصصی و تربیت نیروی انسانی

در حوزه امنیت سایبری، طرح ملی افق سایبری امن یا آسا طراحی و آغاز به کار کرده است. در قالب این طرح ۱۲ هسته تخصصی در دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های مهم کشور راه‌اندازی شده که حوزه‌های تخصصی متنوعی را پوشش می‌دهند. همچنین آموزش و مهارت‌آموزی برای تربیت چند هزار متخصص امنیت سایبری در کشور آغاز شده است.

راه‌اندازی آزمایشگاه مرجع ملی برای امنیت فناوری‌های نوپدید مانند هوش مصنوعی نیز در این برنامه قرار دارد و برنامه‌ریزی برای ایجاد دو آزمایشگاه مهم مورد نیاز کشور در این زمینه انجام شده است.

همچنین راه‌اندازی پردیس امنیت سایبری در پارک علم و فناوری پردیس آغاز شده است. هدف این پردیس دستیابی به قدرت ملی در زمینه امنیت سایبری در تراز کشور‌های پیشرو و استفاده از تجارب آنها عنوان شده است. در کنار ایجاد زیرساخت مجموعه‌ای از اسناد راهبردی و راهنما برای مراکز امنیت سایبری کشور از جمله الزامات مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی، راهنمای امن‌سازی زیرساخت‌ها، کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های کشور و اسناد مربوط به روند‌های تحول در امنیت سایبری تولید شده است.

حمل‌ونقل پیشرفته؛ از ماهواره تا قطار ملی مترو

در حوزه حمل‌ونقل پیشرفته چند پروژه شاخص در سال ۱۴۰۴ اجرا شده است. طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره کوثر ۱.۵ توسط شرکت امید فضا یکی از این پروژه‌ها بوده است. همچنین طراحی و ساخت سامانه رادار نظارت ثانویه (MSSR) انجام شده است.

در حوزه حمل‌ونقل ریلی نیز همکاری در تولید دو رام هفت‌واگنه متروی ملی دیگر از قرارداد ۱۱۳ واگن انجام شده است. در مجموع ۴۳ شرکت دانش‌بنیان و فناور در پروژه قطار ملی مترویی مشارکت مستقیم داشته‌اند.

بر اساس برنامه اعلام‌شده چند پروژه دیگر نیز قرار است تا سال ۱۴۰۶ به نتیجه برسند. طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره‌های کوثر ۱.۶ و ۱.۷ توسط شرکت امید فضا و همچنین ماهواره‌های ۶۵ و AD به ترتیب توسط شرکت دانش‌بنیان برسام دانشگاه امیرکبیر و شرکت پیشتازان صنعت فضا پویان دانشگاه علم و صنعت از جمله این پروژه‌ها هستند.

تولید بار اول؛ تمرکز بر رفع گلوگاه‌های صنعتی

در قالب برنامه راهبردی تولید بار اول مجموعا ۲۹ طرح با ارزش کل بیش از ۲۰۰ میلیون دلار در حوزه‌های مختلف دنبال شده است.
در بخش نفت بومی‌سازی اقلام راهبردی از جمله لوله‌های فولادی بدون درز، پمپ‌های چندفازی، دستگاه لوله مغزی سیار و سامانه سیار تولید و تزریق نیتروژن با خلوص بالا دنبال شده است.

در بخش گاز نیز تجهیزاتی مانند مبدل‌های کرایوژنیک، کلدباکس، توربو اکسپندر و کمپرسور‌های Off Gas در فهرست محصولات هدف برای بومی‌سازی قرار گرفته‌اند.

در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات نیز بومی‌سازی محصولاتی مانند سامانه تشخیص و مقابله با حملات DDoS با نام سیوان و تأمین تصاویر ماهواره‌ای با دقت بالا دنبال شده است.

اعتبار مالیاتی؛ استفاده از ابزار مالی برای توسعه تحقیق و توسعه

در چارچوب برنامه اعتبار مالیاتی تحقیق و توسعه، برای ۱۰۰۳ شرکت اعتبار مالیاتی به ارزش مجموع ۱۰ هزار میلیارد تومان اختصاص یافته است. این حمایت با هدف هدایت منابع مالی شرکت‌ها به سمت فعالیت‌های تحقیق و توسعه و تقویت سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در این حوزه انجام شده است.

در بخش قرارداد‌های تحقیق و توسعه میان صنعت و دانشگاه نیز ۱۸۴ شرکت با ۷۵ دانشگاه قرارداد همکاری منعقد کرده‌اند. مجموع هزینه‌کرد مصوب این قرارداد‌ها ۶۰۰ میلیارد تومان اعلام شده است، اقدامی که با هدف تقویت ارتباط میان ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌ها و نیاز‌های فناورانه و تحقیقاتی بخش صنعت دنبال می‌شود.

توسعه نیروگاه‌های خورشیدی در دستگاه‌های اجرایی

پروژه ملی احداث نیروگاه‌های خورشیدی در دستگاه‌های اجرایی نیز در فهرست اقدامات قرار گرفته است. بر اساس بررسی‌های برنا تاکنون ۱۳ مگاوات نیروگاه خورشیدی بامی در نقاط مختلف کشور با مشارکت شرکت‌های دانش‌بنیان نصب شده است. همچنین نصب ۱۳ هزار کیلووات نیروگاه خورشیدی بامی در ۱۱۵ ساختگاه در سراسر کشور با همکاری شرکت‌های دانش‌بنیان در حال اجرا و پیگیری است.

تامین مالی؛ نزدیک به ۹۳ همت حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان

در حوزه تامین مالی و توسعه سرمایه‌گذاری مجموعا حدود ۲۰ هزار خدمت به شرکت‌های دانش‌بنیان از سوی صندوق نوآوری و شکوفایی ارائه شده است. ارزش این خدمات در دولت چهاردهم حدود ۹۳ هزار میلیارد تومان اعلام شده که شامل ۴۴ همت تسهیلات، ۲۶ همت ضمانت‌نامه و ۲۲ همت سرمایه‌گذاری بوده است. همچنین طراحی اوراق توسعه فناوری با ارزش بیش از ۱۰۰ هزار میلیارد تومان از دیگر اقدامات انجام‌شده در این بخش است.

در حوزه بیمه نیز صندوق بیمه محصولات دانش‌بنیان با سرمایه ثبتی یک‌هزار میلیارد تومان راه‌اندازی شده است، اقدامی که با هدف تقویت پوشش‌های بیمه‌ای و کاهش ریسک فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان دنبال می‌شود.

در بخش تامین مالی پایدار الگوی نوین تأمین مالی زیست‌بوم دانش‌بنیان با همکاری صندوق نوآوری و شکوفایی طراحی شده است. این الگو با هدف اهرم‌کردن منابع موجود در شبکه بانکی و هدایت آنها به سمت فعالیت‌های فناورانه و دانش‌بنیان تدوین شده است.

همچنین ایجاد خط پایدار تامین مالی با مشارکت صندوق توسعه ملی و بانک‌های عامل به ارزش ۲.۵ همت، صدور ۱۷ مجوز برای صندوق‌های پژوهش و فناوری غیردولتی و ۳۳ مجوز برای صندوق‌های سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) از دیگر اقدامات این حوزه بوده است.

در بخش ارزش‌گذاری دارایی‌های نامشهود نیز برای فعالیت ۲۵ شرکت ارزش‌گذار مجوز صادر و از فعالیت آنها حمایت شده است. در همین راستا تثبیت جایگاه دارایی‌های نامشهود به‌عنوان دارایی قابل توثیق در زیست‌بوم دانش‌بنیان و توسعه ابزار‌های تأمین مالی مبتنی بر این دارایی‌ها نیز دنبال شده است. همچنین الگوی تامین مالی بیمه پایه در زیست‌بوم دانش‌بنیان طراحی شده است تا زمینه برای ایجاد سازوکار‌های پایدارتر در حمایت مالی و کاهش ریسک فعالیت‌های فناورانه فراهم شود.

با توجه به حجم منابع و ابزار‌های مالی ایجادشده در این دوره یکی از پرسش‌های مهم پیش‌روی زیست‌بوم دانش‌بنیان، میزان تداوم و اثربخشی این روند در سال آینده است؛ به‌ویژه آنکه اقتصاد کشور در شرایطی متاثر از جنگ، تورم، افزایش هزینه‌های تولید و محدودیت‌های اقتصادی قرار دارد. در چنین شرایطی باید دید ابزار‌های ایجادشده تا چه اندازه می‌توانند علاوه بر حفظ سطح حمایت‌های مالی، زمینه افزایش مشارکت بخش خصوصی و شکل‌گیری الگو‌های پایدار تأمین مالی برای شرکت‌های دانش‌بنیان را فراهم کنند. استمرار این حمایت‌ها و تقویت ابزار‌های نوین تامین مالی می‌تواند نقش مهمی در حفظ ظرفیت تولید، سرمایه‌گذاری و تداوم فعالیت شرکت‌های دانش‌بنیان در سال آینده داشته باشد.

مدارس هوشمند و آموزش نسل چهارم

در حوزه آموزش، ساخت و تکمیل دو دبیرستان سمپاد پسرانه و دخترانه در شهریار انجام شده است. همچنین مدل آموزش نسل چهارم به عنوان آموزش مکمل در مدارس تدوین شده و ایجاد یک پلتفرم فراگیر و دستیار هوش مصنوعی برای آموزش شخصی‌سازی‌شده معلمان در مدل آموزش نسل چهارم در دستور کار قرار گرفته است. ساخت مرکز نوآوری اجتماعی محله‌محور هرندی نیز از دیگر اقدامات این بخش اعلام شده است.

بنیاد ملی نخبگان؛ از مسکن تا جذب استعداد‌ها

در حوزه بنیاد ملی نخبگان برای تامین مسکن نخبگان ۳۲۰۰ واحد مسکونی یا قطعه زمین به نخبگان در سراسر کشور تخصیص یافته است.

در همین راستا برای بررسی آخرین وضعیت این طرح به سراغ قائم‌مقام بنیاد ملی نخبگان رفتیم. سعید خدایگان در گفت‌و‌گو با خبرنگار علمی و فناوری خبرگزاری برنا که اول شهریور ۱۴۰۵ منتشر شد با تشریح آخرین وضعیت اجرای طرح مسکن نخبگان در کشور از اختصاص زمین و واحد مسکونی به ۳ هزار و ۲۸۴ نفر خبر داد و گفت: ۳ هزار و ۷۷۸ مورد دیگر نیز در مرحله تخصیص قرار دارند که با نهایی شدن این موارد مجموع زمین‌ها و واحد‌های مسکونی اختصاص‌یافته به نخبگان به ۷ هزار و ۶۲ مورد خواهد رسید.

خدایگان همچنین با اشاره به حمایت از دانشجویان دکتری نخبه اظهار کرد: در راستای تقویت ظرفیت پژوهشی و فراهم‌کردن زمینه انجام پژوهش‌های اصیل در دوره دکتری تخصصی حمایت مالی ماهانه ۲۰ میلیون تومانی برای این گروه در نظر گرفته و پرداخت شده است.

در حوزه جذب دانش‌آموختگان برتر دکتری در هیئت علمی دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی ۴۴۱ دانش‌آموخته برتر دکتری از طریق طرح جذب هیئت علمی توانمند جذب شده‌اند. همچنین هزار استعداد برتر برای به‌کارگیری در ۱۹ دستگاه اجرایی کشور شناسایی و معرفی شده‌اند. در حوزه خدمت نظام وظیفه در قالب پروژه‌های کاربردی نیز ۳۶۵۵ استعداد برتر برای انجام خدمت وظیفه تخصصی از طریق پروژه‌های کاربردی جایگزین خدمت شناسایی و معرفی شده‌اند.

برای توانمندسازی نسل آینده نخبگان نیز ۲۴۹ هسته دانشجویی حل مسئله با مشارکت ۱۲۳۰ دانشجوی مستعد تشکیل شده است. طبق گفته این بنیاد به برنا هدف این هسته‌ها پیوند توانمندی استعداد‌های برتر با چالش‌های واقعی کشور عنوان شده است.

حمایت از پژوهش‌های مسئله‌محور و مرز دانش

بنیاد علم ایران نیز در حمایت از پژوهش‌های مسئله‌محور و توسعه فعالیت‌های علمی در حوزه مرز‌های دانش نقش داشته است. بر اساس گزارش عملکرد این بنیاد بودجه آن طی این دوره هفت برابر افزایش یافته است. همچنین ۴۰ فراخوان هدفمند در حوزه فناوری‌های راهبردی برگزار و از ۱۳۴ نفر از سرآمدان علمی کشور با هدف ارتقای مرجعیت علمی حمایت شده است.

در حوزه حمایت از پژوهشگران پسادکتری نیز برنامه پسادکتری فناورانه (TOP) با اعطای کمک‌هزینه به پژوهشگران پسادکتری شاغل در شرکت‌های دانش‌بنیان دنبال شده است. همچنین برنامه پسادکتری فناوری دانش‌بنیان با همکاری شورای عالی علوم، تحقیقات و فناوری و صندوق نوآوری و شکوفایی مورد حمایت قرار گرفته است.

از دیگر اقدامات بنیاد علم ایران میتوان به حمایت عملکردمحور از دانشگاه‌ها برای ارتقای مرجعیت علمی کشور در قالب برنامه جهش اشاره کرد، برنامه‌ای که با هدف تقویت عملکرد پژوهشی دانشگاه‌ها و افزایش سهم آنها در تولید و توسعه دانش دنبال می‌شود.

سفر‌های استانی؛ ارتباط با زیست‌بوم فناوری استان‌ها

در دولت چهاردهم معاون علمی تا قبل از هفته دولت ۱۷ سفر استانی به ۱۵ استان انجام داده است. طبق گفته معاونت علمی ریاست جمهوری به برنا این سفر‌ها با هدف تعامل با استانداری‌ها و ارکان زیست‌بوم دانش‌بنیان و حمایت از اکوسیستم باز و تقویت استارت‌آپ‌ها، مراکز نوآوری، پارک‌های علم و فناوری، کارخانه‌های نوآوری، شتاب‌دهنده‌ها و آزمایشگاه‌های تخصصی در استان‌ها انجام شده است.

دیپلماسی علم و فناوری؛ ۵۸۰ همکاری با متخصصان ایرانی خارج از کشور

در حوزه توسعه تعاملات بین‌المللی و دیپلماسی علم و فناوری بیش از هزار درخواست همکاری بررسی شده و از انجام ۵۸۰ مورد همکاری موثر میان متخصصان و فناوران ایرانی مقیم خارج از کشور با مراکز علمی، پژوهشی و فناوری داخلی حمایت شده است.

این همکاری‌ها از طریق پلتفرم کانکت (Connect) و در قالب طرح‌های آموزشی و پژوهشی، نظام وظیفه تخصصی، پسادکتری فناورانه، کسب‌وکار فناورانه، برگزاری سخنرانی و کارگاه‌های تخصصی و طرح ثبات دنبال شده است. این برنامه‌ها با همکاری وزارت امور خارجه، ستاد کل نیرو‌های مسلح، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و بنیاد ملی نخبگان اجرا شده‌اند.

طی بررسی‌های برنا، در بخش جذب متخصصان و کارآفرینان بین‌المللی نیز ۳۱ پرونده از میان ۹۴ پرونده معرفی‌شده برای دریافت اقامت ویژه تایید شده است. در مجموع نیز ۱۰۴ فقره دفترچه اقامت ویژه برای این افراد و افراد تحت تکفل آنها با همکاری کمیسیون ویژه اقامت و تسهیلات وزارت کشور، وزارت امور خارجه و فرماندهی انتظامی جمهوری اسلامی ایران صادر شده است.

همچنین ۳۸ پروژه مشترک بین‌المللی با همکاری کشور‌ها و سازمان‌های مختلف دنبال شده است، از جمله طرف‌های این همکاری‌ها می‌توان به موسسه بین‌المللی تحلیل سیستم‌های کاربردی (IIASA)، بنیاد ملی علوم طبیعی چین (NSFC)، آکادمی علوم چین (CAS)، صندوق علمی مشترک راه ابریشم (SRSF)، آژانس توسعه نوآورانه ازبکستان، بنیاد ملی علوم روسیه (RSF)، ایتالیا و اردن اشاره کرد.
صدور مجوز خانه نوآوری و فناوری تانزانیا و تاسیس سازمان توسعه همکاری‌های علمی و فناورانه بین‌المللی نیز در چارچوب توسعه تعاملات بین‌المللی و دیپلماسی علم و فناوری قرار گرفته است.

نانو در میدان عمل؛ از امنیت غذایی تا بهره‌وری آب و انرژی

در بررسی‌های برنا از عملکرد حوزه علم و فناوری وضعیت فناوری نانو نیز مورد توجه قرار گرفت و مشخص شد این حوزه در دولت چهاردهم در بخش‌های مختلفی از توسعه علمی و فناورانه تا تجاری‌سازی، استانداردسازی و کاربرد‌های صنعتی و اجتماعی پیشرفت‌هایی داشته است. در حوزه دیپلماسی و تعاملات علمی نیز نخستین دوره المپیاد بین‌المللی دانش‌آموزی نانو به ابتکار جمهوری اسلامی ایران و با راهبری ستاد توسعه فناوری‌های نانو و میکرو هفتم مهرماه ۱۴۰۴ به‌صورت مجازی و به میزبانی ایران برگزار شد. در این رقابت تیم‌هایی از ۹ کشور شامل آلمان، ایالات متحده آمریکا، استرالیا، انگلستان، ایران، تایلند، عربستان سعودی، مالزی و ونزوئلا حضور داشتند. در بخش دانشجویی نیز المپیاد بین‌المللی دانشجویی نانو به‌عنوان یک ابتکار ایرانی و رقابتی در حوزه فناوری نانو با هدف گسترش تعاملات علمی و فناورانه در سطح بین‌المللی برگزار شد. دومین دوره این المپیاد در سال ۲۰۲۴ به میزبانی مالزی و با حضور تیم‌های دانشجویی از پنج کشور آسیایی برگزار شد و تیم جمهوری اسلامی ایران موفق به کسب مدال طلا شد؛ موفقیتی که بیانگر ظرفیت علمی و توانمندی سرمایه انسانی کشور در حوزه فناوری نانو است.

در عرصه همکاری‌های بین‌المللی ایران در بیست‌وپنجمین دوره نمایشگاه و کنفرانس بین‌المللی نانوفناوری ژاپن Tokyo Nano Tech ۲۰۲۶ نیز حضور داشت. در حاشیه این رویداد مجمع آسیایی فناوری نانو با حضور کشور‌های فعال این حوزه برگزار شد و عماد احمدوند، دبیر ستاد توسعه فناوری‌های نانو و میکرو به‌عنوان سخنران روز نخست، آخرین دستاوردها، ظرفیت‌ها و تجربه ایران در توسعه و تجاری‌سازی فناوری نانو را ارائه و پیشنهاد‌هایی برای گسترش همکاری‌های علمی، فناورانه و صنعتی منطقه‌ای مطرح کرد.

در بخش توسعه فناوری و محصول نیز توانمندسازی و حمایت از کسب‌وکارها، شرکت‌های نوپا، شرکت‌های فناور و واحد‌های تولیدی از طریق برنامه‌های متنوع و ۹ سکوی برنامه حمایتی در ستاد توسعه فناوری‌های نانو و میکرو به‌صورت نظام‌مند دنبال شده است. در همین چارچوب در دولت چهاردهم بیش از ۵۰۰ پروژه توسعه فناوری و محصول مورد حمایت قرار گرفته است. در سال ۱۴۰۴ نیز زنجیره پشتیبانی از ایده تا تولید در این حوزه مستقر شد که در قالب آن ۸۷ تیم فناور اعتبارسنجی شدند و از ۳۲ طرح برای بنیان‌گذاری کسب‌وکار حمایت شد. همچنین ۳۰ کسب‌وکار منتخب برای افزایش مقیاس تولید مورد حمایت قرار گرفتند تا با توسعه ظرفیت تولید، تجاری‌سازی فناوری‌های نانو و عرضه محصولات دانش‌بنیان، زمینه ارتقای بهره‌وری عوامل تولید، افزایش ارزش افزوده و بهبود رقابت‌پذیری صنایع فراهم شود. در کنار توسعه فناوری ایجاد زیرساخت‌های استانداردسازی نیز دنبال شده است، به‌طوری که در سال ۱۴۰۴، ۱۸ استاندارد ملی با راهبری ستاد تدوین و به تصویب سازمان ملی استاندارد رسید و مجموع استاندارد‌های ملی فناوری نانو کشور به ۲۰۰ استاندارد افزایش یافت که ایران را در رتبه سوم جهان قرار داده است. ضمن اینکه در سال ۱۴۰۴ راهبری تدوین ۵ استاندارد بین‌المللی انجام شد و تاکنون ۱۳ استاندارد بین‌المللی ISO با پیشنهاد و راهبری جمهوری اسلامی ایران به تصویب رسیده است، دستاوردی که ایران را در زمره پنج کشور برتر جهان در تدوین استاندارد‌های بین‌المللی فناوری نانو قرار داده است.

همزمان با توسعه فناوری و محصولات نانویی زیرساخت‌های مربوط به ایمنی، تنظیم‌گری و حکمرانی مسئولانه فناوری نیز مورد توجه قرار گرفته است. به‌منظور توسعه مسئولانه فناوری و فراهم‌سازی الزامات ورود محصولات نانویی به بازار، برنامه توسعه نظام استاندارد، ایمنی و حکمرانی مسئولانه فناوری نانو اجرا شد. در سال ۱۴۰۴ پنج دوره و نشست تخصصی در این زمینه برگزار و گزارش‌ها و اسناد راهبردی در حوزه‌هایی از جمله مخاطرات شغلی، کاربرد هوش مصنوعی در ارزیابی ایمنی و ریسک نانومواد و شناسنامه بهداشت و ایمنی واحد‌های تولیدی تدوین و منتشر شد. همچنین ۳۶ محتوای تخصصی برای ترویج استاندارد‌های ملی و بین‌المللی و ارتقای فرهنگ ایمنی در میان پژوهشگران، فناوران و صنعتگران تولید و منتشر شد. از سوی دیگر یکی از رویکرد‌های کلیدی برنامه ملی نانو در دولت چهاردهم حرکت به سمت مسئله‌محوری و استفاده از ظرفیت این فناوری برای کمک به حل مسائل مهم و راهبردی کشور است؛ موضوعاتی همچون امنیت غذایی، ناترازی آب و انرژی و دسترسی به درمان‌های پیشرفته در این چارچوب مورد توجه قرار گرفته‌اند.

ارزیابی‌های انجام‌شده نیز از آثار اقتصادی و اجتماعی تجاری‌سازی محصولات نانو حکایت دارد، به‌طوری که بر اساس محاسبات کارشناسی ورود چند قلم نانوداروی تولید داخل به نظام درمان کشور طی چند سال گذشته بالغ بر ۱۸ هزار میلیارد تومان کاهش هزینه‌های بیمه‌های درمانی و هزینه‌های ناشی از عوارض روش‌های درمانی متداول را به همراه داشته است. به علاوه تولید داخلی برخی محصولات نانویی جایگزین نمونه‌های وارداتی از خروج ارز جلوگیری کرده و تولید چند قلم نانودارو و نانوکاتالیست بیش از ۱.۸ میلیارد دلار صرفه‌جویی ارزی برای کشور ایجاد کرده است.

یکی دیگر از نمود‌های توسعه کاربرد‌های فناوری نانو در ایران استفاده از فناوری نانوحباب در بخش‌های کشاورزی و آبزی‌پروری است، حوزه‌ای که از منظر افزایش بهره‌وری منابع و کاهش فشار بر محیط زیست مورد توجه قرار گرفته است. بروس شولتن، مدیر فنی و هم‌بنیان‌گذار شرکت مولیر و یکی از پیشگامان جهانی فناوری نانوحباب استفاده ایران از این فناوری در بخش کشاورزی و آبزی‌پروری را نمونه‌ای عملی از نوآوری پایدار دانسته است.

او با اشاره به استقرار سیستم‌های نانوحباب در ۱۵۰ گلخانه ایرانی این اقدام را راهکاری برای کاهش فشار بر منابع طبیعی بدون نیاز به توسعه اراضی جدید ارزیابی کرده است. شولتن همچنین به برنامه ایران برای افزایش تولیدات آبزی‌پروری از ۵۰۰ هزار تن به یک میلیون تن با کمک نانوحباب‌های اکسیژن‌رسان اشاره کرده و این رویکرد را در راستای افزایش بهره‌وری منابع دانسته است. از نگاه او اهمیت استفاده از این فناوری در ایران را می‌توان از دو منظر بررسی کرد؛ نخست کاربرد عملی نانوحباب برای پاسخ به چالش‌های واقعی مانند امنیت غذایی و دوم توجه همزمان به ابعاد اقتصادی و زیست‌محیطی از طریق کاهش هزینه‌های انرژی و آلایندگی.

در بررسی رهای برنا آنچه از روند اقدامات انجام‌شده در حوزه نانو به دست می‌آید، نشان‌دهنده حرکت این حوزه در چند مسیر همزمان از پرورش سرمایه انسانی و حضور در رقابت‌های علمی بین‌المللی گرفته تا حمایت از توسعه فناوری، تجاری‌سازی محصولات، ایجاد استاندارد‌های ملی و بین‌المللی و توسعه سازوکار‌های ایمنی و حکمرانی است. در کنار این اقدامات تلاش برای پیوند دادن فناوری نانو با مسائل واقعی کشور نیز در قالب حوزه‌هایی مانند درمان، امنیت غذایی، آب، انرژی، کشاورزی و آبزی‌پروری دنبال شده است. مجموعه این اقدامات نشان می‌دهد سیاست‌گذاری در حوزه نانو صرفا بر تولید دانش و توسعه فناوری متمرکز نمانده و تلاش شده است این فناوری از مرحله ایده و پژوهش تا تولید ورود به بازار و ایجاد آثار اقتصادی و اجتماعی در زنجیره‌ای نسبتا پیوسته دنبال شود.

حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان آسیب‌دیده از جنگ

تجربه دو جنگ تحمیلی و پیامد‌های آن در دوره فعالیت دو ساله معاونت علمی نشان داد که بحران‌های نظامی علاوه بر خسارت‌های مستقیم می‌توانند بخش‌هایی از زیست‌بوم نوآوری و فناوری کشور را نیز تحت تاثیر قرار دهند. در همین راستا، معاونت علمی ریاست‌جمهوری برنامه‌ای چندمرحله‌ای را برای شناسایی، حمایت و بازسازی شرکت‌های دانش‌بنیان آسیب‌دیده در جنگ اخیر تدوین و اجرا کرده است.

حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور ۹ تیرماه ۱۴۰۵ در سفر به شاهرود اعلام کرد که ۸۷ شرکت دانش‌بنیان در جریان جنگ اخیر دچار آسیب فیزیکی شده‌اند؛ رقمی که کمتر از یک درصد مجموع شرکت‌های دانش‌بنیان کشور را شامل می‌شود. به گفته وی فرآیند بازسازی این شرکت‌ها در سه مرحله آغاز شده و تاکنون پرونده حدود ۱۰ شرکت تکمیل شده است.

افشین با اشاره به مصوبات ستاد بازسازی دولت اظهار کرد: مسئولیت بازسازی شرکت‌های دانش‌بنیان به معاونت علمی واگذار شده و منابع دولتی در قالب تسهیلات در اختیار این معاونت قرار خواهد گرفت.

بر اساس برنامه تدوین‌شده بازسازی شرکت‌های آسیب‌دیده در سه مرحله دنبال می‌شود. در مرحله نخست اولویت با تامین نیاز‌های اضطراری و فراهم‌کردن امکان راه‌اندازی مجدد فعالیت شرکت‌ها از طریق پرداخت تسهیلات است. در مرحله دوم شرکت‌ها به سطحی معادل حدود ۷۰ درصد ظرفیت پیش از آسیب بازگردانده می‌شوند و در مرحله سوم هدف بازگشت کامل شرکت‌ها به شرایط پیش از بحران و ایجاد ثبات در فعالیت آنهاست.

معاون علمی رئیس‌جمهور همچنین ۱۹ خردادماه ۱۴۰۵ در حاشیه نشست مشترک معاونت علمی با کمیسیون آموزش مجلس شورای اسلامی با اشاره به ابعاد خسارت‌های واردشده به زیست‌بوم فناوری کشور شمار شرکت‌های آسیب‌دیده را نزدیک به ۹۰ شرکت اعلام کرد و گفت: میزان خسارت این شرکت‌ها حدود ۶۵ همت در بخش ریالی و ۲۵ میلیون دلار در بخش ارزی برآورد شده است. علاوه بر این زیرساخت‌های فناوری و پژوهشی کشور نیز حدود ۳۰۰ میلیون دلار خسارت دیده‌اند.

در کنار حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان بازسازی مراکز علمی و پژوهشی آسیب‌دیده نیز در دستور کار قرار گرفته است. به گفته افشین پنج مرکز شامل دانشگاه صنعتی اصفهان، دانشگاه علم و صنعت ایران، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه صنعتی شریف و انستیتو پاستور ایران به‌عنوان مراکز اولویت‌دار برای بازسازی و بهسازی انتخاب شده‌اند.

در همین راستا توافقنامه‌ای میان معاونت علمی و وزارت امور اقتصادی و دارایی به امضا رسیده است. افشین همچنین از حمایت ویژه معاون اول رئیس‌جمهور و وزیر اقتصاد از این طرح خبر داد و گفت مقرر شده با انتخاب شش بانک عامل منابع مالی مورد نیاز برای اصلاح، بازسازی و بهسازی این مراکز از محل مالیات شرکت‌ها تامین شود.

وی درباره روند حمایت از شرکت‌های آسیب‌دیده نیز اظهار کرد: در ستاد ویژه بازسازی کشور مقرر شده است حمایت از این شرکت‌ها با همکاری معاونت علمی، صندوق نوآوری و شکوفایی و دولت انجام شود و تاکنون حدود ۲۶ شرکت از میان شرکت‌های آسیب‌دیده وارد مرحله نخست بازسازی شده‌اند.

در ادامه این بررسی برنا موضوع دیگری را نیز پیگیری کرد؛ استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان برای بازسازی صنایع آسیب‌دیده که در دستور کار معاونت توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان معاونت علمی قرار گرفته است.

تورج امرایی، معاون توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری در گفت‌و‌گو با خبرنگار علمی و فناوری خبرگزاری برنا که ۲۹ تیرماه ۱۴۰۵ منتشر شد، با تشریح این برنامه اظهار کرد: بهره‌گیری از توانمندی شرکت‌های دانش‌بنیان برای بازسازی صنایع آسیب‌دیده با همکاری مجموعه‌های صنعتی مختلف آغاز شده و در حال حاضر به‌صورت ویژه با هلدینگ خلیج فارس و مجموعه پارس جنوبی در حال پیگیری است.

وی افزود: حدود ۱۵ شرکت دانش‌بنیان بزرگ و فناوری‌محور که توانایی ساخت تجهیزات راهبردی صنعت پتروشیمی را دارند، شناسایی شده‌اند. این شرکت‌ها از توانمندی تولید تجهیزاتی همچون توربین، ژنراتور، بویلر و سامانه‌های بازیافت حرارت (HRSG) برخوردارند و برنامه مشارکت آنها در بازسازی پتروشیمی‌های آسیب‌دیده تدوین شده است.

امرایی ادامه داد: برخی از این شرکت‌ها به‌عنوان پیمانکار اصلی (GC) پروژه‌های پتروشیمی انتخاب شده‌اند و سایر شرکت‌های دانش‌بنیان نیز در همکاری با این پیمانکاران، اجرای بخش‌های مختلف پروژه‌های بازسازی را بر عهده خواهند گرفت.

معاون توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان همچنین ادامه داد: این همکاری از گذشته و در قالب پروژه‌های تولید بار اول شکل گرفته است و شرکت‌هایی که پیش‌تر طراحی و ساخت تجهیزات راهبردی مانند توربو‌اکسپندر، توربوکمپرسور و کول‌باکس را بر عهده داشته‌اند اکنون نیز در سبد همکاری برای بازسازی بخش‌های آسیب‌دیده این مجموعه قرار گرفته‌اند.

وی تصریح کرد: سال گذشته حدود ۲۳ پروژه تولید بار اول با شرکت ملی گاز ایران اجرا شد که هر یک از آنها توسط یک شرکت دانش‌بنیان به انجام رسید. قرار است همین شرکت‌ها در بازسازی بخش‌هایی از ظرفیت تولید گاز کشور در پارس جنوبی که در جریان جنگ آسیب دیده‌اند نقش‌آفرینی کنند.

در برسی‌های برنا، مجموع این اقدامات نشان می‌دهد که سیاست حمایت از زیست‌بوم دانش‌بنیان در دوره پس از جنگ صرفا به جبران خسارت‌های مستقیم محدود نشده و همزمان دو مسیر بازگرداندن شرکت‌ها و مراکز علمی آسیب‌دیده به چرخه فعالیت و استفاده از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان برای بازسازی و ارتقای زیرساخت‌های راهبردی کشور را دنبال می‌کند.

تغییر پارادایم معاونت علمی؛ قدرت‌بنیان جایگزین دانش‌بنیان

بررسی‌های برنا نشان می‌دهد در آستانه دو سالگی دولت چهاردهم معاونت علمی ریاست‌جمهوری در حال عبور از ادبیات دانش‌بنیان به سمت الگویی تازه در سیاست‌گذاری علم و فناوری است؛ الگویی که در آن تولید دانش و فناوری دیگر هدف نهایی نیست و تبدیل آنها به قدرت ملی در مرکز سیاست‌گذاری قرار می‌گیرد.

حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور در رویداد راهبردی معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور که شنبه سوم مرداد ۱۴۰۵ در مرکز همایش‌های بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران برگزار شد از تغییر پارادایم سیاست‌گذاری علم و فناوری کشور از دانش‌بنیان به قدرت‌بنیان خبر داد؛ تغییری که به گفته او از نخستین روز‌های حضورش در معاونت علمی کلید خورده و طی نزدیک به دو سال گذشته به‌صورت تدریجی دنبال شده است.

وی می‌گوید این مسیر از پارک فناوری پردیس آغاز شد؛ جایی که او پیش‌تر با طرح مثال «شیر و آهو» تلاش کرده بود ضرورت شکل‌گیری زنجیره‌ای منسجم میان اجزای اکوسیستم نوآوری را توضیح دهد.

به گفته او پس از دو دهه توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان، شتاب‌دهنده‌ها، صندوق‌های سرمایه‌گذاری و پارک‌های فناوری، اکنون زمان ارزیابی میزان اثرگذاری واقعی این ظرفیت‌ها فرارسیده است.

در رویکرد دانش‌بنیان دانش هدف است در رویکرد فناوری‌بنیان دانش به فناوری و محصول تبدیل می‌شود و در الگوی قدرت‌بنیان، علم و فناوری باید به قابلیت‌های راهبردی و پایدار ملی تبدیل شوند. از نگاه او داشتن فناوری به‌تنهایی قدرت ایجاد نمی‌کند و کشور باید توان طراحی، توسعه، تولید، مقیاس‌سازی و بهبود مستمر آن را در قالب یک زنجیره ارزش در اختیار داشته باشد.

معاون علمی رئیس‌جمهور پارادایم قدرت‌بنیان را بر پنج محور ماموریت‌محوری، قابلیت‌محوری، شبکه‌محوری، زیرساخت‌محوری و آینده‌محوری استوار دانست و برای سنجش آن نیز شش شاخص علمی، فناورانه، صنعتی، زیرساختی، حکمرانی و جهانی را مطرح کرد. بر این اساس هدف دیگر صرفا افزایش تعداد مقالات یا شرکت‌های دانش‌بنیان نیست بلکه قرار است علم و فناوری به قدرت اقتصادی، اجتماعی و راهبردی تبدیل شود رویکردی که میزان موفقیت آن در نهایت با خروجی واقعی این زنجیره و اثر آن بر اقتصاد و توان رقابتی کشور سنجیده خواهد شد.

تمرکز بر زیرساخت، فناوری و اتصال علم به صنعت

آنچه از کارنامه دو ساله معاونت علمی در دولت چهاردهم به دست می‌آید تصویری از مجموعه‌ای گسترده از پروژه‌ها، حمایت‌های مالی و ایجاد زیرساخت در حوزه‌های راهبردی علم و فناوری است؛ از افزایش ظرفیت پردازشی هوش مصنوعی و توسعه تراشه و فناوری کوانتومی تا حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، پژوهشگران و تولید محصولات پیشرفته. با این حال فاصله میان اعلام یک طرح و تبدیل آن به نتیجه پایدار و قابل اندازه‌گیری همچنان مهم‌ترین نقطه‌ای است که باید در ادامه مسیر مورد ارزیابی قرار گیرد.

اکنون که بخش قابل توجهی از این برنامه‌ها از مرحله طراحی و راه‌اندازی عبور کرده‌اند پرسش اصلی دیگر این نیست که چه تعداد پروژه تعریف یا چه میزان منابع اختصاص داده شده است بلکه باید دید این سرمایه‌گذاری‌ها تا چه اندازه به محصول، بازار، حل مسائل واقعی کشور، افزایش بهره‌وری و کاهش وابستگی منجر خواهند شد. به‌ویژه در شرایطی که اقتصاد کشور با محدودیت منابع، تورم و پیامد‌های جنگ مواجه است تداوم حمایت‌ها بدون سنجش دقیق اثربخشی نمی‌تواند به‌تنهایی تضمین‌کننده موفقیت باشد.

دو سال نخست را می‌توان دوره ظرفیت‌سازی و زیرساخت‌گذاری دانست اما اکنون مرحله‌ای آغاز شده که میزان اثربخشی این اقدامات را مشخص خواهد کرد. پرسش اصلی این است که زیرساخت‌ها، حمایت‌های ایجادشده و تغییر پارادایم تا چه اندازه می‌توانند به رشد واقعی اقتصاد دانش‌بنیان و حل مسائل اقتصادی کشور منجر شوند و چه میزان از این طرح‌ها به نتیجه عملی خواهند رسید. برنا در ادامه این مسیر عملکرد این اقدامات را نه با تعداد پروژه‌ها و طرح‌های اجراشده بلکه با میزان تحقق اهداف، خروجی‌های قابل سنجش و اثرگذاری آنها بر اقتصاد کشور ارزیابی خواهد کرد.

انتهای پیام/