وقتی مالیات دادن صرفه پیدا کند، فرار مالیاتی دیگر انتخاب اول نیست
علی پیرولی، پژوهشگر حوزه مالیات در یادداشتی نوشت: «راز درآمد پایدار مالیاتی، گرفتن مالیات بیشتر نیست؛ ساختن اقتصادی است که در آن مالیات دادن صرفه داشته باشد»؛ به بیان ساده تر، نظام مالیاتی باید به سمتی حرکت کند که پرداخت مالیات بصرفهتر از فرار مالیاتی باشد. در چنین نظامی دیگر نمیتوان صرفاً بر افزایش تعداد پروندهها و گسترش دامنه شناسایی کسب و کارهای کوچک تا متوسط متکی بود؛ اینجاست که یک پرسش مهم برای سیاستگذار شکل میگیرد: چگونه میتوان نظام مالیاتی را به گونهای طراحی کرد که رسمیشدن به جای آنکه برای بنگاه کوچک صرفاً به معنای افزایش هزینه و الزامات باشد، به یک مزیت اقتصادی تبدیل شود؟
تجربه اصلاحات مالیاتی در کشورهای مختلف نشان میدهد ظرفیت واقعی درآمدزایی از بسیاری از مشاغل و بنگاههای اقتصادی کوچک محدود است. در مقابل، این گروهها ممکن است پیش از این نیز با مجموعهای از مالیاتها، هزینهها و پرداختهای رسمی و غیررسمی مواجه باشند؛ بنابراین گسترش دامنه مالیاتی اگر بدون اصلاح محیط کسبوکار و سادهسازی مقررات انجام شود، لزوماً به افزایش پایدار درآمد مالیاتی منجر نمیشود.
مطالعهای که گروهی از کارشناسان اقتصادی با سابقه مسئولیت در بانک جهانی درباره وصول مالیات از مشاغل و بنگاههای کوچک و متوسط انجام دادهاند و در کتاب «نوآوریهایی در عرصه تمکین مالیاتی» منتشر شده، بر رویکردی متفاوت تأکید دارد: حرکت از تمرکز صرف بر ثبتنام و برخورد به سمت ایجاد تمکین نیمهداوطلبانه از طریق اعتماد، سادهسازی و ارائه منافع واقعی به مودی. رویکرد مورد تاکید نویسندگان کتاب دارای چهار محور است:
تفکیک
همه کسبوکارها ظرفیت یکسانی برای پرداخت مالیات ندارند؛ بنابراین سیاست مالیاتی باید به جای روشهای یکسان و فراگیر، گروههایی را که ظرفیت اقتصادی و رشد بیشتری دارند هدفگذاری کند. چنین رویکردی میتواند منابع سازمان مالیاتی را نیز به سمت پروندههایی هدایت کند که بازده بیشتری برای درآمد عمومی دارند.
سادهسازی
پیچیدگی مقررات، هزینه تمکین را برای مودی و هزینه مدیریت را برای سازمان مالیاتی افزایش میدهد. کاهش لایههای مالیاتی، حذف پرداختها و عوارض غیرمولد، کاهش مدارک کاغذی، پنجره واحد مالیاتی، ثبتنام و پرداخت الکترونیکی و آموزش مودیان از جمله راهکارهایی است که میتواند هزینه تمکین را کاهش دهد.
این موضوع از منظر درآمدی نیز اهمیت دارد. هرچه تمکین سادهتر باشد، احتمال ماندن کسبوکار در شبکه رسمی افزایش پیدا میکند.
عدالت
تمکین مالیاتی فقط تابع نرخ مالیات نیست. مودی باید احساس کند قانون برای همه به یک شکل اجرا میشود.
اگر کسبوکاری تصور کند رقیب او با فعالیت مشابه از پرداخت مالیات فرار میکند و در مقابل، فعالیت رسمی او هزینه بیشتری دارد، انگیزه تمکین کاهش پیدا میکند؛ بنابراین مقابله با تبعیض، اجرای غیرگزینشی قانون و کاهش فرصتهای برخورد سلیقهای، بخشی از سیاست افزایش درآمد مالیاتی است؛ نه موضوعی خارج از آن.
عمل متقابل
امنیت حقوقی، دسترسی بهتر به خدمات، امکان ایجاد اعتبار، آموزش، دسترسی به قراردادهای دولتی یا خصوصی و برخورداری از حمایتهای قانونی میتواند بخشی از منافعی باشد که رسمیشدن ایجاد میکند. در چنین شرایطی، رابطه دولت و مودی از یک رابطه صرفاً مالی فاصله میگیرد و به رابطهای متقابل تبدیل میشود: مودی مالیات میدهد و در مقابل، از مزایای اقتصاد رسمی برخوردار میشود.
تغییر نگاه به معنای رسمیسازی است
یکی از مهمترین نکات مورد بررسی در این کتاب آن است که اگر رسمیشدن صرفاً به معنای ایجاد پرونده، پرداخت مالیات، افزایش مدارک و پذیرش هزینههای اداری باشد، طبیعی است که بخشی از کسبوکارها انگیزهای برای ورود به شبکه رسمی نداشته باشند. اما اگر رسمیشدن به معنای امنیت حقوقی بیشتر، اعتبار اقتصادی، دسترسی به بازار، امکان انعقاد قرارداد، دریافت خدمات و برخورداری از حمایتهای قانونی باشد، محاسبه بنگاه تغییر میکند.
اعتماد؛ یک ضرورت
اعتماد، حلقه مهم این زنجیره است، اما نباید آن را با چشمپوشی از تخلف اشتباه گرفت. نظام مالیاتی کارآمد به دو عنصر همزمان نیاز دارد: اعتماد برای مودیان قانونمدار و قاطعیت اجرای قانون برای متخلفان.
آنچه مشخص است، اصلاح نظام مالیاتی را نمیتوان فقط با افزایش تعداد مودیان یا تعداد پروندهها ارزیابی کرد. هدف نهایی باید ساختن شبکهای از مودیان باشد که بخش بزرگی از آنها به این نتیجه برسند که ماندن در اقتصاد رسمی برایشان صرفه بیشتری از خروج از آن دارد. این تغییر، میتواند یک چرخه متفاوت بسازد؛ یعنی به این شکل که زنجیره اول ساده سازی است و بعد تمکین، رسمی شدن، پایه مالیاتی پایدارتر، هزینه وصول کمتر و درآمد قابل اتکاتر دولت؛ بنابراین مسئله مهمتر از نگاه نویسندگان کتاب این است که چگونه نظام مالیاتی ساخته شود که مودی بیشتری بخواهد در آن باقی بماند.
پی نوشت: کتاب «نوآوریهایی در عرصه تمکین مالیاتی» نوشته رائل دام، آنا کاسترز، استفان داونپورت و ویلسون پریچارد از گروه بانک جهانی و با ترجمه سید محمدهادی سبحانیان، محمد برزگری، محمد امین ملانظر و مرتضی ملانظر توسط انتشارات کیومرث منتشر شده است.
