راز فاصله ایران در تولید علم هوش مصنوعی و کاربردی سازی آن چیست؟+فیلم

زهرا وجدانی: هوش مصنوعی در سال‌های اخیر از یک فناوری پژوهشی به یکی از مولفه‌های اثرگذار در تحول صنایع، خدمات و ساختار‌های سازمانی تبدیل شده است، با این حال جایگاه یک کشور در تولید علم هوش مصنوعی لزوما به معنای برخورداری از جایگاه مشابه در زمینه کاربردی‌سازی و استفاده عملی از این فناوری نیست. ایران نیز با وجود قرار گرفتن در جمع کشور‌های دارای جایگاه قابل‌توجه در تولید علم هوش مصنوعی در زمینه کاربردی‌سازی این فناوری فاصله محسوسی با جایگاه علمی خود دارد. به همین دلیل این موضوع پرسش‌هایی درباره نقش داده، زیرساخت، پذیرش فناوری در سازمان‌ها و استفاده از ظرفیت نیروی انسانی کشور ایجاد کرده است.

در همین راستا، در بخش سوم این گفت‌و‌گو با عمادالدین فاطمی‌زاده رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی ریاست‌جمهوری و عضو هیات علمی و استادیار دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف به دلایل فاصله میان جایگاه علمی ایران و جایگاه کشور در کاربردی‌سازی هوش مصنوعی، وضعیت زیرساختی کشور‌های منطقه، ظرفیت نیروی انسانی ایران و برنامه‌های ستاد برای تسهیل نفوذ هوش مصنوعی در سازمان‌ها و حل مسائل و چالش‌های کشور می‌پردازیم.

رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی ریاست‌جمهوری و عضو هیأت علمی و استادیار دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف، در پاسخ به برنا درباره فاصله میان جایگاه علمی ایران در حوزه هوش مصنوعی و میزان کاربردی‌سازی این فناوری اظهار می‌کند: ایران از نظر تولید علم در حوزه هوش مصنوعی جایگاه قابل‌توجهی دارد، اما در زمینه کاربردی کردن و نفوذ این فناوری در سازمان‌ها با ضعف‌هایی مواجه است که باید به‌تدریج برطرف شود.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود که بررسی برنا از گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد میان جایگاه ایران در تولید علم هوش مصنوعی و وضعیت کشور در زمینه استفاده و کاربردی‌سازی این فناوری فاصله قابل‌توجهی وجود دارد.

در جریان این گفت‌و‌گو خبرنگار برنا با اشاره به مطالعات و گزارش‌های موجود و همچنین اظهارات معاون علمی رئیس‌جمهور وقت درباره جایگاه علمی ایران در حوزه هوش مصنوعی یادآور شد که رتبه ایران در تولید علم این حوزه معمولا در بازه ۱۲ تا ۱۸ جهان قرار می‌گیرد.

در مقابل در حوزه کاربردی‌سازی، بر اساس گزارش‌های Oxford Insights ایران در سال ۲۰۲۴ رتبه ۹۱ و در سال ۲۰۲۵ رتبه ۷۶ را کسب کرده است؛ موضوعی که نشان‌دهنده فاصله میان توان علمی کشور و میزان نفوذ عملی هوش مصنوعی در ساختار‌های سازمانی و اقتصادی است.

مسئله اصلی زیرساخت نیست

عمادالدین فاطمی‌زاده در پاسخ به این پرسش که آیا کمبود داده یا زیرساخت از دلایل اصلی این فاصله است می‌گوید: من فکر می‌کنم مسئله زیرساخت نیست.

وی توضیح می‌دهد: بسیاری از الگوریتم‌ها و مدل‌های هوش مصنوعی و شاید بهتر باشد بگویم بسیاری از مشکلاتی که در سازمان‌ها با ابزار‌های نوین از قبیل هوش مصنوعی قابل حل هستند به زیرساخت خیلی مفصل و پیچیده‌ای نیاز ندارند.

رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی ادامه می‌دهد: در این زمینه تدوین مسئله، در اختیار بودن داده و اینکه سازمان بتواند و بپذیرد که از راه‌حل‌های جدید و فناوری‌های نوین استفاده کند اهمیت دارد.

وی با تاکید بر وجود ضعف در زمینه کاربردی‌سازی هوش مصنوعی در کشور می‌گوید: نکته‌ای که درباره این فاصله مطرح شد کاملا درست است. ما در کاربردی کردن و نفوذ هوش مصنوعی در سازمان‌ها و در حوزه کاربرد‌ها نقطه ضعف داریم و باید آن را به‌تدریج حل کنیم.

تمرکز حمایت‌های ستاد بر آب، انرژی و امداد و نجات

فاطمی‌زاده با تشریح رویکرد ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی اظهار می‌کند: به همین دلیل زمانی که ستاد شروع به کار کرد در نخستین قدم سند تقسیم کار ملی را منتشر کرد و پس از آن هدف‌گذاری کردیم حمایت‌ها را در راستای استفاده از هوش مصنوعی در حوزه‌های چالشی یا حوزه‌هایی که منجر به ناترازی می‌شوند قرار دهیم.

وی می‌افزاید: نخستین فراخوان‌های ما در زمینه آب، انرژی و امداد و نجات منتشر شد.

رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی درباره برنامه بعدی ستاد نیز می‌گوید: فراخوان بعدی در حوزه حمل‌ونقل و پولی و بانکی بود که به دلایلی به امسال منتقل شد.

وی تاکید می‌کند: واقعیت این است که باید مسیری داشته باشیم که بتوانیم تسهیل‌گری کنیم و نفوذ هوش مصنوعی را در سازمان‌ها افزایش دهیم.

فاطمی‌زاده می‌افزاید: نخستین اولویت ما باید این باشد که ب توانیم مشکلات خودمان را با اولویت‌بندی به کمک این ابزار نوین و در کنار سایر ابزار‌ها حل کنیم.

کشور‌های منطقه در زیرساخت سرمایه‌گذاری کرده‌اند

فاطمی‌زاده در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو درباره جایگاه ایران در منطقه و وضعیت کشور‌های حاشیه خلیج فارس می‌گوید: کشور‌های حاشیه خلیج فارس و به‌طور کلی کشور‌های اطراف در حوزه زیرساخت هوش مصنوعی اقدامات زیادی انجام داده‌اند.

وی با اشاره به دو عامل اصلی در توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی در این کشور‌ها توضیح می‌دهد: یکی از این عوامل هزینه زیرساخت است؛ چراکه زیرساخت هزینه بالایی دارد.

رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی ادامه می‌دهد: در یکی دو سال اخیر فارغ از اتفاقات دیگری که ممکن است در داخل کشور ما رخ داده باشد به دلیل افزایش قیمت حافظه، RAM، GPU و تجهیزات دیگر هزینه‌ها بسیار بالا رفته است و کشور‌های منطقه در این زمینه کار کرده‌اند.

انرژی و خنک‌سازی؛ دو مولفه مهم زیرساخت پردازشی

فاطمی‌زاده عامل دیگر را دسترسی به انرژی عنوان کرد و می‌گوید: نکته دیگری که درباره کشور‌های منطقه‌ای که در این زمینه کار خوبی انجام داده‌اند وجود دارد در اختیار داشتن انرژی است.

وی می‌افزاید: برق یکی از مهم‌ترین نیاز‌های این زیرساخت‌هاست و موضوع خنک‌سازی نیز اهمیت دارد. در صورتی که از آب برای خنک‌سازی استفاده شود این موضوع نیز به منابع مناسب نیاز خواهد داشت؛ چراکه سیستم‌های پردازشی نوین از خنک‌سازی مایع استفاده می‌کنند.

دیتاسنتر به‌تنهایی به معنای استفاده بومی از هوش مصنوعی نیست

عضو هیات علمی و استادیار دانشکده برق دانشگاه صنعتی شریف در ادامه با اشاره به وضعیت ایران از نظر نیروی انسانی می‌گوید: از نظر نیروی انسانی ما وضعیت بسیار بهتری داریم.

وی می‌افزاید: بسیاری از اتفاقاتی که در کشور‌های اطراف رخ داده، به شکل‌گیری دیتاسنتر‌ها منجر شده است اما دیتاسنتر لزوما به این معنی نیست که استفاده از هوش مصنوعی به صورت بومی در آن کشور انجام می‌شود.

فاطمی‌زاده توضیح می‌دهد: ممکن است یک هاب پردازشی یا یک شرکت بزرگ در منطقه مستقر شده باشد اما این موضوع لزوما به معنای استفاده بومی از هوش مصنوعی نیست.

مزیت نیروی انسانی ایران در مسیر کاربردی‌سازی هوش مصنوعی

رئیس دبیرخانه ستاد توسعه فناوری و کاربرد هوش مصنوعی معاونت علمی ریاست‌جمهوری با اشاره به ظرفیت نیروی انسانی کشور می‌گوید: ما پتانسیل نیروی انسانی بسیار خوبی داریم و باید از این برتری خود استفاده کنیم.

وی تاکید می‌کند: اولویت باید این باشد که بتوانیم مشکلات خودمان را خیلی سریع‌تر حل کنیم و بعد به قسمت‌های دیگر بپردازیم.

بخش چهارم این گفت‌و‌گو در روز‌های آتی منتشر خواهد شد...