کمبود پرستار؛ زنگ خطر کیفیت درمان در بیمارستان‌های دولتی
احمد نجاتیان، رئیس سازمان نظام پرستاری، در گفتوگو با خبرنگار اجتماعی برنا، با اشاره به کمبود شدید نیروی پرستاری در کشور، گفت: ایران به ازای هر بیمار، حدود یک‌سوم میانگین منطقه پرستار دارد و اگر وضعیت موجود را بر اساس استاندارد‌های ملی ارزیابی کنیم، تعداد پرستاران کشور حدود نصف استاندارد موردنیاز است.
وی با بیان اینکه کمبود پرستار یکی از مسائل جدی نظام سلامت کشور است، اظهار کرد: این موضوع در دوره‌های مختلف به‌طور گسترده مورد بحث قرار گرفته، اما آنچه امروز به‌وضوح مشاهده می‌شود، کمبود شدید نیروی پرستاری است. در شرایط فعلی، تعداد پرستاران ما نسبت به هر بیمار حدود یک‌سوم میانگین منطقه است و بر اساس استاندارد‌های ملی نیز با کمبود قابل‌توجهی مواجه هستیم.
نجاتیان ادامه داد: در واقع، یک پرستار در شرایط فعلی مجبور است به اندازه دو نفر، بر اساس استاندارد ملی، کار کند. نتیجه این وضعیت، اضافه‌کاری اجباری و افزایش تعداد بیمارانی است که هر پرستار باید از آنها مراقبت کند؛ موضوعی که در نهایت بر کیفیت مراقبت‌های پرستاری تأثیر می‌گذارد.
کمبود پرستار ناشی از ضعف آموزش نیست
رئیس سازمان نظام پرستاری در پاسخ به این موضوع که آیا کمبود نیرو به دلیل استقبال‌نکردن از رشته پرستاری است یا پرستاران پس از ورود به این حرفه آن را ترک می‌کنند، توضیح داد: ما در حوزه آموزش پرستاری مشکل اساسی نداریم. سالانه حدود ۱۸ هزار نفر در رشته‌های مختلف پرستاری وارد دانشگاه‌ها می‌شوند و به همان نسبت نیز دانش‌آموختگان این رشته‌ها وارد بازار کار می‌شوند.
وی با تأکید بر اینکه کشور از ظرفیت آموزشی لازم برای تربیت پرستار برخوردار است، بیان کرد: مشکل اصلی در این حوزه، نخست توزیع نامناسب نیروی پرستاری است. در برخی نقاط کشور پرستار بیکار داریم، اما در برخی مناطق دیگر با کمبود شدید نیرو مواجه هستیم و حتی تعداد پرستاران موردنیاز برای ارائه خدمات نیز تأمین نمی‌شود.
نجاتیان با اشاره به نبود جذابیت کافی برای استخدام در برخی شهر‌های بزرگ و مناطق محروم کشور، تصریح کرد: در بعضی از شهرها، حتی استخدام رسمی نیز برای پرستاران جذابیت ندارد. برای مثال، در شهر تهران یا استان هرمزگان، برخی پرستاران تمایلی به پذیرش استخدام ندارند، زیرا حقوق و مزایای دریافتی آنها با هزینه‌های زندگی و نرخ تورم در این مناطق تناسب ندارد.
وی افزود: بنابراین، علاوه بر اینکه در جذب پرستار در برخی مناطق با مشکل مواجه هستیم، در بخش‌هایی از کشور نیز که نیروی پرستاری وجود دارد و افراد متقاضی کار هستند، مجوز‌های استخدامی لازم صادر نمی‌شود یا تعداد این مجوز‌ها کافی نیست. برای نمونه، در مناطق غربی کشور با کمبود پرستار مواجهیم و متقاضیان کار نیز وجود دارند، اما متأسفانه مجوز‌های جذب موردنیاز در این مناطق صادر نمی‌شود یا به تعداد کافی در اختیار مراکز درمانی قرار نمی‌گیرد.
پرستاران پس از استخدام نیز در سیستم باقی نمی‌مانند
رئیس سازمان نظام پرستاری با اشاره به اینکه مشکل کمبود نیرو تنها به جذب پرستاران محدود نمی‌شود، گفت: مسئله دیگر، نگهداشت نیروی پرستاری در نظام سلامت است. حتی زمانی که پرستاران جذب و استخدام می‌شوند، ممکن است پس از یک سال کار، به این نتیجه برسند که حقوق و مزایای دریافتی با حجم کار و سختی‌های این حرفه تناسب ندارد و در نتیجه از سیستم خارج شوند.
نجاتیان با بیان اینکه شرایط کاری و مسائل معیشتی در ماندگاری پرستاران تأثیر مستقیمی دارد، خاطرنشان کرد: وقتی پرستار پس از استخدام با شرایطی مواجه می‌شود که در برابر سختی کار، دریافتی متناسبی ندارد، طبیعی است که ادامه فعالیت در این حرفه برای او دشوار شود. بنابراین، برای حل مشکل کمبود پرستار باید علاوه بر افزایش ظرفیت جذب، به شرایطی که موجب ماندگاری یا خروج نیرو‌ها می‌شود نیز توجه کرد.
اضافه‌کاری اجباری پرستاران برای جبران کمبود نیرو
وی در ادامه با اشاره به نارضایتی پرستاران از حجم بالای اضافه‌کاری و پرداخت‌نشدن متناسب مطالبات آنها، گفت: به دلیل کمبود نیروی پرستاری، وزارت بهداشت عملاً شرایطی ایجاد کرده است که پرستاران به‌طور متوسط ۸۰ ساعت اضافه‌کاری در کنار ساعات کاری شیفت اصلی خود انجام دهند.
رئیس سازمان نظام پرستاری درباره وضعیت پرداخت اضافه‌کاری پرستاران اظهار کرد: دو سال پیش، مبلغ اضافه‌کاری پرستاران بسیار پایین بود و پس از پیگیری‌ها، افزایشی در این پرداخت‌ها اعمال شد. این افزایش در آن مقطع تا حدودی به بهبود شرایط کمک کرد، اما با توجه به تورم و افزایش هزینه‌ها، اثر آن عملاً از بین رفته است.
وی افزود: در سالی که مبلغ اضافه‌کاری افزایش یافت، بهبود نسبی در وضعیت پرداخت‌ها ایجاد شد، اما این بهبود به دلیل تورم دوام نداشت و امروز دیگر اثر قابل‌توجهی در شرایط معیشتی پرستاران ندارد.
کمبود پرستار در بیمارستان‌های دولتی بیشتر به چشم می‌آید
نجاتیان در پاسخ به این پرسش که کمبود پرستار در بخش دولتی بیشتر است یا خصوصی، توضیح داد: بزرگ‌ترین ارائه‌کننده خدمات بیمارستانی در کشور، بخش دولتی است و کمبود نیروی پرستاری نیز در این بخش نمود بیشتری دارد.
وی با اشاره به حجم بالای مراجعات مردم به بیمارستان‌های دولتی، گفت: خدمات این بیمارستان‌ها عمومی است و بخش گسترده‌ای از مردم برای دریافت خدمات درمانی به مراکز دولتی مراجعه می‌کنند. به همین دلیل، کمبود پرستار در بیمارستان‌های دولتی بسیار واضح‌تر دیده می‌شود.
رئیس سازمان نظام پرستاری ادامه داد: البته در بخش خصوصی نیز کمبود نیروی پرستاری وجود دارد، اما مراکز خصوصی با استفاده از سازوکار‌های مختلف می‌توانند بخشی از این کمبود را جبران کنند. در مجموع، به دلیل گستردگی خدمات و حجم بالای مراجعات، مسئله کمبود پرستار در بیمارستان‌های دولتی محسوس‌تر است.
کاهش تعداد پرستاران به ازای هر بیمار، کیفیت مراقبت را تحت تأثیر قرار می‌دهد
نجاتیان با هشدار نسبت به پیامدهای کمبود نیروی پرستاری بر سلامت بیماران، بیان کرد: همه مطالعات داخلی و بین‌المللی نشان می‌دهد هرچه نسبت پرستار به بیمار کاهش پیدا کند، احتمال بروز برخی عوارض ناشی از بستری نیز افزایش می‌یابد.
وی توضیح داد: عفونت‌های بیمارستانی، طولانی‌شدن مدت بستری و خطراتی مانند زمین‌خوردن بیماران از جمله پیامد‌هایی هستند که در ارتباط با کاهش تعداد پرستاران به ازای هر بیمار گزارش شده‌اند. این موضوع از نظر علمی روشن است و کمبود نیروی پرستاری می‌تواند بر کیفیت مراقبت از بیماران تأثیر بگذارد.
رئیس سازمان نظام پرستاری با اشاره به اینکه برخی از پیامدهای کمبود پرستار برای مردم به‌راحتی قابل مشاهده نیست، اظهار کرد: ممکن است بیمار یا همراه او متوجه نشود که یک عفونت بیمارستانی یا عارضه دیگر تا چه اندازه می‌تواند با شرایط مراقبت و کمبود نیرو ارتباط داشته باشد، اما آثار این وضعیت در بخش‌های مختلف درمانی قابل مشاهده است.
وی افزود: بخشی دیگر از این پیامد‌ها در نحوه ارائه خدمات و کیفیت ارتباط پرستار با بیمار نمود پیدا می‌کند. بیماران انتظار دارند پرستار با آرامش و حوصله در کنار آنها باشد، به درخواست‌هایشان رسیدگی کند و با برخورد مناسب پاسخ‌گوی نیازهایشان باشد. با این حال، وقتی پرستار با حجم بالای کار و تعداد زیادی بیمار مواجه است، خستگی ناشی از فشار کاری می‌تواند بر کیفیت ارتباط و خدمات ارائه‌شده تأثیر بگذارد و موجب نارضایتی بیماران شود.
راهکار‌های مقطعی برای حل کمبود پرستار کافی نیست
نجاتیان در ادامه با اشاره به اقدامات و راهکار‌های موردنیاز برای رفع کمبود پرستار، تأکید کرد: تجربه نشان داده است که راهکار‌های تک‌بعدی و مقطعی نمی‌توانند مشکل کمبود پرستار را حل کنند.
وی توضیح داد: در مقاطع مختلف، برای جبران کمبود نیروی پرستاری تصمیم‌هایی در یک حوزه خاص اتخاذ شده است؛ برای مثال، افزایش ظرفیت آموزش پرستاری در دستور کار قرار گرفته، اما این اقدام به‌تنهایی نتوانسته است مشکل را برطرف کند.
رئیس سازمان نظام پرستاری با تأکید بر ضرورت اتخاذ راهکار‌های جامع، بیان کرد: برای حل این مسئله باید مجموعه‌ای از اقدامات را به‌صورت همزمان دنبال کنیم. این اقدامات باید از آموزش و بورسیه‌کردن دانشجویان پرستاری تا افزایش حقوق و مزایا، بهبود شرایط کاری و رفع بی‌عدالتی در نظام سلامت را در بر بگیرد؛ چراکه بخشی از خروج پرستاران از سیستم نیز ناشی از همین بی‌عدالتی‌هاست.
وی ادامه داد: در برخی مناطق نیز ممکن است لازم باشد امکاناتی مانند پانسیون در اختیار پرستاران قرار گیرد تا شرایط فعالیت و ماندگاری آنها بهبود پیدا کند. در مجموع، راهکار‌های مختلفی برای رفع این مشکل وجود دارد که سازمان نظام پرستاری طی چند سال گذشته بار‌ها آنها را اعلام کرده است، اما این پیشنهاد‌ها آن‌طور که باید و شاید جدی گرفته نشده‌اند.
حقوق و مزایای پرستاران متناسب با هزینه‌های زندگی نیست
رئیس سازمان نظام پرستاری در بخش دیگری از این گفتوگو درباره مهم‌ترین مطالبات پرستاران گفت: یکی از مسائل اصلی، متناسب‌نبودن حقوق و مزایای کارکنان دولت با هزینه‌های معیشت است؛ موضوعی که تنها به پرستاران محدود نمی‌شود و بسیاری از کارکنان دولت را نیز در بر می‌گیرد.
نجاتیان اظهار کرد: امروز میزان حقوق و مزایای کارکنان بخش‌های عمومی، به‌ویژه در بخش دولتی، با شرایط معیشتی و نرخ تورم جامعه تناسب ندارد. این مسئله یکی از مشکلات اصلی کارکنان است و پرستاران نیز به‌عنوان بخشی از نیروی انسانی نظام سلامت با آن مواجه هستند.
وی با اشاره به تفاوت ساعات کاری پرستاران و سایر کارکنان دولت، تصریح کرد: در کنار مسائل معیشتی، پرستاران گلایه‌های دیگری نیز دارند. برای مثال، در شرایطی که ساعات کاری کارکنان دولت کاهش پیدا کرده و آنها در حال حاضر حدود ۲۵ ساعت در هفته کار می‌کنند، پرستاران به دلیل ماهیت شغلی خود همچنان حدود ۴۰ تا ۴۲ ساعت در هفته مشغول به کار هستند.
رئیس سازمان نظام پرستاری با بیان اینکه شرایط کاری پرستاران با بسیاری از مشاغل دیگر متفاوت است، ادامه داد: پرستاری شغلی سخت است و نیروهای این حرفه باید در شب‌ها و روزهای تعطیل نیز در محل کار حاضر شوند. حتی در شرایط دشوار جوی، مانند بارش برف، یا در وضعیت‌های بحرانی مانند جنگ نیز ارائه خدمات پرستاری متوقف نمی‌شود و پرستاران باید در مراکز درمانی حضور داشته باشند.
وی تأکید کرد: این تفاوت در شرایط کاری باید در نظام جبران خدمات مورد توجه قرار گیرد و سیستم باید متناسب با سختی‌ها و مسئولیت‌های این حرفه، به مطالبات پرستاران پاسخ دهد. به اعتقاد ما، لازم است توجه بیشتری به شرایط کاری پرستاران و تفاوت‌هایی که میان این حرفه و سایر مشاغل وجود دارد، صورت بگیرد.
نجاتیان در پایان، معوقات پرداختی پرستاران را یکی دیگر از مسائل جدی این گروه دانست و خاطرنشان کرد: معوقات پرستاران همچنان از مشکلاتی است که با آن مواجه هستند و باید برای رفع آن اقدام شود.
انتهای پیام/
