دو میراث ماندگار تهران، زیر سایه چنار‌های باغ فردوس
مریم نباتی/ جایی در خیابان‌های شمال تهران، پشت درختان بلند چنار، عمارتی قاجاری هنوز نفس می‌کشد. باغ فردوس، با معماری چشم‌نواز و فضای سرسبزش، علاوه بر نگهداری از تاریخ تهران، میزبان موزه سینمای ایران است؛ جایی که تاریخ یک محله قدیمی با خاطرات سینمایی ایران گره خورده است.
از باغی قاجاری تا پاتوقی فرهنگی
باغ فردوس پیش از آنکه به خانه خاطرات سینمای ایران تبدیل شود، بخشی از تاریخ شمیران و تهران قدیم را در دل خود جای داده بود. محدوده‌ای که امروز میان تجریش، خیابان ولیعصر و بزرگراه مدرس شناخته می‌شود، در گذشته وسعت بیشتری داشت و باغ فردوس یکی از نشانه‌های شاخص هویتی آن به شمار می‌رفت.
ساخت عمارت این باغ در سال ۱۲۶۴ خورشیدی و به دستور محمدشاه قاجار آغاز شد، اما با مرگ او ناتمام ماند. در دوره ناصرالدین‌شاه، ساخت‌وساز دوباره از سر گرفته شد و باغ به‌عنوان هدیه ازدواج به یکی از دختران شاه واگذار شد. مجموعه‌ای که در ابتدا با کارکردی اشرافی شکل گرفته بود، در دوره‌های بعد مسیر دیگری را تجربه کرد. در سال‌های حکومت پهلوی، باغ فردوس میزبان برنامه‌های فرهنگی، جشن‌های هنری و رویداد‌های ملی شد و به‌تدریج جایگاه خود را به‌عنوان فضایی فرهنگی در حافظه شهری تهران تثبیت کرد.
امروز از دو عمارت شمالی و جنوبی باغ، تنها عمارت جنوبی باقی مانده است که با تلفیق عناصر معماری ایرانی و تأثیرات معماری اروپایی، همچنان یکی از جلوه‌های ارزشمند معماری دوره قاجار در شمیران محسوب می‌شود. ستون‌ها، تزئینات گچ‌بری و مقرنس‌های گچی این عمارت، نشانه‌هایی از ذوق و هنر معمارانی است که میراثی ماندگار از خود بر جای گذاشته‌اند.
قدم‌زدن در حافظه سینمای ایران
داستان موزه سینمای ایران در سال ۱۳۷۳ آغاز شد؛ زمانی که ایده گردآوری، نگهداری و نمایش اسناد و آثار سینمای کشور شکل گرفت. هنرمندان و سینماگرانی همچون عزت‌الله انتظامی و عباس کیارستمی نیز در شکل‌گیری و توسعه این مجموعه نقش داشتند.
موزه ابتدا در سال ۱۳۷۷ در خیابان لاله‌زار افتتاح شد؛ خیابانی که خود از مهم‌ترین کانون‌های تاریخی سینما و تئاتر تهران به شمار می‌رود. اما در سال ۱۳۸۱، این مجموعه به عمارت باغ فردوس انتقال یافت. این جابه‌جایی را می‌توان پیوند دوباره دو بخش از حافظه فرهنگی تهران دانست؛ لاله‌زار، نماد خاطرات سینمایی و نمایشی پایتخت، و باغ فردوس، یادگار معماری و فرهنگ شمیران.
با استقرار موزه در این عمارت، کاربری تازه‌ای به بنایی تاریخی بخشیده شد. اثری که یادآور گذشته است و در زندگی فرهنگی شهر هم حضور دارد. بازدید از موزه سینما، قدم‌زدن در تاریخ تصویری ایران است و تالار‌های مختلف این مجموعه هرکدام بخشی از مسیر شکل‌گیری و تحول سینمای کشور را روایت می‌کنند.
در تالار آغازگران، نخستین تجهیزات سینمایی و تصاویر پیشگامان این هنر به نمایش درآمده است؛ آثاری که یادآور روز‌هایی هستند که سینما در ایران هنوز پدیده‌ای نوظهور محسوب می‌شد. تالار صدا و دوبله نیز بخشی از تاریخ کمتر دیده‌شده سینمای ایران را روایت می‌کند. تجهیزات قدیمی صدابرداری و دوبله، از جمله ابزار‌هایی که علی کسمایی، از پیشگامان دوبله ایران، با آنها کار می‌کرد، در این بخش نگهداری می‌شوند. این تالار یادآور نقش صدا و دوبله در شکل‌گیری خاطرات چند نسل از تماشاگران ایرانی است.
در تالار معاصران، بیش از ۷۰۰ تصویر از چهره‌های برجسته سینمای ایران گردآوری شده است. بازیگران، کارگردانان، آهنگسازان و دیگر فعالان این هنر در قاب‌هایی کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. غرفه‌هایی به هنرمندانی، چون عزت‌الله انتظامی، ساموئل خاچیکیان، پوران درخشنده، رخشان بنی‌اعتماد، عباس کیارستمی، فرهاد مهراد و داریوش مهرجویی اختصاص دارد.
اما شاید یکی از جذاب‌ترین بخش‌های موزه، تالار جوایز بین‌المللی باشد. در این تالار دستاوردهای سینمای ایران در جشنواره‌های معتبر جهان به نمایش درآمده است. نخل طلایی کن، شیر ونیز و خرس برلین، تنها بخشی از یادگار‌هایی هستند که موفقیت فیلم‌سازان ایرانی را در عرصه جهانی به تصویر می‌کشند. تالار علی حاتمی نیز با نمایش یادگار‌های این فیلم‌ساز، ادای دینی به یکی از چهره‌های تأثیرگذار سینمای ایران است.
بخش‌های مرتبط با سینمای کودک و نوجوان و سینمای دفاع مقدس نیز نشان می‌دهند که موزه تنها به معرفی چهره‌های مشهور بسنده نکرده و تلاش دارد گونه‌های مختلف سینمای ایران را به مخاطبان بشناساند.
بازسازی خاطره یک سالن سینمای قدیمی
یکی از بخش‌های متفاوت مجموعه، تماشاخانه است؛ فضایی که حال‌وهوای سالن‌های سینمای دهه‌های ۳۰ و ۴۰ خورشیدی را بازآفرینی می‌کند. نشستن روی صندلی‌های چوبی سینما‌های قدیمی و تماشای تصاویر نخستین سال‌های سینمای ایران، فرصتی برای تجربه بخشی از تاریخ سینماست؛ تجربه‌ای که مخاطب را از تماشای صرف اشیا فراتر می‌برد و به فضای زندگی فرهنگی نسل‌های گذشته نزدیک می‌کند.
در کنار بخش موزه، سه سالن سینمای فردوس، تمدن و سینماتوگراف نیز در این مجموعه فعالیت دارند. این سالن‌ها یعنی باغ فردوس تنها محل مرور گذشته سینما نیست و همچنان امکان تماشای فیلم و حضور در رویداد‌های سینمایی را برای علاقه‌مندان فراهم می‌کند.
میراث محله‌ای که باید زنده بماند
اهمیت باغ فردوس جز ارزش تاریخی عمارت یا آثار نگهداری‌شده در آن، نمونه‌ای از ظرفیت بنا‌های تاریخی تهران برای ادامه حیات در بستر زندگی امروز است.
باغ فردوس امروز روایتگر دو تاریخ در کنار یکدیگر است؛ تاریخ محله‌ای در شمال تهران از روزگار قاجار تا امروز و تاریخ سینمایی که با تلاش هنرمندان و فیلم‌سازان ایرانی شکل گرفته است. شاید ارزش اصلی این مجموعه نیز در همین پیوند باشد؛ آن‌جا که سایه چنار‌های قدیمی و دیوار‌های یک عمارت تاریخی، گذشته تهران و خاطرات سینمای ایران را زنده نگه داشته‌اند.
