سرگرد مجید ضرابی‌نژاد: پیشگیری از همسرکشی، از جایی آغاز می‌شود که تهدید را جدی بگیریم
سرگرد مجید ضرابی‌نژاد، توانمندی بالایی در تحلیل مسائل جنایی از منظر روان‌شناختی دارد. با او در خصوص خشونت خانگی، قتل خانوادگی و همسر کشی به گفتوگو نشستیم.
خواننده این گفتوگو جذاب باشید:
پرسش اول: خشونت خانگی را چگونه تعریف می‌کنید و چرا باید آن را جدی‌تر از یک اختلاف معمول خانوادگی بدانیم؟
ضرابی‌نژاد: خشونت خانگی یکی از مهم‌ترین آسیب‌های پنهان در ساختار خانواده است که نباید آن را صرفاً به درگیری فیزیکی یا مشاجره‌های لفظی میان زوجین محدود کرد. خشونت می‌تواند ابعاد مختلفی داشته باشد؛ از خشونت جسمانی و کلامی گرفته تا خشونت روان‌شناختی، اقتصادی، جنسی، تهدید، تحقیر، محدودسازی آزادی‌های فردی و کنترل‌گری افراطی.
نکته مهم این است که خشونت خانگی معمولاً یک رفتار منفرد و اتفاقی نیست، بلکه در برخی روابط به‌تدریج به یک الگوی تعاملی تبدیل می‌شود؛ الگویی که در آن یکی از طرفین تلاش می‌کند از طریق ترساندن، تحقیر یا کنترل طرف مقابل، قدرت و تسلط خود را حفظ کند.
از منظر روان‌شناسی جنایی، باید میان تعارض طبیعی زوجین و خشونت مبتنی بر سلطه و کنترل تمایز قائل شویم. اختلاف‌نظر در زندگی مشترک امری طبیعی است، اما تهدید، ارعاب، محدودسازی و سلب امنیت روانی طرف مقابل را نمی‌توان اختلاف معمول خانوادگی تلقی کرد.
نگرانی اصلی زمانی شکل می‌گیرد که خشونت به‌تدریج تشدید شود، راه‌های گفتوگو و حل تعارض از بین برود و تهدید و رفتارهای پرخاشگرانه به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شوند. در چنین شرایطی، خانواده دیگر صرفاً با یک اختلاف زناشویی مواجه نیست، بلکه ممکن است با یک بحران جدی امنیتی و روان‌شناختی روبه‌رو باشد.
پرسش دوم: چه عواملی می‌توانند خشونت خانگی را به سمت قتل خانوادگی و به‌ویژه همسرکشی سوق دهند؟
ضرابی‌نژاد: برای تحلیل قتل‌های خانوادگی باید از نگاه تک‌عاملی فاصله بگیریم. هیچ قتل خانوادگی را نمی‌توان صرفاً با یک عامل مانند عصبانیت، فقر، اختلاف مالی یا مشکلات روان‌شناختی توضیح داد.
در بسیاری از این پرونده‌ها با مجموعه‌ای از عوامل فردی، بین‌فردی، خانوادگی و اجتماعی مواجه هستیم که ممکن است در یک بستر زمانی مشخص با یکدیگر تلاقی کنند.
از منظر روان‌پویشی، گاهی با افرادی مواجه هستیم که در تنظیم هیجان، تحمل ناکامی، مدیریت خشم و پذیرش طرد یا جدایی با مشکلات جدی روبه‌رو هستند. در برخی از این افراد، احساس تحقیر، طردشدگی، حسادت بیمارگون یا تهدیدشدن جایگاه عاطفی و شخصیتی می‌تواند واکنش‌های پرخاشگرانه شدیدی ایجاد کند.
البته باید تأکید کنم که تجربه ناکامی عاطفی یا داشتن مشکلات روان‌شناختی به‌تنهایی به معنای ارتکاب خشونت نیست. آنچه اهمیت دارد، تعامل ویژگی‌های فردی با سابقه خشونت، الگوهای ارتباطی، شرایط محیطی و عوامل خطر است.
در سطح بین‌فردی نیز عواملی مانند تعارض‌های مزمن، خیانت ادراک‌شده، اختلافات مالی، وابستگی عاطفی ناسالم، کنترل‌گری، تهدید به جدایی و ناتوانی در پذیرش استقلال طرف مقابل می‌توانند زمینه تشدید بحران را فراهم کنند.
در برخی پرونده‌ها، فرد مرتکب جدایی را نه یک تصمیم مستقل از سوی همسر، بلکه نوعی شکست، تحقیر یا از دست دادن کنترل تلقی می‌کند. در چنین شرایطی، اگر سابقه خشونت، تهدید و رفتارهای کنترل‌گرانه نیز وجود داشته باشد، خطر تشدید خشونت افزایش پیدا می‌کند.
پرسش سوم: نقش خانواده‌ها در شکل‌گیری یا تشدید این بحران‌ها چیست؟ آیا خانواده‌ها می‌توانند در پیشگیری از همسرکشی نقش داشته باشند؟
این موضوع بسیار مهم است و به اعتقاد من یکی از حلقه‌های کمتر دیده‌شده در تحلیل برخی بحران‌های خانوادگی محسوب می‌شود.
خانواده‌ها گاهی به‌جای ایفای نقش حمایتی و میانجی‌گرانه، ناخواسته به بخشی از چرخه تعارض تبدیل می‌شوند. جانبداری افراطی، تحقیر طرف مقابل، تحریک زوجین علیه یکدیگر، انتقال اختلافات خصوصی به بستگان و تحمیل تصمیم‌های خانوادگی می‌تواند بحران را تشدید کند.
موضوع مهم‌تر، نحوه مواجهه خانواده‌ها با نشانه‌های جدایی است.
وقتی یکی از زوجین از طلاق صحبت می‌کند، درخواست جدایی را مطرح می‌کند یا برای پایان‌دادن به یک رابطه آسیب‌زا تصمیم می‌گیرد، خانواده‌ها نباید بلافاصله با فشارهای عاطفی، تهدید، سرزنش یا اجبار به ادامه زندگی واکنش نشان دهند.
گاهی جملاتی مانند «به خاطر بچه‌ها بساز»، «آبروی خانواده را نبر»، «طلاق ننگ است» یا «هر اتفاقی افتاده باید زندگی‌ات را ادامه بدهی» می‌تواند فرد را در یک رابطه ناامن و فرسایشی محبوس کند.
البته حمایت از حفظ زندگی مشترک زمانی ارزشمند است که امنیت و کرامت طرفین حفظ شود. هیچ خانواده‌ای نباید فردی را به ادامه رابطه‌ای که با تهدید جانی و خشونت همراه است، مجبور کند.
از سوی دیگر، خانواده‌ها باید نسبت به نشانه‌هایی مانند تهدید به قتل، تهدید به خودکشی، تعقیب همسر پس از جدایی، تهدید به گرفتن فرزندان، تخریب اموال و تشدید رفتارهای کنترلی حساس باشند.
به بیان دیگر، درخواست طلاق به‌خودی‌خود عامل وقوع جنایت نیست؛ اما دوره جدایی و پس از اعلام تصمیم به طلاق، در برخی روابط خشونت‌آمیز می‌تواند به یک دوره افزایش خطر تبدیل شود. بنابراین، خانواده‌ها باید به‌جای فشار برای بازگشت اجباری، به تأمین امنیت و مدیریت تخصصی بحران کمک کنند.
پرسش چهارم: آیا می‌توان پیش از وقوع همسرکشی، نشانه‌های هشداردهنده را شناسایی کرد؟
ضرابی‌نژاد: بله، شناسایی عوامل خطر یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های پیشگیری از جرایم خانوادگی است.
سابقه خشونت فیزیکی، تهدید صریح به قتل، رفتارهای تعقیبی، کنترل‌گری شدید، تهدید به خودکشی یا دیگرکشی، دسترسی به سلاح و تشدید خشونت در زمان جدایی از جمله نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.
نکته اساسی این است که نباید تهدیدهای خشونت‌آمیز را صرفاً به عصبانیت لحظه‌ای یا اختلافات معمول زن و شوهر نسبت داد.
در چنین شرایطی، ارزیابی فوری خطر، مداخله حمایتی و در صورت لزوم مداخله انتظامی و قضایی ضرورت دارد. همچنین مشاوره زوجی در شرایطی که خشونت و تهدید فعال وجود دارد، جایگزین برنامه ایمنی و حمایت از فرد در معرض خطر نیست.
پرسش پنجم: برای پیشگیری از خشونت خانگی و قتل‌های خانوادگی چه اقداماتی ضروری است؟
پیشگیری از این پدیده نیازمند یک رویکرد چندبعدی و بین‌بخشی است.
در وهله نخست، باید آموزش مهارت‌های زندگی، مدیریت خشم، تنظیم هیجان و حل تعارض از دوران پیش از ازدواج جدی گرفته شود.
دوم، خانواده‌ها باید با نشانه‌های خشونت و رفتارهای کنترل‌گرانه آشنا شوند و بدانند که سکوت در برابر تهدید و خشونت، لزوماً به معنای حفظ خانواده نیست.
سوم، مراکز مشاوره باید در شناسایی تعارض‌های پرخطر و هدایت افراد به خدمات تخصصی نقش فعال‌تری داشته باشند.
چهارم، همکاری میان پلیس، دستگاه قضایی، بهزیستی، نظام سلامت و نهادهای اجتماعی باید تقویت شود تا افراد در معرض خطر در یک فرایند مشخص حمایتی قرار بگیرند.
در حوزه انتظامی نیز باید از ظرفیت روان‌شناسی جنایی و تحلیل رفتار برای شناخت الگوهای خطر و کمک به پیشگیری از وقوع جرایم خشن استفاده کرد.
به اعتقاد من، یکی از ضرورت‌های اساسی، عبور از رویکرد صرفاً واکنشی به رویکرد پیشگیرانه است؛ یعنی به‌جای اینکه تمام تمرکز ما پس از وقوع جنایت بر شناسایی و دستگیری مرتکب باشد، باید تلاش کنیم نشانه‌های خطر را پیش از وقوع جرم شناسایی کنیم.
پرسش ششم: پیام پایانی شما به خانواده‌ها و جامعه چیست؟
معتقدم باید یک باور نادرست را اصلاح کنیم؛ اینکه هر اختلافی در زندگی مشترک باید به هر قیمتی تحمل شود تا خانواده از هم نپاشد.
خانواده زمانی کارکرد سالم دارد که در آن امنیت، احترام، استقلال فردی و امکان گفتوگو وجود داشته باشد. اجبار به ادامه زندگی در شرایط خشونت‌آمیز نه‌تنها تضمین‌کننده بقای خانواده نیست، بلکه ممکن است بحران را عمیق‌تر کند.
از نگاه من، همسرکشی را باید فراتر از یک حادثه جنایی و در بستر روابط انسانی، ساختار خانواده و زمینه‌های روان‌شناختی و اجتماعی آن بررسی کرد.
نکته‌ای که باید به آن توجه داشت، این است که همسرکشی پدیده‌ای محدود به یک جنسیت نیست. اگرچه در بسیاری از آمارهای قتل شریک زندگی، مردان سهم بیشتری در ارتکاب قتل همسر دارند، زنان نیز در برخی پرونده‌ها مرتکب قتل شوهر می‌شوند. بنابراین، تحلیل علمی این پدیده باید بدون پیش‌داوری جنسیتی و با بررسی دقیق انگیزه‌ها، سابقه خشونت، کیفیت رابطه، ویژگی‌های روان‌شناختی مرتکب و شرایط اجتماعی و خانوادگی صورت بگیرد.
در واقع، مسئله اصلی شناخت سازوکارهایی است که یک رابطه انسانی را از تعارض و خشونت به نقطه‌ای می‌رساند که یکی از طرفین، جان دیگری را می‌گیرد.
ما نباید منتظر بمانیم تا صدای یک درگیری خانوادگی به صدای یک جنایت تبدیل شود. خشونت خانگی باید پیش از آنکه به بحران جانی برسد، دیده، شناسایی و متوقف شود.
پیشگیری از همسرکشی، از جایی آغاز می‌شود که تهدید را جدی بگیریم، خشونت را عادی ندانیم و امنیت انسان‌ها را بر حفظ ظاهری یک زندگی مشترک مقدم بدانیم.
انتهای پیام
