آب سحر؛ روایت وقف و بخشندگی قطرهها در هزارسال تاریخ آب سمنان
به گزارش برنا از سمنان؛ دکتر بندی اسدی نوشت: آب سحر، یکی از جلوههای کمترشناختهشده فرهنگ وقف و نظام سنتی آبیاری سمنان، روایتی از پیوند باورهای مذهبی، عدالت در توزیع منابع و مسئولیت اجتماعی در جامعهای کویری است؛ سنتی تاریخی که با اختصاص بخشی از آب برای نیازهای عبادی و بهداشتی مردم در ساعات پیش از طلوع آفتاب، ظرفیت ارزشمندی برای معرفی میراث فرهنگی و توسعه گردشگری روایتمحور سمنان فراهم میکند.
برنا-گروه استانها: :در شهری که ارزش هر قطره آب را میتوان در معماری، مناسبات اجتماعی و شیوه زیست مردمانش جستوجو کرد، سحرگاه معنای دیگری دارد. تصور کنید هنوز آفتاب از افق سر نزده و شهر در سکوت شبانه فرو رفته است؛ در همین ساعات، آب در مسیر نهرهای قدیمی جاری میشود تا ساکنان بخشی از شهر بتوانند از آن برای وضو، طهارت و تأمین آب مورد نیاز خانههایشان استفاده کنند. این آب، سهمی از حقابههای معمول کشاورزی نبود؛ آبی بود که با نیت خیر و در قالب وقف، برای نیاز عمومی اختصاص یافته بود. این سنت در فرهنگ آبی سمنان با عنوان «آب سحر» شناخته میشود؛ روایتی کمتر شناختهشده از پیوند آب، دین، همبستگی اجتماعی و حکمرانی محلی.
نظام سنتی تقسیم آب سمنان، با پیشینهای بیش از هزار سال، از نمونههای قابلتوجه سازگاری جوامع ایرانی با اقلیم خشک است. در این نظام، آب رودخانه گلرودبار پس از عبور از مسیرهای مشخص به محل آبپخشکن «پارا» میرسید و بر اساس قواعد حقابه و نوبتبندی، میان استخرها و نهرهای شهر توزیع میشد. این سازوکار با نقشآفرینی افرادی مانند پارابان، رئیس رودخانه و قانوندار استمرار مییافت. در کنار حقوق مالکانه و قواعد عرفی تقسیم آب، وقف نیز جایگاهی معنادار داشت؛ زیرا بخشی از آب برای نیازهای عمومی و مذهبی اختصاص پیدا میکرد.
آب سحر را باید یکی از جلوههای اجتماعی و فرهنگی این نظام دانست. بر اساس روایتهای منتشرشده درباره تاریخ آب سمنان، آب نهر ناسار برای ساکنان و کسبه شهر وقف شده بود تا پیش از نماز صبح برای وضو و طهارت، استحمام و پر کردن آبانبارها و خوتهای منازل مورد استفاده قرار گیرد. این اختصاص، نشان میدهد که در اندیشه واقفان، آب تنها کالایی برای تولید و کشاورزی نبود؛ دسترسی به آن برای انجام مناسک دینی و تأمین نیازهای روزمره نیز اهمیتی عمومی داشت.
این سنت از چند منظر شایسته توجه است. نخست، آب سحر نمونهای از پیوند وقف با مدیریت منابع طبیعی است؛ پیوندی که در آن خیر عمومی از طریق اختصاص یک منبع محدود تحقق مییابد. دوم، این سنت تصویری از عدالت اجتماعی در جامعهای کمآب ارائه میکند؛ جامعهای که برای نیازهای متفاوت مردم، قواعد و سهمهای مشخصی تعریف کرده بود. سوم، آب سحر نشان میدهد که فرهنگ دینی چگونه میتوانسته در شکلگیری رفتارهای مسئولانه نسبت به منابع مشترک نقش داشته باشد.
از منظر گردشگری نیز این عنصر ظرفیت قابلتوجهی دارد. گردشگری امروز بیش از مشاهده بناها و آثار تاریخی، به دنبال تجربه زندگی، شناخت فرهنگ محلی و کشف روایتهای اصیل مقصد است. آب سحر میتواند چنین تجربهای را برای گردشگران فراهم کند؛ تجربهای که از یک نهر تاریخی آغاز میشود و به شناخت مفهوم وقف، آیینهای دینی، شیوه زیست مردم و نظام مدیریت آب در سمنان میرسد. در این روایت، گردشگر با یک سازوکار زنده اجتماعی مواجه میشود که در آن، زمان، آب، حقابه و مسئولیت جمعی به یکدیگر پیوند خوردهاند.
با وجود این ظرفیتها، آب سحر هنوز جایگاه متناسبی در معرفی عمومی میراث فرهنگی سمنان پیدا نکرده است. بخش مهمی از روایت گردشگری شهر بر بناهای تاریخی، بازار، مساجد و جاذبههای شناختهشده متمرکز است و کمتر به نظامهای فرهنگی و اجتماعی پشت این آثار پرداخته میشود. درحالیکه شناخت یک شهر تاریخی بدون شناخت شیوه مدیریت منابع حیاتی آن، روایتی ناقص از گذشته آن شهر خواهد بود.
البته تبدیل این سنت به جاذبه گردشگری با چند ملاحظه همراه است. نخست آنکه مستندات تاریخی، وقفنامهها، روایتهای شفاهی و جزئیات اجرایی آب سحر باید بهصورت دقیق گردآوری و بررسی شوند. برای مثال، شناخت واقفان، محدوده بهرهمندی، زمان اختصاص آب، چگونگی تأمین و توزیع آن و تحولات این سنت در دورههای مختلف، میتواند به غنای روایت تاریخی کمک کند. دوم آنکه نباید گردشگری به عاملی برای ایجاد اختلال در حقوق حقابهداران یا مصرف غیرضروری آب تبدیل شود. در شهری با محدودیت جدی منابع آبی، هر برنامه گردشگری باید با ملاحظات پایداری محیطی و حقوق بهرهبرداران سازگار باشد. سوم آنکه خطر تبدیل یک سنت اصیل به نمایشی صرفاً تشریفاتی وجود دارد؛ خطری که با حذف حاملان واقعی این میراث و جایگزینی روایتهای سطحی تشدید میشود.
برای بهرهگیری از این ظرفیت، چند اقدام عملی ضروری است: تدوین پرونده مستند آب سحر با مشارکت پژوهشگران تاریخ، مردمشناسی و میراث آب؛ شناسایی و ثبت روایتهای سالمندان، متولیان و آگاهان نظام تقسیم آب؛ معرفی این عنصر در مسیر گردشگری میراث آب سمنان؛ و طراحی تابلوهای روایتمحور در محدوده نهر ناسار و باغفیض. همچنین میتوان با رعایت شرایط واقعی جریان آب و نظر صاحبان حقابه، تجربههای محدود و هدایتشده گردشگری در ساعات اولیه صبح طراحی کرد تا بازدیدکنندگان با فلسفه وقف آب و شیوه زندگی مردم در گذشته آشنا شوند.
در این میان، پیوند آب سحر با سایر ظرفیتهای گردشگری سمنان اهمیت ویژهای دارد. استخرهای تاریخی، نهرها، باغراهها، مسجد جامع و ساختار تقسیم آب در پارا میتوانند در قالب یک مسیر منسجم گردشگری فرهنگی معرفی شوند. چنین مسیری، گردشگر را از مشاهده یک اثر تاریخی به درک یک نظام تمدنی هدایت میکند؛ نظامی که در آن دانش بومی، باورهای مذهبی، قواعد اجتماعی و مدیریت منابع طبیعی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. انتشار پژوهشهای علمی درباره دانش بومی توزیع آب سمنان نیز پشتوانه مناسبی برای این رویکرد فراهم کرده است.
توجه اخیر به معرفی و پاسداشت میراث آب سمنان و انتشار کتاب «هزار سال تاریخ آب و آبیاری در سمنان» فرصت مناسبی برای بازخوانی چنین عناصر کمترشناختهشدهای فراهم آورده است.
بااینحال، ماندگاری این میراث به مستندسازی، حفاظت از بسترهای تاریخی، انتقال دانش به نسل جوان و مشارکت جامعه محلی وابسته است.
آب سحر یادآور اندیشهای است که در آن، بخشی از آب برای آسایش و نیاز دیگران کنار گذاشته میشد؛ اندیشهای که در روزگار تشدید بحران آب، همچنان میتواند موضوعی جدی برای تأمل اجتماعی باشد. شاید ارزش گردشگری این سنت نیز دقیقاً در همین نقطه نهفته باشد: گردشگر در سمنان با داستان آبی مواجه شود که صدها سال پیش، پیش از طلوع خورشید، به نیت خیر جاری میشد و از یک باور فردی، مسئولیتی جمعی میساخت.
پرسش اساسی این است: آیا میتوانیم از دل همین روایتهای کوچک و کمتر دیدهشده، تصویری بزرگتر از هویت تاریخی سمنان بسازیم؛ شهری که نهفقط با آثار تاریخی، بلکه با فرهنگ تقسیم، پاسداشت و بخشندگی آب شناخته شود؟
عکس خبر: محل آب پخش کن سمنان عکاس: عابد میرمعصومی -