تاملی بر تظاهر در جامعه امروزی
تظاهر؛خرقه ای که بر صد عیب نهان می پوشیم
تظاهر سطح اعتماد عمومی جامعه را پایین می آورد و ممکن است گاهی باعث بدبینی هم بشود.
باشگاه جوانی برنا/تظاهر از نظر لغوی به معنای حفظ ظاهر است و مظاهر نمود آن در روابط اجتماعی افراد نمونه های بسیاری دارد؛ تظاهر به گناه، تظاهر به خوب بودن، تظاهر به روشنفکری، تظاهر به دوستی، مهربانی یا حتی تظاهر به ناراحتی و خوشحالی و ....
تظاهر در واقع نشان دادن حالت یا احساسی دروغین است که وجود ندارد، اما فرد سعی دارد آن حالت یا احساس را به دروغ به نمایش بگذارد. آدم ها در زندگی روزمره خواسته یا ناخواسته آغشته به تظاهر می شوند، نقاب به چهره می زنندو گاهی که به خودمان می آییم، می بینیم حتی خودمان هم خود واقعی مان را فراموش کرده ایم.
شاید بشود گفت دورویی و تظاهر برادر هستند. وقتی به شخصی اظهار دوستی می کنیم، اما در واقع احساس دیگری نسبت به آن شخص داریم، در واقع روی دیگری از خودمان را نشان داده ایم که حقیقت ندارد و این دقیقا یعنی تظاهر. وقتی اطلاعاتی راجع به موضوعی نداریم اما ژست های روشنفکری می گیریم و کلی درباره اش داد سخن سر می دهیم، مشغول تظاهر به آگاهی هستیم.
زمانی که غرق در تفکرات خودمان هستیم و فکر می کنیم تنها با تغییر ظاهر و ویترینی که از خودمان برای سایرین به نمایش می گذاریم، می توانیم خودمان را دارای افکار بلند و فکر باز نشان دهیم، خودآگاه یا ناخودآگاه مشغول فریب خود و تظاهر به روشنفکر بودن هستیم، غافل از اینکه روشنفکر بودن به حفظ ظاهر و سعی در نشان دادن افکاری نیست که نداریم.
در روانشناسی تظاهر را انجام کاری برخلاف میل واقعی و همراه کردن آن با تملق و تعارف معنا کرده اند. انسان ها تلقین پذیر هستند و این قانون روانشناسی تقویت این عمل را تأیید می کند.
تظاهر، بلای اجتماعی
از دلایل اصلی بروز تظاهر از دیدگاه روانشناسی احساس ناایمنی و حقارت است. حتما بارها آدم هایی که همه چاکر و مخلص و خدمتگذار دیگری هستند، اما در واقع حقی برای یکدیگر قائل نیستند را دیده اید، این افراد نمونه بارز افراد متظاهر هستند.
جامعه شناسان معتقدند پیدایش تظاهر در افراد، بدترین و بزرگ ترین بلای روحی است که می تواند مثل خوره به جان جوامع بیافتد. وقتی تظاهر در ملتی تبدیل به عادت شود، در همه شئون زندگی شان تاثیر می گذارد و بعد اعتماد بین افراد آن جامعه جایگاهی نخواهد داشت، چون همه اعضای جامعه از متظاهر بودن خود و دیگر اعضا آگاه هستند و بنابراین هیچ کس به دیگری اعتماد ندارد. در نهایت انجام درست و بی نقص کارهای دسته جمعی در آن جامعه مشکل و تقریبا غیر ممکن می شود.
دکتر امان الله قرائی مقدم، جامعه شناس، تظاهر را از دیدگاه جامعه شناختی مورد بررسی قرار می دهد و در این زمینه به برنا می گوید: "تظاهر و وانمود کردن به آن چیزی که نیستیم در واقع نوعی فخرفروشی و برتر دانستن خود از دیگران، مایه، پایه و اساس آن است، سابقه چند هزار ساله دارد، چون اصولا تظاهر در ایران، مصر، چین، ژاپن و بعدها در قرون وسطی و در دوران های بعد در اروپا مایه برتر شمردن خود از دیگران بوده است، حتی در پوشش، لباس، جواهرات و آرایش."
وقتی راه دیگری نیست
زمانی که میزان توجه و احترام جامعه و غالب افراد حاضر در آن بسته به ظاهر اعمال اشخاص باشد، نه به اعمال آنها، جامعه در حال تقویت روی آوردن افراد به تظاهر است و افراد در چنین حالتی جز پناه بردن به تظاهر راه دیگری نخواهند داشت.
این آسیب شناس اجتماعی هم دلیل پیدایش تظاهر را نبودن آزادی در جوامع بیان می کند و تصریح می کند:"وقتی آزاد اندیشی وجود ندارد و افراد نمی توانند حقایق را بیان کنند، شروع به تظاهر، تزویر، ریا و دروغ گویی می کنند. تظاهر نوعی دروغ گویی و فریب کاری است که می تواند جامعه را به شدت بیمار کند و کیفیت زندگی و امور اجتماعی را تغییر بدهد."
وی می افزاید:"جامعه ای که استبداد زده و دارای حکومت مستبد باشد و افراد نتوانند مکنونات قلبی شان را بیان کنند، مردم تظاهر می کنند و به ریا و خدعه می پردازند. تظاهر در حقیقت نوعی عوام فریبی است و این عوام فریبی از لحاظ تاثیر منفی ای که بر امور اقتصادی، سیاسی، فرهنگی حتی روحی و روانی جامعه ای می گذارد مضر است.
آسیایی ها متظاهر تر هستند؟
عده ای از روانشناسان بر این باورند که تظاهر در میان جوامع آسیایی بیشتر است، چون این مردم اهمیت ویژه ای برای حفظ ظاهر یا به تعبیری آبرو قائل هستند.
اما این استاد دانشگاه تربیت معلم در این زمینه به خبرنگار برنا توضیح می دهد:"نمی شود گفت که تظاهر در این جوامع وجود ندارد، اما میزان نمود آن در کشورهای منطقه خاورمیانه،کشورهای جهان سوم و کشورهایی که حکومت های استبدادی داشته اند بیشتر است.
چون دائم به افراد این جوامع گفته اند."دروغ مصلحت آمیز به که راست فتنه انگیز". افراد دائم وانمود به پیروی از سلطان ها و حاکمان کشورشان می کردند. شاعر می سراید:" هر که دست از جان بشوید/ هر چه در دل دارد بگوید" این به دلیل است که ریا و تظاهر وجود داشته است. افراد برای اینکه کشته نشود، زندگی شان از هم نپاشد، یا اگر حاکم بودند، برای اینکه مثل شاه ها و دولت های گذشته، زندگی شان را به تاراج ندهند، مجبور به تظاهر و ریا بوده اند.
چطور متظاهر می شویم!
قرائی مقدم بر ارتباط بین بروز و نهادینه شدن تظاهر در افراد با آموزش های دوران کودکی شان تاکید می کند و ادامه می دهد: "افراد ابتدا از طریق اعضای خانواده بعد دوستان و سپس از طریق مشاهدات از بطن جامعه، آموزش تظاهر می بینند."
تاریخ و تظاهر
این جامعه شناس درباره آفات تظاهر می گوید:" وقتی این گونه ریاکاران فرصت بیایند، از اولین کسانی اند که از پشت به آنهایی که زمانی مدح و ثنای شان را می گفتند، خنجر می زنند. در طول تاریخ ایران هم چنین افرادی حضور داشته اند. اولین کسانی که با امیر کبیر مخالفت کردند، ریاکار بودند. ریاکاران همواره مترصد فرصت هستند، چون عقده های روانی دارند و البته نبودن آزادی بیان و اظهار عقیده می تواند باعث تداوم تظاهر شود. وقتی نتوانید حرف تان را بزنید، در این شرایط بهترین راه، پناه بردن به تظاهر است."
سید علی بنی صدر هم در این زمینه به خبرنگار برنا می گوید:" علل و عوامل بروز و ظهور پدیده تظاهر در جوامع این است که عده ای می خواهند چهره واقعی خودشان را پشت تظاهر پنهان کنند؛ یعنی نشان دادن چهره ای مصنوعی و غیر حقیقی برای ایجاد یک حاشیه امن؛ به این عمل تظاهر می گویند. مصادیق آن در طول تاریخ کم نبوده و این تعداد افراد کم نیستند."
بدبینی و بی اعتمادی ،ارمغان های رواج تظاهر
او درباره آثار و تبعات بروز تظاهر در جوامع می گوید: "تظاهر سطح اعتماد عمومی جامعه را پایین می آورد، ممکن است گاهی باعث بدبینی هم بشود. مثلا اگر به مساله ای دینی تظاهر کنیم ممکن است این عمل از سوی ما موجب بدبینی به دین در دیگران شود. مثلا شخصی که تظاهر به خواندن نماز یا رعایت آداب اسلامی می کند، اما در حقیقت اهل مراعات آداب اسلامی نیست. حتی اهل اقامه نماز هم نیست، ممکن است شخصی را که اطلاع چندانی از دین ندارد و متوجه تظاهر او می شود، دچار بدبینی کند و او در خوب بودن همه کسانی که نماز می خوانند، دچار شک شود."
این کارشناس مسایل دینی معتقد است ظاهر بینی عاملی است که به تداوم تظاهر و به نتیجه رسیدن آن کمک می کند و اینطور ادامه می دهد:" کسی که فقط به ظواهر رفتار و اعمال دیگران توجه می کند، زودتر مجذوب تظاهر افراد می شود و خیلی زودتر در مقابل تظاهر آنها تسلیم می شود."
بنی صدر به نمونه های تاریخی افراد متظاهر اشاره می کند و می گوید: "در تاریخ اسلام نمونه های تظاهر که مصداقی از فریب است وجود داشته است، مثلا قصه معروف صفین که قرآن ها بر نیزه شد و باطن امر این بود که نه معاویه، نه عمر وعاص، هیچ کدام حقیقتا مومن نبودند. ظاهر قضیه این بود که این افراد زیر لوای قرآن شمشیر می زنند و مجری احکام قرآن هستند و لشگری مثل لشگر شام هم در رکاب معاویه شمشیر می زد، چون همه فریب او را خورده بودند و فکر می کردند این معاویه همان خلیفه بر حق پیامبر است و حتما حضرت علی(ع) دشمن خداست."
افتخار به هنجار شکنی!
این کارشناس مسایل اعتقادی مذهبی، تظاهر به گناه را نوع دیگری از تظاهر عنوان می کند و بیان می کند: "تظاهر به گناه، پدیده ای است که امروزه آن را تظاهر به زشتی ها می نامیم و شاید مصادیق آن فقط در جامعه ما وجود نداشته باشد. برخی از افراد افتخارشان این است که آداب و ارزش های جامعه را رعایت نمی کنند و به هنجارشکنی هایشان افتخار می کنند."
وی ادامه می دهد:" این افراد تظاهر به اعمال زشت می کنند. خوب یا بودن این عمل نیازی به بحث ندارد،چون مذموم بودن این عمل واضح است، در خصوص اینکه جامعه چه وظیفه ای در مورد این افراد دارد باید گفت وقتی به فقه اسلامی به عنوان کتاب قانون اسلامی نگاه می کنیم، مجموعه قوانینی برای کنترل رفتارهای فردی و اجتماعی تصویب شده است. مجازات هایی که برای تظاهر به گناه و هنجارشکنی در نظر گرفته شده، به مراتب شدیدتر از مجازات هایی است که برای جرایم فردی در نظر گرفته شده است."
وقتی تظاهر می کنیم، به چیزی که نیستیم، یا احساسی که نداریم، این همان اقدام به فریب افراد است و علاوه بر گول زدن افراد مشغول فریب خود هم هستیم. فراموش نکنیم ذات هر انسانی در ابتدای تولد صفحه ای سپید و پاک است و آنچه که سبب شکل گیری شخصیت و کاراکتر اخلاقی هر انسانی می شود، برخوردها و رفتارهایی است که هر انسانی در کودکی می آموزد، بنابراین در این میان نقش خانواده انکار ناپذیر است.
***
تظاهر در واقع نشان دادن حالت یا احساسی دروغین است که وجود ندارد، اما فرد سعی دارد آن حالت یا احساس را به دروغ به نمایش بگذارد. آدم ها در زندگی روزمره خواسته یا ناخواسته آغشته به تظاهر می شوند، نقاب به چهره می زنندو گاهی که به خودمان می آییم، می بینیم حتی خودمان هم خود واقعی مان را فراموش کرده ایم.
شاید بشود گفت دورویی و تظاهر برادر هستند. وقتی به شخصی اظهار دوستی می کنیم، اما در واقع احساس دیگری نسبت به آن شخص داریم، در واقع روی دیگری از خودمان را نشان داده ایم که حقیقت ندارد و این دقیقا یعنی تظاهر. وقتی اطلاعاتی راجع به موضوعی نداریم اما ژست های روشنفکری می گیریم و کلی درباره اش داد سخن سر می دهیم، مشغول تظاهر به آگاهی هستیم.
زمانی که غرق در تفکرات خودمان هستیم و فکر می کنیم تنها با تغییر ظاهر و ویترینی که از خودمان برای سایرین به نمایش می گذاریم، می توانیم خودمان را دارای افکار بلند و فکر باز نشان دهیم، خودآگاه یا ناخودآگاه مشغول فریب خود و تظاهر به روشنفکر بودن هستیم، غافل از اینکه روشنفکر بودن به حفظ ظاهر و سعی در نشان دادن افکاری نیست که نداریم.
در روانشناسی تظاهر را انجام کاری برخلاف میل واقعی و همراه کردن آن با تملق و تعارف معنا کرده اند. انسان ها تلقین پذیر هستند و این قانون روانشناسی تقویت این عمل را تأیید می کند.
تظاهر، بلای اجتماعی
از دلایل اصلی بروز تظاهر از دیدگاه روانشناسی احساس ناایمنی و حقارت است. حتما بارها آدم هایی که همه چاکر و مخلص و خدمتگذار دیگری هستند، اما در واقع حقی برای یکدیگر قائل نیستند را دیده اید، این افراد نمونه بارز افراد متظاهر هستند.
جامعه شناسان معتقدند پیدایش تظاهر در افراد، بدترین و بزرگ ترین بلای روحی است که می تواند مثل خوره به جان جوامع بیافتد. وقتی تظاهر در ملتی تبدیل به عادت شود، در همه شئون زندگی شان تاثیر می گذارد و بعد اعتماد بین افراد آن جامعه جایگاهی نخواهد داشت، چون همه اعضای جامعه از متظاهر بودن خود و دیگر اعضا آگاه هستند و بنابراین هیچ کس به دیگری اعتماد ندارد. در نهایت انجام درست و بی نقص کارهای دسته جمعی در آن جامعه مشکل و تقریبا غیر ممکن می شود.
دکتر امان الله قرائی مقدم، جامعه شناس، تظاهر را از دیدگاه جامعه شناختی مورد بررسی قرار می دهد و در این زمینه به برنا می گوید: "تظاهر و وانمود کردن به آن چیزی که نیستیم در واقع نوعی فخرفروشی و برتر دانستن خود از دیگران، مایه، پایه و اساس آن است، سابقه چند هزار ساله دارد، چون اصولا تظاهر در ایران، مصر، چین، ژاپن و بعدها در قرون وسطی و در دوران های بعد در اروپا مایه برتر شمردن خود از دیگران بوده است، حتی در پوشش، لباس، جواهرات و آرایش."
وقتی راه دیگری نیست
زمانی که میزان توجه و احترام جامعه و غالب افراد حاضر در آن بسته به ظاهر اعمال اشخاص باشد، نه به اعمال آنها، جامعه در حال تقویت روی آوردن افراد به تظاهر است و افراد در چنین حالتی جز پناه بردن به تظاهر راه دیگری نخواهند داشت.
این آسیب شناس اجتماعی هم دلیل پیدایش تظاهر را نبودن آزادی در جوامع بیان می کند و تصریح می کند:"وقتی آزاد اندیشی وجود ندارد و افراد نمی توانند حقایق را بیان کنند، شروع به تظاهر، تزویر، ریا و دروغ گویی می کنند. تظاهر نوعی دروغ گویی و فریب کاری است که می تواند جامعه را به شدت بیمار کند و کیفیت زندگی و امور اجتماعی را تغییر بدهد."
وی می افزاید:"جامعه ای که استبداد زده و دارای حکومت مستبد باشد و افراد نتوانند مکنونات قلبی شان را بیان کنند، مردم تظاهر می کنند و به ریا و خدعه می پردازند. تظاهر در حقیقت نوعی عوام فریبی است و این عوام فریبی از لحاظ تاثیر منفی ای که بر امور اقتصادی، سیاسی، فرهنگی حتی روحی و روانی جامعه ای می گذارد مضر است.
آسیایی ها متظاهر تر هستند؟
عده ای از روانشناسان بر این باورند که تظاهر در میان جوامع آسیایی بیشتر است، چون این مردم اهمیت ویژه ای برای حفظ ظاهر یا به تعبیری آبرو قائل هستند.
اما این استاد دانشگاه تربیت معلم در این زمینه به خبرنگار برنا توضیح می دهد:"نمی شود گفت که تظاهر در این جوامع وجود ندارد، اما میزان نمود آن در کشورهای منطقه خاورمیانه،کشورهای جهان سوم و کشورهایی که حکومت های استبدادی داشته اند بیشتر است.
چون دائم به افراد این جوامع گفته اند."دروغ مصلحت آمیز به که راست فتنه انگیز". افراد دائم وانمود به پیروی از سلطان ها و حاکمان کشورشان می کردند. شاعر می سراید:" هر که دست از جان بشوید/ هر چه در دل دارد بگوید" این به دلیل است که ریا و تظاهر وجود داشته است. افراد برای اینکه کشته نشود، زندگی شان از هم نپاشد، یا اگر حاکم بودند، برای اینکه مثل شاه ها و دولت های گذشته، زندگی شان را به تاراج ندهند، مجبور به تظاهر و ریا بوده اند.
چطور متظاهر می شویم!
قرائی مقدم بر ارتباط بین بروز و نهادینه شدن تظاهر در افراد با آموزش های دوران کودکی شان تاکید می کند و ادامه می دهد: "افراد ابتدا از طریق اعضای خانواده بعد دوستان و سپس از طریق مشاهدات از بطن جامعه، آموزش تظاهر می بینند."
تاریخ و تظاهر
این جامعه شناس درباره آفات تظاهر می گوید:" وقتی این گونه ریاکاران فرصت بیایند، از اولین کسانی اند که از پشت به آنهایی که زمانی مدح و ثنای شان را می گفتند، خنجر می زنند. در طول تاریخ ایران هم چنین افرادی حضور داشته اند. اولین کسانی که با امیر کبیر مخالفت کردند، ریاکار بودند. ریاکاران همواره مترصد فرصت هستند، چون عقده های روانی دارند و البته نبودن آزادی بیان و اظهار عقیده می تواند باعث تداوم تظاهر شود. وقتی نتوانید حرف تان را بزنید، در این شرایط بهترین راه، پناه بردن به تظاهر است."
سید علی بنی صدر هم در این زمینه به خبرنگار برنا می گوید:" علل و عوامل بروز و ظهور پدیده تظاهر در جوامع این است که عده ای می خواهند چهره واقعی خودشان را پشت تظاهر پنهان کنند؛ یعنی نشان دادن چهره ای مصنوعی و غیر حقیقی برای ایجاد یک حاشیه امن؛ به این عمل تظاهر می گویند. مصادیق آن در طول تاریخ کم نبوده و این تعداد افراد کم نیستند."
بدبینی و بی اعتمادی ،ارمغان های رواج تظاهر
او درباره آثار و تبعات بروز تظاهر در جوامع می گوید: "تظاهر سطح اعتماد عمومی جامعه را پایین می آورد، ممکن است گاهی باعث بدبینی هم بشود. مثلا اگر به مساله ای دینی تظاهر کنیم ممکن است این عمل از سوی ما موجب بدبینی به دین در دیگران شود. مثلا شخصی که تظاهر به خواندن نماز یا رعایت آداب اسلامی می کند، اما در حقیقت اهل مراعات آداب اسلامی نیست. حتی اهل اقامه نماز هم نیست، ممکن است شخصی را که اطلاع چندانی از دین ندارد و متوجه تظاهر او می شود، دچار بدبینی کند و او در خوب بودن همه کسانی که نماز می خوانند، دچار شک شود."
این کارشناس مسایل دینی معتقد است ظاهر بینی عاملی است که به تداوم تظاهر و به نتیجه رسیدن آن کمک می کند و اینطور ادامه می دهد:" کسی که فقط به ظواهر رفتار و اعمال دیگران توجه می کند، زودتر مجذوب تظاهر افراد می شود و خیلی زودتر در مقابل تظاهر آنها تسلیم می شود."
بنی صدر به نمونه های تاریخی افراد متظاهر اشاره می کند و می گوید: "در تاریخ اسلام نمونه های تظاهر که مصداقی از فریب است وجود داشته است، مثلا قصه معروف صفین که قرآن ها بر نیزه شد و باطن امر این بود که نه معاویه، نه عمر وعاص، هیچ کدام حقیقتا مومن نبودند. ظاهر قضیه این بود که این افراد زیر لوای قرآن شمشیر می زنند و مجری احکام قرآن هستند و لشگری مثل لشگر شام هم در رکاب معاویه شمشیر می زد، چون همه فریب او را خورده بودند و فکر می کردند این معاویه همان خلیفه بر حق پیامبر است و حتما حضرت علی(ع) دشمن خداست."
افتخار به هنجار شکنی!
این کارشناس مسایل اعتقادی مذهبی، تظاهر به گناه را نوع دیگری از تظاهر عنوان می کند و بیان می کند: "تظاهر به گناه، پدیده ای است که امروزه آن را تظاهر به زشتی ها می نامیم و شاید مصادیق آن فقط در جامعه ما وجود نداشته باشد. برخی از افراد افتخارشان این است که آداب و ارزش های جامعه را رعایت نمی کنند و به هنجارشکنی هایشان افتخار می کنند."
وی ادامه می دهد:" این افراد تظاهر به اعمال زشت می کنند. خوب یا بودن این عمل نیازی به بحث ندارد،چون مذموم بودن این عمل واضح است، در خصوص اینکه جامعه چه وظیفه ای در مورد این افراد دارد باید گفت وقتی به فقه اسلامی به عنوان کتاب قانون اسلامی نگاه می کنیم، مجموعه قوانینی برای کنترل رفتارهای فردی و اجتماعی تصویب شده است. مجازات هایی که برای تظاهر به گناه و هنجارشکنی در نظر گرفته شده، به مراتب شدیدتر از مجازات هایی است که برای جرایم فردی در نظر گرفته شده است."
وقتی تظاهر می کنیم، به چیزی که نیستیم، یا احساسی که نداریم، این همان اقدام به فریب افراد است و علاوه بر گول زدن افراد مشغول فریب خود هم هستیم. فراموش نکنیم ذات هر انسانی در ابتدای تولد صفحه ای سپید و پاک است و آنچه که سبب شکل گیری شخصیت و کاراکتر اخلاقی هر انسانی می شود، برخوردها و رفتارهایی است که هر انسانی در کودکی می آموزد، بنابراین در این میان نقش خانواده انکار ناپذیر است.
***
نظر شما
پیشنهاد سردبیر
پرونده ویژه
