رشاد: نظریه ابتناء به متن معرفت دینی نظر دارد

به گزارش خبرنگار اندیشه برنا، حجت‌الاسلام علی‌اكبر رشاد صاحب نظریه ابتناء، در مراسم رونمایی از این نظریه با اشاره به اینکه این نظریه بر مبنای 4 اصل با عنوان‌های فرایندمندی تکوین معرفت و برآیندوارگی معرفت دینی و دوگونگی ساز و کارهای دخیل در تکوین معرفت دینی همچنین پیام‌وارگی دین و شمول آن بر اضلاع و مبادی خمسه دخیل در فهم دین تدوین شده است.

وی همچنین چهارمین اصل این نظریه را بر ساختگی کشف و کاربرد صائب و جامع دین بر کشف و کاربرد صائب و جامع مبادی به حق دخیل دانست.

رشاد اصل سوم را مهمترین رکن نظریه ابتناء عنوان کرد و گفت: براساس این اصل، فرآیند پدیده پیامگذار شکل گرفته است.

صاحب نظریه ابتناء از این اضلاع به مبادی مصدر شناختی، دین شناختی، معرفت شناختی، قلمرو شناختی و مخاطب شناختی دین تعبیر کرد و گفت: از آن جا که هر یک از مبادی خمسه داری سرشت و صفات و مختصاتی است این مختصات خود آگاه و ناخودآگاه در فهم دین به نحو تعیین کننده‌ای سهم گذار و نقش آفرین است.

رییس پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با اشاره به اینکه پرسش‌های معرفت‌شناسی به طور عام و معرفت دینی به طور خاص، موضوع بسیار مهمی در جهان در طی دهه‌های اخیر است، گفت: از دهه 20 و با مطرح شدن برخی نظریات مادی‌گرایانه از تفكر علم و معرفت كه از ناحیه ماركسیست‌ها مطرح می‌شد، كارهای بزرگی صورت گرفت كه از جمله تألیف كتاب اصول فلسفه كه مشتمل بر بازه‌ای از نظریات است و برخی از آنها هر چند اجزایش پیشینه دارد؛ اما برخی از آنها بی‌بدیل و بی‌سابقه است.

وی افزود: این چالش‌ها و پرسش‌ها، منشأ فلسفه ما شد و علامه طباطبایی به نقطه عطفی در تاریخ فلسفه اسلامی بدل شد. اما كما بیش رو به افول می‌رفت كه با انقلاب و پیدایش پرسش‌های جدیدتر، نشاط علمی در جامعه آغاز شد و امروز جامعه‌ای در غرب و شرق در نشاط علمی و در مطالعات حوزه معرفت و حكمت به ما نمی‌رسد و برخی از رقبای علمی ما هم این موضوع را بیان كرده‌اند. این نشاط سرآغاز حكمت است و منشأ تحركات علمی افزون‌تری خواهد شد. مباحث علوم انسانی هنوز در آغاز راه است و در سه دهه آینده، در این زمینه پرنشاط خواهیم بود.

رشاد با بیان اینکه این فضای علمی پرنشاط باعث شد تا در سال 78 برای نخستین بار روش‌شناسی به ذهنم خطور كند، ادامه داد: بنابراین آن نظریه را در مجلسی در مشهد عنوان كردم كه مبدأ تحولات شد و طی حدود 12 سال كه از آن زمان گذشته، دغدغه اصلی من همین مسئله بود و بیشتر از اینكه به مطالعه بپردازم، بیشتر تأمل كردم.

این نظریه پرداز تصریح کرد: اكنون این نظریه اگر مقبول طبع اهل فن قرار گیرد، شكل گرفته و به مثابه یك سرآغاز است و وقتی نظریه پدید می‌آید، تازه اول راه است. این نظریه در فضای ذهنی من به تعبیر جدید آن، یك نوع گفتمان معرفتی و یك دستگاه جدید را پدید ‌آورد؛ چرا كه نظر ابتناء از سویی تحلیلی از معرفت‌های محقق ارایه می‌دهد.

عضو شورای انفلاب فرهنگی اظهار کرد: به صورت حدسی توضیح دادم كه معرفت مسلمانان صدر اسلام، یك فرآیندی داشته و حتی تكوین ساده دینی در بین مسلمین صدر اسلام را با دستگاه پیشنهادی ما می‌شود، تحلیل كرد.

وی ادامه داد: این نظریه یكی از نظریه‌هایی است كه در متن دانش معرفت دینی جای خودش را پیدا می‌كند و در ضمن تأملات، به برخی گروه، رشته، دانش و معرفت‌هایی نزدیك شدم كه به نحوی از حواشی همین نظریه مطرح می‌شود، یكی از آنها فلسفه معرفت دینی است كه یكی از مسایل تكون و تحول معرفت دینی و در پی حل این مسأله است.

رشاد ادامه داد: این نظریه می‌تواند برای منطق فهم دین همتای واقع‌گرایی اساس شود. یعنی فرض كنیم كه روش‌شناسی برای فهم دین نیست، ما از این نظریه می‌توانیم دستگاه فهم دین طراحی كنیم.

وی تأكید كرد: در طی این 12 سال كارهایی در حاشیه این تأملات و مطالعات انجام شد، حتی بیش از 30 پایان‌نامه دكترا پیرامون این نظریه دفاع شده است. فضلای جوانی هستند كه ذهن علمی‌شان با همین فضای فكری و معرفتی با ادبیاتی كه مقداری نامأنوس است، تربیت شده‌اند.


رشاد در پایان با بیان اینكه در حال حاضر بر اساس ذهنیت‌های موجود در حوزه روی اصول كار می‌كنم، گفت: ما دو فضای علمی داریم، یكی فضای علمی روشنفكری است. در دانشگاه این عرایض من خیلی مورد توجه قرار می‌گیرد كه البته یك فضای غیر رسمی در حوزه معرفت دینی است. فضای دیگر فضای حوزه است كه چندان این حرف‌ها مورد توجه قرار نمی‌گیرد و زمانی مورد توجه است كه وارد ادبیات دقیق و ریشه‌دار و اصیل حوزه شود. تا زمانی كه این مباحث وارد ادبیات علمی حوزه نشود،‌ نظریه‌هایی مانند ابتناء منشاء اثر نخواهد شد.