رکورد تولید ماهی دریای خزر را شکستم!

محمد تراهی، رتبه اول جشنواره ملی جوان ایرانی در بخش کشاورز روستایی، زیر گروه شیلات و آبزیان است. او متولد 55 است و کارشناس رشته کشاورزی گرایش اصلاح نباتات از دانشگاه شهید چمران اهواز است. او مزرعه ای به وسعت 15 هزار هکتار در اهواز دارد و مزرعه را همراه برادرانش می گرداند و کار آفرین هم هست. همه محصولات مزرعه او به عراق و امارات می رود. شغل پدرش هم همین بوده است و می گوید : از بچه گی در ماهی دست و پا زده ایم. محمد تراهی دلگیر است از اینکه امکان تولید خاویار در کشور وجود دارد اما آن را از آمریکایی ها می خریم و می پرسد چرا وقتی چیزی برای ماست دیگران باید آن را پرورش بدهند و بفروشند؟
 
در کار تکثیر یا پرورش هستید؟
در کار تکثیر ماهی ها گرم آبی، کپور ماهی های چینی هستیم. کپور معمولی،" فیتوفاک"، "آمور" و "بیگ هد " تولید می کنیم.
کار ما مولدسازی است. ماهی مادر داریم و از طریق این ماهی تکثیر و تخم گیری می کنیم و بعد تخم ها را تبدیل به بچه ماهی می کنیم و به پرورش دهنده ها می دهیم تا آنها را پروار کنند. همه ماهی هایی که در حال حاضر تکثیر می شوند، از خانواده های کپور ماهی ها هستند.

کپور ماهی چینی ؟
بله. کپور ماهی ها در اصل چینی هستند. حدود 40 تا 50 سال پیش از چین وارد ایران شده اند، به همین دلیل اسم اش را کپور ماهی چینی گذاشته اند. حدود 25 نوع کپور ماهی داریم، 4 گونه از آن وارد ایران شده است.

چرا کپور ماهی را برای تکثیر انتخاب کردید؟
سال های سال است که همین چهار گونه تکثیر می شود و حتی در آب های داخلی هم وجود دارند. در کشور ماهی های تزیینی و کپورماهی داریم. تکثیر ماهی های خاویاری تقریبا تا حدود دو سال پیش در انحصار دولت بود. تا به حال ماهی خاویاری تکثیر نشده است. در کل این سه گونه در داخل کشور تکثیر می شوند. تکثیر ماهی های بومی کار موسسات تحقیقاتی است و بخش خصوصی اجازه تکثیر آن را ندارد. جز این چهار گونه در کشور ماهی ای برای پرورش وجود ندارد.

بخش دولتی هم ماهی کپور تولید می کند؟
سال 73 قانونی ارائه شد که به موجب آن بخش دولتی نمی بایست در کار بخش خصوصی دخالت کند و رقیب ناسالمی باشد. سپس بخش دولتی را از تکثیر کپور ماهی خارج کردند و گفتند مراکز دولتی وارد کارهای تحقیقاتی شوند و روی ماهیان بومی کار کنند.

گونه های زیادی در دنیا وجود دارد که می شود آنها را به ایران آورد و پرروش داد. اما موانعی وجود دارد. مثلا گاهی محیط زیست اجازه ورود آن را نمی دهد و می گوید امکان دارد ماهی آلوده باشد و نسل ماهی های بومی در آب های داخلی مان از بین می رود. گاهی محیط زیست رضایت می دهد و دامپزشکی اجازه نمی دهد. همیشه موانعی هست.

در حال حاضر بخش خصوصی هم اجازه تولید خاویار دارد؟
حدود سه سال است. سال 86 مطالعات تحقیقاتی ای انجام داده بودیم و توانستیم تولید ماهی خاویاری را از انحصار دولت در بیاوریم، یعنی ماهی دریای خزر که برای استان‌های شمالی کشور است را به جنوب کشور آوردیم. در عرض 6 ماه رکورد چهار برابر کشور و حتی رکورد تولید سال 85 دریای خزر را شکستیم. سال 87 با وزیر وقت کشاورزی جلسه ای داشتیم و با توجه به کارهای کارشناسی ای که انجام شده بود به وزیر گفتیم وقتی انجام چنین کاری در بخش خصوصی امکان دارد و بخش دولتی هنوز نتوانسته در این زمینه کاری کند، در حالی که چینی ها بازار البسه، لوازم خانگی تا حتی بازار ماهی را هم دست گرفته اند چرا اجازه ورود به بخش خصوصی نمی دهید. در حال حاضر نوعی که روی آن کار می کنیم فیل ماهی است و از گران بهاترین ماهی های دنیا که به نام" مروارید سیاه" معروف است.

طبق تجربه ای که کسب کردیم دوام بالا، پرورش خوب، رشد سریع و صرفه اقتصادی دارد. مدتی روی آن کار کردیم. بعد از سه سال ماهی ها روی میانگین 30 کیلو وزن هستند. از وزن فعلی آن راضی نیستیم. باید بیش از این باشد، اما به خاطر کمبود جا چون سازه استخرها باید بتنی باشد به وزن ایده آل نرسیدیم. استخر تکثیر ماهی های گرم آبی، خاکی است. فعلا در حد موافقت طرح را تا سطح پایلوت بردیم که البته همه می گفتند امکان ندارد به همین حد هم برسد. البته هنوز بعد از 3 سال نتوانستیم مجوزمان را بگیریم. مجوزهای بسیاری گرفته ایم. در حال حاضر نقشه ها و سازه ها را به شیلات داده ایم. مجوز را قبل از پایان سال باید برایمان صادر کنند تا خیال مان راحت باشد که بتوانیم برای آن سازه بتنی بسازیم. طرحی که داریم از بزرگ ترین طرح های کشور است. مجوز آن هنوز صادر نشده است. تولیدمان روی 200 تن گوشت خاویاری در هکتار و 20 تن خاویار است. این برنامه در واقع برنامه آینده مان است. چون این کار هزینه بالایی در حدود 25 میلیارد تومان دارد، فعلا ساخت و ساز نکردیم. از امکاناتی که داشتیم استفاده کردیم تا از گرفتن مجوز مطمئن شویم.

از مزرعه تان بگویید. جز پروروش ماهی در آن فعالیت دیگری ندارید؟ 
مزرعه مان در چند کیلومتری جاده شوش دانیال به دزفول قرار دارد، از بزرگ ترین مراکز تکثیر ماهی کشور در بخش خصوصی و تنها مرکز تکثیر خصوصی استان است.
بچه ماهی های استان و علاوه بر آن استان های همجوار را هم تامین می کنیم. در حال حاضر توان تولید سالیانه 50 میلیون قطعه بچه ماهی داریم. مجموعه ای با حدود 130 هکتار زمین است. 62 استخر خاکی داریم و 85 هکتار آن مفید است. باقی فضا برای کشت علوفه، سوله، سایت اداری و 5/4 هکتار هم باغ مرکبات است. 42 هکتار از 85 هکتار برای پرواری و باقی آن برای بچه ماهی ها است. در بخش پرواری مولد ها را نگاه می داریم. زمانی که بچه ماهی را تکثیر می کنیم از ماهی های مولد تخم گیری می کنیم. مولدها 40 سال پیش از کشور چین وارد ایران شدند. پدرو مادر وحشی از چین وارد ایران شد و بعد از آن به هر دلیلی دیگر اجازه ورود ندارند.
 
اگر مولد وارد نکنید و از همین بچه ماهی ها به عنوان مولد استفاده کنید، مشکلی پیش می آید؟
مولدها در حال حاضر فامیلی شده اند. مولدی داشتیم که سال ها از آن تخم گیری می کردیم. فرض کنید که اگر ماهی حدود 500 تا 800 گرم تخم بدهد.این مقدار سال های بعد کمتر می شود. هر چه بالاتر می رویم هم هزینه نگهداری آن بیشتر می شود و هم مقدار تخم آن افت پیدا می کند. مولد باید جایگزین شود. بچه این مولد را 3 سال نگهداری می کنیم تا رشد کند.

از ماهی کپور معمولی در سال اول می شود تخم گیری کرد. بقیه گونه های آن حداقل باید سه سال نگهداری شوند. بعد می شود از آنها به عنوان مولد استفاده کرد. در حال حاضر فامیلی شده اند و تلفات پیش آمده است. یک سری از ماهی ها به همین دلیل معیوب می شوند و رشدشان ضعیف شده است. چهارسالی می شود که از دولت تقاضا کرده ایم اجازه وارادات بدهند. حدود 20 روز پیش مجوز واردات دادند تا بتوانیم مولد F1 را از چین و مجارستان وارد کنیم. قصد داریم 4 گونه کپور وارد کشور کنیم.
البته هزینه حمل و نقل مولد آن خیلی سنگین است. تقاضامان روزی 500 هزار قطعه 200 میلی گرمی است. حدود 10 هزار قطعه یک کیلویی یک ساله و 100 قطعه 5/2 کیلیویی ، 100 قطعه مولد هم می خواهیم وارد کنیم که سال اول هم بتوانیم تکثیر کنیم.

مثل انسان که می گویند دختر عمو و پسر عمو نباید با یکدیگر ازدواج کنند، در مورد ماهی ها هم همین طور است. این ماهی برای رودخانه های چین است. از رودخانه های چین صید شده و از این پدر و مادر، بچه ماهی تولید کرده اند. در حال حاضر می خواهیم بچه ماهی این پدر و مادر را وارد کنیم. آن بچه ماهی f1 (اصطلاح شیلاتی،منظور درجه بندی است )می شود. بعد بچه این ماهی می شود f2. ماهی ها از نظر کیفیت همین طور به ترتیب درجه بندی می شوند. برای 500 قطعه ماهی که می خواهیم تولید کنیم، 100 مولد کافی است. اگر این مقدار را وارد کنیم حداقل تا 10 سال کشور از واردات ماهی بی نیاز است. ماهی درجه یک را داریم و مرتب از روی آن تولید می کنیم. رشد ماهی بالا است.کیفیت و اندازه خوبی دارد. شاید از دید کسی که تخصصی در این زمینه ندارد، تفاوت این دو ماهی ها مشخص نشود. اما من که پرورش دهنده هستم متوجه تفاوت ماهی ها می شوم.

بهترین زمان برای پرورش ماهی، چه ماه هایی از سال است؟
ابتدای بهار. یا از اواخر اسفند ماه تا اواخر مهر ماه، یعنی زمانی که ماهی می خواهد تغذیه و بذر بگیرد. خرداد و تیر که هوا کم کم گرم می شود،عمل لقاح یا تخم گیری ماهی در رودخانه ها شروع می شود. بهمن ماه، تخم ماهی در بدنش جمع شده است، اما به خاطر سردی آب،منتظر می شود تا ماه های خرداد و تیر تخم ریزی کند. از طریق غده ای که از مغز خود ماهی گرفته شده است، با محلول مایعی که آن را هورمون می نامند، مایع به ماهی تزریق می شود. در خوزستان ماه های اسفند یا فروردین می توانیم عمل تکثیر را انجام بدهیم. حتی در بهمن هم این کار را کرده ایم. از طریق سیستم گرمایشی که در استخر نصب و آب را برای ماهی گرم کردیم. تکثیر ماهی به این معنا است که جای اینکه اجازه بدهیم ماهی در ماه های خرداد یا تیر تخم ریزی کند، این عمل را جلو می اندازیم تا بتوانیم آن ها را به دست پرورش دهنده برسانیم. او ماهی ها را پروار کنند و برای مصرف به بازار ها برساند.

برای شروع کار پرورش ماهی داشتن چه چیزی اهمیت بیشتری دارد؟
زمین مناسب و زمین باید جایی باشد که حتما آب مناسب به آن برسد. زمینی که ما گرفیتم جزو منابع طبیعی و ویرانه ای به حالت تپه ماهوری بود. درخواست گرفتن زمین را مطرح کردم و گفتم می خواهم زمین را برای چنین طرحی بگیرم و آن را آباد کنم. با طرح موافقت شد و زمین را به شکل اجاره به شرط تملیک گرفتم و قراردادی 10 ساله بستیم. بعد از 10 سال که اجاره بهای آن را پرداختم، درخواست دریافت سند قطعی دادم و اعلام کردم طرحی که دادیم کاملا اجرا شده است. کارشناس فرستادند و در چند مرحله بازرسی کردند. مزرعه از سال 75 تاسیس شده است. قبل از این هم شغل پدرم همین بوده است. در حال حاضر با توجه به تقاضای پرورش دهنده ها، میزان فروش نزدیک به 40 قطعه بچه ماهی بوده است.

چقدر سود دهی دارد؟
در سال 2 بار پرورش می دهیم. اصولا یک دوره 9 ماهه ،50 درصد باید سود داشته باشد. یعنی اگر 50 میلیون هزینه کنید. زمان برداشت باید 100 میلیون دریافت کنیم. البته سود 30 درصد هم خوب است.

صادرات هم دارید؟
بله. خوشبختانه همه ماهی های مزرعه ام، به عراق و امارات متحده عربی می رود. البته در سفری که به عراق داشتم متوجه شدم که به سرعت در حال پیشرفت در این زمینه و ساخت و ساز استخرها هستند. فکر می‌کنم تا سه سال آینده دیگر از ایران ماهی وارد نکنند.

چرا گفتید خوشبختانه؟
چون پول خوبی به دلار می‌دهند. قبل از اینکه ماهی را بگیرند، پول آن را می‌پردازند. در صورتی که اگر بخواهم به بازار تهران بفروشم، حداق پنج ماه باید برای گرفتن پولم دوندگی کنم.

مقدار هزینه ای که صرف می کنید در کیفیت ماهی ای که پرورش می‌دهید تاثیر گذار است؟
صد در صد. هرچه مزرعه ای مجهز تر باشد، مثلا هواده باشد. ژنراتور برقی داشته باشد که اگر برق رفت آن جا را پوشش بدهد. بتواند کنستانتره تهیه کند. چون کنستانتره های بیرون کود مرغی دارند. داشتن سیستم گرمایشی و سیستم بازیابی پساب مزرعه هم مهم است. اگر به تولید کنندگان تجهیزات داده شود، میزان تولید و البته کیفیت ماهی ها بالا می رود. در مزرعه مان حدود 7 تن تولید داریم. در حالی که اگر حمایت شویم، می توانیم تولیدمان را تا 10 تن هم برسانیم.

در شروع کار حمایت شدید؟ پدرتان شما را حمایت کرد؟
بله. همیشه به دانشجوهایی که برای گرفتن مشاوره به مزرعه ام می آیند، می گویم اگر قبول شان کنند، می توانند به عنوان کارشناس در جایی مشغول به کار شوند. در غیر این صورت مثلا اگر بخواهند در منطقه خوزستان زمین بخرند، برای خرید هر هکتار حداقل 40 میلیون تومان باید بپردازند.در منطقه های سرد یک هکتار جواب می دهد. مثلا در جاده هراز می شود کار کرد. اما در منطقه های گرم آبی، حداقل 15 هکتار کافی است. از شیلات هم می توانند در خواست زمین کنند. اگر بتوانند بگیرند تسهیلات هم به آن زمین تعلق می گیرد.در غیر این صورت باید بتواننند خودشان زمین بخرند. اگر زمین داشته باشند می توانند از بانک تسهیلات هم بگیرند.
 
چطور شد که در جشنواره ملی جوان ایرانی شرکت کردید؟
چون از پرورش دهندگان فعال بودیم. جهاد کشاورزی استان درخواست کرد، خودم را معرفی کنم و من هم این کار را کردم. از آن جایی که وقتش را نداشتم برادر کوچکم را به جشنواره فرستادم. دانشجوی رشته ژنتیک انسانی در مقطع دکتری است. ما مثل آن فیلم 7 خواهران، 7 برادر هستیم و همه در همین کار فعال هستیم. خواهرم علوم آزمایشگاهی خوانده است. یکی از برادرانم در رشته علوم دامی است و در کار تغذیه به ما کمک می کند.

احتمال می دادید رتبه اول جشنواره را کسب کنید؟
بله. البته فکر می کردم در سطح کشوری مقام بیاوریم. شاید کمی مغرورانه باشد اما اینطور فکر می کردم.

از جایگاهی که دارید راضی هستید؟
بیشتر از این‌ها، از خودم انتظار دارم.

با مشکلات و موانعی روبه‌رو نیستید؟
شاید چون بخش خصوصی هستیم، سنگ‌های زیادی سر راه‌مان می‌اندازند. به سختی کار را جلو می‌بریم. گاهی جلوی پیشرفت‌مان را می‌گیرند، اما عزمم را جزم کرده‌ام که به کارم ادامه بدهم. در حال حاضر در همه کشورهای جهان بهترین و گران‌ترین خاویارهای دنیا مربوط به ایران است. کشوری مثل چین به سرعت در حال تولید است. شنیده ام قصد دارند بچه ماهی، فیل ماهی (خاویار) را از روسیه وارد کنند. در حال حاضر بچه ماهی نداریم و اگر بخواهیم در هکتار 200 تن تولید کنیم، حداقل هر سال حدود 40 هزار قطعه بچه ماهی می‌خواهم. اگر نباشد چه ارزشی دارد این کار را بکنم. تعدای از ماهی هایی که سه سال پیش آوردیم را تعیین جنسیت کردم. آنها را نگه داشته ام، اگر بتوانم مجوز بگیرم، قصد مولد سازی و تکثیر آن را دارم. ماهی خاویاری در طبیعت و دریا برای اینکه به خاویار برسد، 13تا 14 سال زمان می‌برد. در محیط پرورشی آن را به 10تا 12 سال رسانده ایم. انتظار داریم در مزرعه مان آن را به 6 سال هم برسانیم. فکر می کنم تا چهار سال دیگر به خاویار برسیم. البته نمی خواهم خاویار تولید کنیم. قصد دارم خاویار را نگه دارم و از آن بچه ماهی تولید کنم.


تجربه ای برای انتقال به جوانانی که قصد دارند در این زمینه شروع به کار کنند دارید؟
کسی که هیچ چیزی ندارد و می خواهد وارد این کار شود، می تواند برود و به عنوان کارشناس در مزرعه ای کار کند. بعد از چند سال کار، کسب تجربه و آشنا شدن با کار از نزدیک، می توانند سراغ شروع کار برود. زمانی که وارد این کار شدم چیزی بلد نبودم. در طول زمان کار را یاد گرفتم و بعد از نظر علمی هم مطالعه کردم و اطلاعات و آگاهی خود مرا بالا بردم.

می توانند با اجاره زمین کارشان را شروع کنند. زمین کوچکی مثلا 10 هکتاری اجاره کنند. از طریق جمع کردن درآمد شان می توانند زمینی بخرند و کار را شروع کنند. اگر سرمایه دارند و می خواهند کار کنند، باز هم باید تجربه کسب کنند. چون فقط با داشتن علم این کار نمی توانی در آن موفق باشی. باید کارشناس یا پرورش دهنده ای که واقعا کار کرده است را به کار بگیرند. هزینه کمی به او بدهند تا کار را از نزدیک ببینندو با آن آشنا شوند. بعد خودشان کار را انجام بدهند.

چه چیزی دلگرم‌تان می کند به کار؟
اینکه دستگاه‌ها با هم ارتباط داشته باشند و با یکدیگر سازگار باشند. مثلا شیلات و محیط زیست با هم هماهنگ باشند. اگر با یکدیگر توافق داشته باشند خیلی از کارها جلو می افتد و پیش می رود.
 
چند نفر را در مزرعه مشغول به کار کردید؟
32 نفر به صورت ثابت کار می کنند. کارگر فصلی هم داریم که آن زمان تعداد کارگران به 60 نفر هم می رسند.

به عنوان پرورش دهنده، چه چیزهایی برایتان مهم است؟
از آن جایی که بخش خصوصی هستیم، وقتی هزینه‌ای می‌کنیم، می‌خواهیم هزینه‌مان برگردد و سود کنیم. البته جدا از این مورد، با تمام دانشگاه های استان مکاتبه کرده ام و در خواست کرده ام دانشجو ها معرفی شوند تا بیایند اینجا و کار را از نزدیک یاد بگیرند. نه اینکه بیایند پیک نیک و بعد بروند! می خواهم بیایند اینجا و کار کنند. چون به شخصه دوست دارم تجربه هایم و هر چیزی که بلد هستم را منتقل کنم. هدفم پیشرفت کشورم است. قطعا پیشرفت کشور هم برایم مهم است. وقتی می گوییم مرگ بر امریکا، برایم زور دارد خاویاری که می توانیم در داخل کشور تولید کنیم را از آنها بخریم و به ازای هر قوطی 50 گرمی 330 هزار تومان بپردازیم. چرا وقتی خاویار برای کشور ماست دیگران باید آن را پرورش بدهند؟

و حرف آخر ؟
امیدوارم نهادها و سازمان هایی که با کار ما مرتبط هستند یا نه، در همه زمینه ها، وقتی جوانی می‌خواهد کاری را شروع کند و به این سازمان ها مراجعه می کند با مطالعه و کارشناسانه به او جواب دهند. طوری نباشد که جوان ناامید و منصرف شود. چون کارهای این چنینی به پیشرفت کشور کمک می کنند. معتقدم هر کاری شدنی است.



***