اسرار نهفته شده در حرم ملکوتی امیرالمومنین(ع)
دلیل پنهان ماندن قبر مطهر امام علی(ع) / نام اصفهان در ایوان طلای نجف اشرف+عکس
وقتی غلام تنومند با تیشه به سنگ ضربه زد صدای بلندی از آن شنیده شد.با ضربه دوم و سوم ناگهان غلام فریاد زد و كمک خواست.وقتی او را بیرون آوردند،گوشت بدنش شروع به ریختن كرد.
به گزارش خبرنگار سرویس قاب نقره برنا، پس از شهادت مظلومانه حضرت علی(ع) ، اهلبیت آن حضرت، ایشان را شبانه در محلی که امروز به نام نجف شناخته میشود و در نزدیکی شهر کوفه است منتقل و بدن مطهر ایشان را دفن میکنند. پس از سالیان طولانی و پس از مشخص شدن محل دفن آن حضرت، بر روی آن گنبد و بارگاهی قرار میگیرد که امروز عزمت و جلالی خاص دارد. آنچه در ادامه میخوانید گوشههایی از ناگفتههای آستان مطهر حرم حضرت امیرالمومنین(ع) در نجف اشرف است.
حسینیه (مدرسه غرویه)
در ضلع شمالی دیوار خارجی صحن مطهر ، و در جهت شرقی آن، حسینیه حرم مطهر علوی واقع است. حسینیه تنها یک در دارد و در ایوان پنجم، سمت چپ در طوسی واقع است. این حسینیه در گذشته مدرسه ای برای طلبه ی علوم دینی بود و امروزه یكی از مدارس دینی قدیمی شهر نجف به شمار می آید. به اعتقاد برخی از كهنسالان شهر نجف ، تاریخ تأسیس این مدرسه (حسینیه) به اوایل قرن یازدهم هجری ( زمان شاه عباس اول صفوی"1037هـ" ) بازمی گردد.(1)
در زمان حكومت عثمانی، با اجرای قانون خدمت سربازی در سال (1286هـ)، برای این مدرسه استاد ویژه ای تعیین گردید و بسیاری از طلبه های علوم دینی به این مدرسه روی آوردند و به آنان اجازه داده شد كه پس از اجرای امتحان به خدمت سربازی ملحق نشوند. لذا این مدرسه بعنوان یكی از مدارس رسمی شهر نجف به شمار رفت و تا اوایل قرن چهاردهم هجری پا بر جا بود تا اینكه حجره های آن ویران گردید و در آن بسته شد. در سال (1350هـ) یكی از نیكوكاران و افراد سرشناس شهر نجف بنام (سید هاشم زینی النجفی) در مكان این مدرسه، عمارتی برای زائران بارگاه مطهر بنا نهاد.
بنا بر گفته سید عبدالمطلب الخرسان این عمارت به عنوان وضوخانه، نمازخانه و استراحتگاه زائران بارگاه مطهر بنا گردید. اما بعدها، از اتاقهای بزرگ این عمارت بعنوان انبار مصالح ساختمانی استفاده شد و زائران تنها از وضوخانه آن استفاده می كردند. بعد از آن این عمارت برای چندین سال بسته شد.(2)
ایوان ناودان طلا
ایوان ناودان طلا در ضلع جنوبی دیوار حرم مطهر واقع است. ایوان بزرگ آرامگاه آیة الله سید محمد سعید الحبوبی در مقابل ایوان ناودان طلا قرار دارد. این ایوان ،از لحاظ شكل و اندازه، تقریبا مقارن ایوان علما میباشد. لیكن برخی از ویژگی های جزئی در ایوان ناودان طلا كه به شرح زیر است، ایوان علما را از آن متفاوت میسازد:
1- بر كتیبه ی میانی ایوان این آیات نقش بستهاند:
قال الله تبارك سبحانه وتعالی إِنَّمَا وَلِیكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ وَمَن یتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ.
2- پـیـرامون این آیات، ابیاتی از (قوام الدین) كه تاریخ (1157هجری) به همراه آنها ذكر شده که با خط (كمال الدین حسین گلستانه) نقش بسته است.
3- كما اینكه آیات سوره مباركه الرحمن كه بر روی ایوان علما نقش بستهاند با آیات این ایوان تفاوت دارند. هر چند كه هر دو مجموعه از این آیات از یک سوره میباشند. در بالای ایوان، ناودانی طلایی به طول (110سانتیمتر) و عرض (14سانتیمتر) قرار دارد. آب باران پشت بام حرم مطهر و رواقها تنها از این ناودان سرازیر میشود. از آنجایی كه آب این ناودان با غبار گنبد مطهر ممزوج شده است،هنگام باریدن باران، زائران بارگاه مطهر، برای جمع كردن آب و متبرک شدن، در زیر این ناودان جمع می شوند. كما اینكه اكثر زائران نماز و راز و نیازهای خود را در این مكان از صحن مطهر (زیر ناودان) ادا می كنند.
پـیـرامون نماز خواندن در این مكان روایتی ذكر نشده است. لیكن همه شیفتگان اهل بیت پـیـامبر(ص) ایمان دارند كه بارگاه های ملكوتی ایشان محل استجابت دعا و قضای حوائج است.
حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) می فرمایند: نزدیكی سرزمین كوفان قبری است كه هر غمگین و اندوهناكی نزد آن دو ركعت یا چهار ركعت نماز بگذارد خداوند متعال غم و اندوهش را بر طرف كند و حوائجش را قضا گرداند. عرض شد: قبر حسین بن علی؟ با سر اشاره كردند: خیر، عرض شد: قبر أمیر المؤمنین(ع)؟ با سر اشاره كردند: آری.(3)
اهالی شهر نجف معتقدند ناودان طلا طوری نصب شده كه در مقابل ناودان طلای كعبه مشرفه میباشد. اما این نكته در منابع تاریخی و علمی ثبت نشده است. و برای اطمینان، با استفاده از برنامه ی اینترنی «Google Earth» این نتیجه حاصل گردید كه ناودان كعبه به سمت شمال غربی است در حالی كه موقعیت جغرافیایی شهر نجف اشرف در جهت شمال شرقی كعبه مشرفه واقع است. علاوه بر این ناودان طلای حرم مطهر به سمت جنوب است.
در شمالی ( باب الشیخ الطوسی)
در وسط ضلع شمالی دیوار آجری صحن مطهر ، درب شیخ طوسی واقع است. از آنجایی كه این آرامگاه و مسجد شیخ طائفه، ابو جعفر محمد بن الحسن طوسی (460هجری) مقابل این در واقع است ، این در بنام این عالم گران قدر معروف شد.
ارتفاع این در،(4،70 متر) و عرض آن (3،40متر) می باشد و از چوب ساج ساخته شده است. در بالای چهارچوب در، كتیبهای قرار دارد كه از بیرون روی آن «السلام علیك یا أمیرالمؤمنین» و از داخل «استودعك الله وأسترعیك و أقرأ علیك السلام» نوشته شده است.
بالای این در ایوان بزرگی قرار دارد كه با كاشی كربلائی هفت رنگ بوشانده شده و با نقشهای زیبای اسلیمی مزین شده است. در بالای ایوان، قوس بزرگی قرار دارد و روی آن طرحهای لوزی شكلی كه به بایین امتداد دارند زیبایی نمای خارجی را دو جندان كرده است.
در قسمت فوقانی این ایوان سوره مباركه أعلی تا آیه «قد أفلح من تزكی» نقش بسته است. در بالای در چوبی، ابیاتی كه در آنها ماده تاریخ بازسازی در آمده، روی كاشی هفت رنگ نقش پسته است و در زیر این ابیات تاریخ 1372هجری ثبت شده است.
بر روی دیوار مجاور در طوسی (دیوار سمت راست) این دعا نوشته شده است «پسم الله الرحمن الرحیم.اللهم لبابك وقفت و بفنائك نزلت و بحبلك اعتصمت و لرحمتك تعرضت و بولیك صلوتك علیه توسلت فاجعلها زیارة مقبولة و دعاءاً مستجابا» و بعد از آن تاریخ (1373هجری) ثبت شده است.
طول راهروی ورودی در شیخ طوسی حدود (19متر) و عرض آن (3،85متر) و ارتفاعش (5،30متر) می باشد. در دو طرف این راهرو، قبور برخی از علما واقع است. همچنین در كوجك و زیبای ساجی مسجد عمران بن شاهین در سمت راست این راهرو قرار دارد.
در سمت راست در شیخ طوسی (رو به بیرون صحن) مقبره آیت الله میرزای شیرازی قرار دارد. این مقبره در چوبی كوچكی رو به خیابان دور حرم مطهر دارد.
در غربی (باب الفرج)
در جهت غربی دیوار آجری حرم و در سمت چپ ایوان دوم، باب الفرج قرار دارد. این در كه بیش تر ایوانی در ضمن دیوار خارجی بود، آخرین دری است كه برای حرم مطهر ایجاد شد.
در سال 1279هجریـ 1863میلادی، در زمان سلطان عبدالعزیز افتتاح شد و به باب السلطانی معروف كشت. علت نامگذاری آن به باب الفرج این است كه به مقام حضرت امام زمان (عج) راه دارد. مردم شهر نجف این در را باب العماره مینامند زیرا در مقابل محله العماره ؛ یكی از محله های قدیم نجف واقع است. این محله به دست رژیم سرنگون شده بعث و بهانه توسعه دادن حرم مطهر ویران شد. اما علت اصلی ویران كردن آن وجود مساجد و مدارس و حوزه های علمیه و بیوت علما در آن بود، چرا كه اكثر مدارس دینی و مساجد قدیمی شهر در این محله است.
ایوان طلا و فضای مقابل آن (طارمه)
طارمه (محوطه مقابل ایوان طلا) در جهت شرقی صحن قرار دارد. كف طارمه 20 سانتیمتر از كف صحن بالاتر است. طول و عرض آن به ترتیب (42متر) و (7،50 متر) بوده و كف آن با مرمر سبز رنگ پوشانده شده است. ورود به طارمه تنها از جهت شمال و جنوب امكان پذیر است. جهت شرقی آن با دیوار كوتاهی به ارتفاع (90سانتیمتر) پسته شده و بالای این دیوار نردهای نقرهای رنگ و زیبایی به ارتفاع (75 سانتیمتر) قرار دارد.
ورودیهای شمالی و جنوبی این محوطه مستطیل شكل بوده و در هر طرف فضای كوچكی مانند یك اتاق قرار دارد كه بیش تر به عنوان كفشداری از آنها استفاده می شد.
در قسمت بالای ورودی های شمالی و جنوبی فضایی مانند بالكن وجود دارد كه با نرده های آلمنیوم احاطه شده است. دیوارههای این بالكنها با كاشی معرق چشمگیری بوشانده شده است. در قسمت فوقانی این كاشیكاری أسماء الله الحسنی نوشته شده و كمی پایین تر از آن برخی از سخنان حكیمانه و كهربار حضرت أمیرالمؤمنین (ع) نقش پسته است.
بر قسمت فوقانی كه مشرف به صحن مطهر است بر روی كاشی معرق اوصاف و القاب حضرت امیرالمؤمنین(ع) ذكر شده است : «باب مدینة الحكمة» ، «أسدالله الغالب» ،«ساقی الكوثر» ، «أمیر المؤمنین صلوات الله علیه» ، «مولی لموحدین» ، «میزان الأعمال».
ورودی شمالی از لحاظ شكل و اندازه همانند ورودی جنوبی است. بر قسمت فوقانی آن و بر روی كاشی معرق این سخنان گهربار حضرت أمیرالمؤمنین نقش بسته است.
آرامگاه سید مصطفی خمینی
دو حجره كوجك در جهت شمالی و جنوبی قرار دارد. در حجره ی شمالی آرامگاه مرحوم سید مصطفی خمینی و حجره جنوبی جایگاه مؤذن و قاری قرآن است. در كنار هر یك از پایه های مناره ها یك در قرار دارد. این دو در از طلای خالص ساخته شده و با زیباترین نقشها و كتیبه های قرآنی تزیین شده كه كواهی دقت و مهارت سازنده آن است.
در شمالی به آرامگاه علامه حلی راه دارد و به نام همین عالم فرزانه معروف است. این در با یك راهروی كوچك به رواق حرم مطهر راه دارد. در پشت در جنوبی آرامگاه مقدس اردبیلی قرار دارد. این در به رواق حرم راه ندارد.
در میانه محوطه طارمه ایوان طلا كاری شده بزرگی قرار دارد كه شاهكاری از شاهكارهای زیبای هنر معماری اسلامی به شمار می آید. عرض این ایوان كه مالامال از قلمزنی ها و نقشهای زیبای اسلامی است (10،6 متر) و ارتفاع آن (11متر) است.
ایوان طلا یكی از آثار تاریخی مهم صحن مطهر به شمار میید. و بسیاری از علما و شعرا ماده تاریخ طلاكاری ایوان را ذكر كردهاند.
در قسمت فوقانی در اصلی، كه در وسط ایوان قرار دارد ، ایوانچه كوجكی قرار دارد كه در عمق آن مقرنصهای طلاكاری زیبایی می باشد. در زیر آن با خط بزرگ این سخن مشهور رسول اکرم(ص) نقش بسته است: «أنا مدینة العلم و علی بابها» ...
احادیث و اشعاری درباره حضرت أمیرالمؤمنین(ع) ، دو طرف ایوان طلا را تزیین كرده كه با خط طلای برجسته ای بر روی قطعات میناكاری شده نقش بسته است. به صورت خلاصه میتوان گفت كه ایوان طلا و اجزای آن یكی از زیباترین و مهمترین اجزای عمارت حرم مطهر علوی به شمار می آید.
در وسط ایوان طلا در دو طرف در، قصیدهای به زبان فارسی، با حروف طلاكاری شده برجسته، در مدح حضرت أمیرالمؤمنین(ع) نقش بسته است. شاعر این قصیده سید عرفی (متوفی به سال999هجری) میباشد.
متأسفانه، اكنون اثری از این ابیات نیست. زیرا به دستور رژیم سرنگون شده بعث بسیاری از كتیبهها و تاریخ نوشتههای مهم برداشته و به جای آنها آجرهای طلا كاری شده گذاشته شد. اما بسیاری از نقوش اسلیمی و نوشته های تاریخی قدیم كه اشاره به زمان ساخت و طلاكاری ایوان دارد(زمان نادرشاه افشار) بر روی نمای خارجی ایوان طلا باقی مانده است.
سازنده ایوان طلا
آن طور كه یكی از كتیبه ها نشان میدهد استادكار سازنده ایوان از شهر اصفهان بوده است چرا كه در قسمت فوقانی ایوان و در كتیبه مزبور كلمه ی (اصفهان 1156) دیده می شود.
در بالای ایوان كتیبهای با خط ثلث وجود دارد كه به تاریخ طلاكاری گنبد و مناره ها و ایوان به دستور نادرشاه افشار اشاره دارد. در این ایوان بسیاری از علما و مشاهیر به خاك سپرده شدهاند. نام این كسان بر دیواره های ایوان نقش پسته بود اما بعدها برای طلاكاری ایوان برداشته شد.
در قیام مردمی سال (1991میلادی) بعد از آنكه مردم،شهر نجف را به دست گرفتند، ارتش رژیم، شهر را به توپ بست و با تانك و خودروهای نظامی سنگین تا مركز شهر پیش رفت. در پی بمباران حرم مطهر، آسیبهای زیادی به ایوان طلا وارد شد و بسیاری از كتیبهها و تاریخ نوشته ها و اشعار موجود بر روی آن تخریب شد. این كتیبه ها بعد از سركوب قیام مردمی برداشته شد و به جای آن قطعات طلاكاری مسطح گذاشته شد. امروزه این قطعات را میتوان به عنوان یك بخش اضافه یا جدید بر روی نمای ایوان، به آسانی تشخیص داد.
سبب پنهان ماندن قبر مطهر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام
دلاوریهای حضرت امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در میادین جنگ و در راستای دفاع از اسلام باعث شد كینه توزی دشمنان خدا و اسلام، به این بزرگ مرد تاریخ دو چندان شود. لذا، همواره سعی داشتند به هر نحوی، از ایشان انتقام بگیرند.
دشمنی و كینهتوزی بنیأمیه (خاندان أبوسفیان) و بنی عباس با حضرت امیرالمؤمنین(ع) بر كسی پوشیده نمی باشد... به این خاطر امام(ع) وصیت نمودند كه قبر مطهرشان پنهان بماند... چرا كه آگاهی داشتند بعدها، زمام حكومت به دست بنی امیه خواهد شد و از آنها بعید نیست كه برای انتقام به هر جنایتی دست زنند و چه بسا قبر مطهر را بگشایند و پیكر مطهر را بیرون آورند. لذا حضرت أمیرالمؤمنین(ع) صلاح را در این دیدند كه وصیت نمایند پیكر مطهرشان شبانه و مخفیانه به خاک سپرده شود.(4)
سید ابن طاووس در این باره میگوید: قبر مطهر ایشان (امام) قداست و ویژگی های ناشناخته و بیشماری دارد. از ابن عباس روایت شده كه حضرت رسول اكرم(ص) به حضرت علی (ع) فرمودند: ای علی، سرزمین كوفان (كوفه) به واسطه قبر تو شرافت مییابد... حضرت علی(ع) فرمود: ای رسول خدا، آیا در كوفان عراق دفن خواهم شد؟ حضرت رسول اكرم(ص) فرمودند: آری، در پشت این سرزمین كشته می شوی و در آنجا دفن خواهی شد. این سخن رسول خدا، حجاج بن یوسف ثقفی را بر آن داشت كه دستور دهد برای یافتن پیكر مطهر حضرت أمیرالمؤمنین و هتک حرمت آن، سه هزار قبر در نجف باز شود.(5)
به این علت كسی جز فرزندان حضرت أمیرالمؤمنین و برخی از شیعیان مورد اعتماد، از مكان قبر مطهر آگاهی نداشت.
نمایان شدن قبر مطهر و كرامت آن
فرزندان حضرت امیرالمؤمنین(ع) و طرفداران مورد اعتماد ایشان به وصیت امام (ع) پایبند مانده و مكان قبر مطهر رازی از رازهای أهل بیت(ع) باقی ماند.
بعد از سقوط بنی أمیه و روی كار آمدن بنی عباس، ضرورت پنهان ماندن قبر مطهر حضرت امیرالمؤمنین(ع) منتفی شد. لذا، رازی كه سالها در دلها مانده بود بر مؤمنان و شیعیان مخلص بازگویی شد. آن طور كه منابع تاریخی ذكر میكنند، در آن هنگام، قبر مطهر بر روی تپه ای نسبتاً مرتفع بود.
گفته میشود داوود بن علی العباسی سعی داشت مكان قبر مطهر را بیابد. وی به چند تن از غلامان مورد اعتماد خود دستور داد در جای معینی، به كندن زمین بپردازند. غلامان حدود پنج ذراع زمین را حفر كردند تا اینكه به یک سنگ سخت و خارا رسیدند و آنها را از كندن زمین بازداشت. یكی از غلامان كه تنومند بود پایین رفت تا نیروی خود را برای شكافتن این سنگ امتحان كند. وقتی غلام تنومند، با تیشه به سنگ ضربه زد صدای بلندی از آن شنیده شد. با ضربه دوم و سوم ، ناگهان غلام فریاد زد و كمک خواست. وقتی او را بیرون آوردند، او را دیدند كه از ترس میلرزد و هیچ سخنی نمیگوید. سپس گوشت بدنش شروع به ریختن كرد. وقتی این خبر به داوود بن علی رسید این كار خود را پنهان كرد و محل قبر را دوباره دفن كرد و بر روی آن یك صندوق(ضریح) چوبی گذاشت.
پی نوشت:
1. تاریخ النجف الأشرف، محمد حسین حرزالدین 111:1
2. مساجد و معالم، عبدالمطلب الخرسان، 31
3- فرحة الغری، ابن طاووس: 94
4- فرحة الغری صفحه 25
5- منتخب التواریخ: صفحه 291
6- فرحة الغری صفحه 61
حسینیه (مدرسه غرویه)
در ضلع شمالی دیوار خارجی صحن مطهر ، و در جهت شرقی آن، حسینیه حرم مطهر علوی واقع است. حسینیه تنها یک در دارد و در ایوان پنجم، سمت چپ در طوسی واقع است. این حسینیه در گذشته مدرسه ای برای طلبه ی علوم دینی بود و امروزه یكی از مدارس دینی قدیمی شهر نجف به شمار می آید. به اعتقاد برخی از كهنسالان شهر نجف ، تاریخ تأسیس این مدرسه (حسینیه) به اوایل قرن یازدهم هجری ( زمان شاه عباس اول صفوی"1037هـ" ) بازمی گردد.(1)
در زمان حكومت عثمانی، با اجرای قانون خدمت سربازی در سال (1286هـ)، برای این مدرسه استاد ویژه ای تعیین گردید و بسیاری از طلبه های علوم دینی به این مدرسه روی آوردند و به آنان اجازه داده شد كه پس از اجرای امتحان به خدمت سربازی ملحق نشوند. لذا این مدرسه بعنوان یكی از مدارس رسمی شهر نجف به شمار رفت و تا اوایل قرن چهاردهم هجری پا بر جا بود تا اینكه حجره های آن ویران گردید و در آن بسته شد. در سال (1350هـ) یكی از نیكوكاران و افراد سرشناس شهر نجف بنام (سید هاشم زینی النجفی) در مكان این مدرسه، عمارتی برای زائران بارگاه مطهر بنا نهاد.
بنا بر گفته سید عبدالمطلب الخرسان این عمارت به عنوان وضوخانه، نمازخانه و استراحتگاه زائران بارگاه مطهر بنا گردید. اما بعدها، از اتاقهای بزرگ این عمارت بعنوان انبار مصالح ساختمانی استفاده شد و زائران تنها از وضوخانه آن استفاده می كردند. بعد از آن این عمارت برای چندین سال بسته شد.(2)
ایوان ناودان طلا
ایوان ناودان طلا در ضلع جنوبی دیوار حرم مطهر واقع است. ایوان بزرگ آرامگاه آیة الله سید محمد سعید الحبوبی در مقابل ایوان ناودان طلا قرار دارد. این ایوان ،از لحاظ شكل و اندازه، تقریبا مقارن ایوان علما میباشد. لیكن برخی از ویژگی های جزئی در ایوان ناودان طلا كه به شرح زیر است، ایوان علما را از آن متفاوت میسازد:
1- بر كتیبه ی میانی ایوان این آیات نقش بستهاند:
قال الله تبارك سبحانه وتعالی إِنَّمَا وَلِیكُمُ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَهُمْ رَاكِعُونَ وَمَن یتَوَلَّ اللّهَ وَ رَسُولَهُ وَالَّذِینَ آمَنُواْ فَإِنَّ حِزْبَ اللّهِ هُمُ الْغَالِبُونَ.
2- پـیـرامون این آیات، ابیاتی از (قوام الدین) كه تاریخ (1157هجری) به همراه آنها ذكر شده که با خط (كمال الدین حسین گلستانه) نقش بسته است.
3- كما اینكه آیات سوره مباركه الرحمن كه بر روی ایوان علما نقش بستهاند با آیات این ایوان تفاوت دارند. هر چند كه هر دو مجموعه از این آیات از یک سوره میباشند. در بالای ایوان، ناودانی طلایی به طول (110سانتیمتر) و عرض (14سانتیمتر) قرار دارد. آب باران پشت بام حرم مطهر و رواقها تنها از این ناودان سرازیر میشود. از آنجایی كه آب این ناودان با غبار گنبد مطهر ممزوج شده است،هنگام باریدن باران، زائران بارگاه مطهر، برای جمع كردن آب و متبرک شدن، در زیر این ناودان جمع می شوند. كما اینكه اكثر زائران نماز و راز و نیازهای خود را در این مكان از صحن مطهر (زیر ناودان) ادا می كنند.
پـیـرامون نماز خواندن در این مكان روایتی ذكر نشده است. لیكن همه شیفتگان اهل بیت پـیـامبر(ص) ایمان دارند كه بارگاه های ملكوتی ایشان محل استجابت دعا و قضای حوائج است.
حضرت امام جعفر صادق (علیه السلام) می فرمایند: نزدیكی سرزمین كوفان قبری است كه هر غمگین و اندوهناكی نزد آن دو ركعت یا چهار ركعت نماز بگذارد خداوند متعال غم و اندوهش را بر طرف كند و حوائجش را قضا گرداند. عرض شد: قبر حسین بن علی؟ با سر اشاره كردند: خیر، عرض شد: قبر أمیر المؤمنین(ع)؟ با سر اشاره كردند: آری.(3)
اهالی شهر نجف معتقدند ناودان طلا طوری نصب شده كه در مقابل ناودان طلای كعبه مشرفه میباشد. اما این نكته در منابع تاریخی و علمی ثبت نشده است. و برای اطمینان، با استفاده از برنامه ی اینترنی «Google Earth» این نتیجه حاصل گردید كه ناودان كعبه به سمت شمال غربی است در حالی كه موقعیت جغرافیایی شهر نجف اشرف در جهت شمال شرقی كعبه مشرفه واقع است. علاوه بر این ناودان طلای حرم مطهر به سمت جنوب است.
در شمالی ( باب الشیخ الطوسی)
در وسط ضلع شمالی دیوار آجری صحن مطهر ، درب شیخ طوسی واقع است. از آنجایی كه این آرامگاه و مسجد شیخ طائفه، ابو جعفر محمد بن الحسن طوسی (460هجری) مقابل این در واقع است ، این در بنام این عالم گران قدر معروف شد.
ارتفاع این در،(4،70 متر) و عرض آن (3،40متر) می باشد و از چوب ساج ساخته شده است. در بالای چهارچوب در، كتیبهای قرار دارد كه از بیرون روی آن «السلام علیك یا أمیرالمؤمنین» و از داخل «استودعك الله وأسترعیك و أقرأ علیك السلام» نوشته شده است.
بالای این در ایوان بزرگی قرار دارد كه با كاشی كربلائی هفت رنگ بوشانده شده و با نقشهای زیبای اسلیمی مزین شده است. در بالای ایوان، قوس بزرگی قرار دارد و روی آن طرحهای لوزی شكلی كه به بایین امتداد دارند زیبایی نمای خارجی را دو جندان كرده است.
در قسمت فوقانی این ایوان سوره مباركه أعلی تا آیه «قد أفلح من تزكی» نقش بسته است. در بالای در چوبی، ابیاتی كه در آنها ماده تاریخ بازسازی در آمده، روی كاشی هفت رنگ نقش پسته است و در زیر این ابیات تاریخ 1372هجری ثبت شده است.
بر روی دیوار مجاور در طوسی (دیوار سمت راست) این دعا نوشته شده است «پسم الله الرحمن الرحیم.اللهم لبابك وقفت و بفنائك نزلت و بحبلك اعتصمت و لرحمتك تعرضت و بولیك صلوتك علیه توسلت فاجعلها زیارة مقبولة و دعاءاً مستجابا» و بعد از آن تاریخ (1373هجری) ثبت شده است.
طول راهروی ورودی در شیخ طوسی حدود (19متر) و عرض آن (3،85متر) و ارتفاعش (5،30متر) می باشد. در دو طرف این راهرو، قبور برخی از علما واقع است. همچنین در كوجك و زیبای ساجی مسجد عمران بن شاهین در سمت راست این راهرو قرار دارد.
در سمت راست در شیخ طوسی (رو به بیرون صحن) مقبره آیت الله میرزای شیرازی قرار دارد. این مقبره در چوبی كوچكی رو به خیابان دور حرم مطهر دارد.
در غربی (باب الفرج)
در جهت غربی دیوار آجری حرم و در سمت چپ ایوان دوم، باب الفرج قرار دارد. این در كه بیش تر ایوانی در ضمن دیوار خارجی بود، آخرین دری است كه برای حرم مطهر ایجاد شد.
در سال 1279هجریـ 1863میلادی، در زمان سلطان عبدالعزیز افتتاح شد و به باب السلطانی معروف كشت. علت نامگذاری آن به باب الفرج این است كه به مقام حضرت امام زمان (عج) راه دارد. مردم شهر نجف این در را باب العماره مینامند زیرا در مقابل محله العماره ؛ یكی از محله های قدیم نجف واقع است. این محله به دست رژیم سرنگون شده بعث و بهانه توسعه دادن حرم مطهر ویران شد. اما علت اصلی ویران كردن آن وجود مساجد و مدارس و حوزه های علمیه و بیوت علما در آن بود، چرا كه اكثر مدارس دینی و مساجد قدیمی شهر در این محله است.
ایوان طلا و فضای مقابل آن (طارمه)
طارمه (محوطه مقابل ایوان طلا) در جهت شرقی صحن قرار دارد. كف طارمه 20 سانتیمتر از كف صحن بالاتر است. طول و عرض آن به ترتیب (42متر) و (7،50 متر) بوده و كف آن با مرمر سبز رنگ پوشانده شده است. ورود به طارمه تنها از جهت شمال و جنوب امكان پذیر است. جهت شرقی آن با دیوار كوتاهی به ارتفاع (90سانتیمتر) پسته شده و بالای این دیوار نردهای نقرهای رنگ و زیبایی به ارتفاع (75 سانتیمتر) قرار دارد.
ورودیهای شمالی و جنوبی این محوطه مستطیل شكل بوده و در هر طرف فضای كوچكی مانند یك اتاق قرار دارد كه بیش تر به عنوان كفشداری از آنها استفاده می شد.
در قسمت بالای ورودی های شمالی و جنوبی فضایی مانند بالكن وجود دارد كه با نرده های آلمنیوم احاطه شده است. دیوارههای این بالكنها با كاشی معرق چشمگیری بوشانده شده است. در قسمت فوقانی این كاشیكاری أسماء الله الحسنی نوشته شده و كمی پایین تر از آن برخی از سخنان حكیمانه و كهربار حضرت أمیرالمؤمنین (ع) نقش پسته است.
بر قسمت فوقانی كه مشرف به صحن مطهر است بر روی كاشی معرق اوصاف و القاب حضرت امیرالمؤمنین(ع) ذكر شده است : «باب مدینة الحكمة» ، «أسدالله الغالب» ،«ساقی الكوثر» ، «أمیر المؤمنین صلوات الله علیه» ، «مولی لموحدین» ، «میزان الأعمال».
ورودی شمالی از لحاظ شكل و اندازه همانند ورودی جنوبی است. بر قسمت فوقانی آن و بر روی كاشی معرق این سخنان گهربار حضرت أمیرالمؤمنین نقش بسته است.
آرامگاه سید مصطفی خمینی
دو حجره كوجك در جهت شمالی و جنوبی قرار دارد. در حجره ی شمالی آرامگاه مرحوم سید مصطفی خمینی و حجره جنوبی جایگاه مؤذن و قاری قرآن است. در كنار هر یك از پایه های مناره ها یك در قرار دارد. این دو در از طلای خالص ساخته شده و با زیباترین نقشها و كتیبه های قرآنی تزیین شده كه كواهی دقت و مهارت سازنده آن است.
در شمالی به آرامگاه علامه حلی راه دارد و به نام همین عالم فرزانه معروف است. این در با یك راهروی كوچك به رواق حرم مطهر راه دارد. در پشت در جنوبی آرامگاه مقدس اردبیلی قرار دارد. این در به رواق حرم راه ندارد.
در میانه محوطه طارمه ایوان طلا كاری شده بزرگی قرار دارد كه شاهكاری از شاهكارهای زیبای هنر معماری اسلامی به شمار می آید. عرض این ایوان كه مالامال از قلمزنی ها و نقشهای زیبای اسلامی است (10،6 متر) و ارتفاع آن (11متر) است.
ایوان طلا یكی از آثار تاریخی مهم صحن مطهر به شمار میید. و بسیاری از علما و شعرا ماده تاریخ طلاكاری ایوان را ذكر كردهاند.
در قسمت فوقانی در اصلی، كه در وسط ایوان قرار دارد ، ایوانچه كوجكی قرار دارد كه در عمق آن مقرنصهای طلاكاری زیبایی می باشد. در زیر آن با خط بزرگ این سخن مشهور رسول اکرم(ص) نقش بسته است: «أنا مدینة العلم و علی بابها» ...
احادیث و اشعاری درباره حضرت أمیرالمؤمنین(ع) ، دو طرف ایوان طلا را تزیین كرده كه با خط طلای برجسته ای بر روی قطعات میناكاری شده نقش بسته است. به صورت خلاصه میتوان گفت كه ایوان طلا و اجزای آن یكی از زیباترین و مهمترین اجزای عمارت حرم مطهر علوی به شمار می آید.
در وسط ایوان طلا در دو طرف در، قصیدهای به زبان فارسی، با حروف طلاكاری شده برجسته، در مدح حضرت أمیرالمؤمنین(ع) نقش بسته است. شاعر این قصیده سید عرفی (متوفی به سال999هجری) میباشد.
متأسفانه، اكنون اثری از این ابیات نیست. زیرا به دستور رژیم سرنگون شده بعث بسیاری از كتیبهها و تاریخ نوشتههای مهم برداشته و به جای آنها آجرهای طلا كاری شده گذاشته شد. اما بسیاری از نقوش اسلیمی و نوشته های تاریخی قدیم كه اشاره به زمان ساخت و طلاكاری ایوان دارد(زمان نادرشاه افشار) بر روی نمای خارجی ایوان طلا باقی مانده است.
سازنده ایوان طلا
آن طور كه یكی از كتیبه ها نشان میدهد استادكار سازنده ایوان از شهر اصفهان بوده است چرا كه در قسمت فوقانی ایوان و در كتیبه مزبور كلمه ی (اصفهان 1156) دیده می شود.
در بالای ایوان كتیبهای با خط ثلث وجود دارد كه به تاریخ طلاكاری گنبد و مناره ها و ایوان به دستور نادرشاه افشار اشاره دارد. در این ایوان بسیاری از علما و مشاهیر به خاك سپرده شدهاند. نام این كسان بر دیواره های ایوان نقش پسته بود اما بعدها برای طلاكاری ایوان برداشته شد.
در قیام مردمی سال (1991میلادی) بعد از آنكه مردم،شهر نجف را به دست گرفتند، ارتش رژیم، شهر را به توپ بست و با تانك و خودروهای نظامی سنگین تا مركز شهر پیش رفت. در پی بمباران حرم مطهر، آسیبهای زیادی به ایوان طلا وارد شد و بسیاری از كتیبهها و تاریخ نوشته ها و اشعار موجود بر روی آن تخریب شد. این كتیبه ها بعد از سركوب قیام مردمی برداشته شد و به جای آن قطعات طلاكاری مسطح گذاشته شد. امروزه این قطعات را میتوان به عنوان یك بخش اضافه یا جدید بر روی نمای ایوان، به آسانی تشخیص داد.
سبب پنهان ماندن قبر مطهر حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام
دلاوریهای حضرت امیرالمؤمنین(علیهالسلام) در میادین جنگ و در راستای دفاع از اسلام باعث شد كینه توزی دشمنان خدا و اسلام، به این بزرگ مرد تاریخ دو چندان شود. لذا، همواره سعی داشتند به هر نحوی، از ایشان انتقام بگیرند.
دشمنی و كینهتوزی بنیأمیه (خاندان أبوسفیان) و بنی عباس با حضرت امیرالمؤمنین(ع) بر كسی پوشیده نمی باشد... به این خاطر امام(ع) وصیت نمودند كه قبر مطهرشان پنهان بماند... چرا كه آگاهی داشتند بعدها، زمام حكومت به دست بنی امیه خواهد شد و از آنها بعید نیست كه برای انتقام به هر جنایتی دست زنند و چه بسا قبر مطهر را بگشایند و پیكر مطهر را بیرون آورند. لذا حضرت أمیرالمؤمنین(ع) صلاح را در این دیدند كه وصیت نمایند پیكر مطهرشان شبانه و مخفیانه به خاک سپرده شود.(4)
سید ابن طاووس در این باره میگوید: قبر مطهر ایشان (امام) قداست و ویژگی های ناشناخته و بیشماری دارد. از ابن عباس روایت شده كه حضرت رسول اكرم(ص) به حضرت علی (ع) فرمودند: ای علی، سرزمین كوفان (كوفه) به واسطه قبر تو شرافت مییابد... حضرت علی(ع) فرمود: ای رسول خدا، آیا در كوفان عراق دفن خواهم شد؟ حضرت رسول اكرم(ص) فرمودند: آری، در پشت این سرزمین كشته می شوی و در آنجا دفن خواهی شد. این سخن رسول خدا، حجاج بن یوسف ثقفی را بر آن داشت كه دستور دهد برای یافتن پیكر مطهر حضرت أمیرالمؤمنین و هتک حرمت آن، سه هزار قبر در نجف باز شود.(5)
به این علت كسی جز فرزندان حضرت أمیرالمؤمنین و برخی از شیعیان مورد اعتماد، از مكان قبر مطهر آگاهی نداشت.
نمایان شدن قبر مطهر و كرامت آن
فرزندان حضرت امیرالمؤمنین(ع) و طرفداران مورد اعتماد ایشان به وصیت امام (ع) پایبند مانده و مكان قبر مطهر رازی از رازهای أهل بیت(ع) باقی ماند.
بعد از سقوط بنی أمیه و روی كار آمدن بنی عباس، ضرورت پنهان ماندن قبر مطهر حضرت امیرالمؤمنین(ع) منتفی شد. لذا، رازی كه سالها در دلها مانده بود بر مؤمنان و شیعیان مخلص بازگویی شد. آن طور كه منابع تاریخی ذكر میكنند، در آن هنگام، قبر مطهر بر روی تپه ای نسبتاً مرتفع بود.
گفته میشود داوود بن علی العباسی سعی داشت مكان قبر مطهر را بیابد. وی به چند تن از غلامان مورد اعتماد خود دستور داد در جای معینی، به كندن زمین بپردازند. غلامان حدود پنج ذراع زمین را حفر كردند تا اینكه به یک سنگ سخت و خارا رسیدند و آنها را از كندن زمین بازداشت. یكی از غلامان كه تنومند بود پایین رفت تا نیروی خود را برای شكافتن این سنگ امتحان كند. وقتی غلام تنومند، با تیشه به سنگ ضربه زد صدای بلندی از آن شنیده شد. با ضربه دوم و سوم ، ناگهان غلام فریاد زد و كمک خواست. وقتی او را بیرون آوردند، او را دیدند كه از ترس میلرزد و هیچ سخنی نمیگوید. سپس گوشت بدنش شروع به ریختن كرد. وقتی این خبر به داوود بن علی رسید این كار خود را پنهان كرد و محل قبر را دوباره دفن كرد و بر روی آن یك صندوق(ضریح) چوبی گذاشت.
پی نوشت:
1. تاریخ النجف الأشرف، محمد حسین حرزالدین 111:1
2. مساجد و معالم، عبدالمطلب الخرسان، 31
3- فرحة الغری، ابن طاووس: 94
4- فرحة الغری صفحه 25
5- منتخب التواریخ: صفحه 291
6- فرحة الغری صفحه 61
نظر شما
پیشنهاد سردبیر
پرونده ویژه
