ای بندگان من! صلاح خود را به من یاد ندهید / در دعا انصاف را رعایت کنید

به گزارش سرویس قاب نقره برنا، جلسات درس اخلاق و معارف اسلامی حضرت آیت ‏الله مجتبی تهرانی، در ماه مبارک رمضان با موضوع «دعا» برگزار می‌شود. این جلسات هر شب ساعت 21:30 با اقامه نماز جماعت مغرب و عشاء آغاز شده و پس از تلاوت قرآن کریم، علاقه‏ مندان از فیض سخنان معظّم‏ له بهره‏ مند می‏ شوند.

با توجه به اهمیت دعا در این ماه مبارک، آیت ‏الله مجتبی تهرانی از سال 1386 در جلسات درس اخلاق و معارف اسلامی خود در ماه مبارک رمضان، موضوع «دعا» را مورد بررسی عمیق و عالمانه قرار داده و ظرایف و دقایق فراوانی از این موضوع مهم را واکاوی فرموده‌‏اند؛ امسال پنجمین حلقه از سلسله مباحث دعا توسط معظّم‏ له عرضه می‏ شود.
 
آنچه در ادمه می‌خوانید سخنان ایشان در جلسه بیست و چهارم از این سلسله جلسات است:

در باب شرایط دعا اموری را مطرح کردیم؛ از جمله این‏که هنگامی که از خدا طلب می‎کنی و حاجت می‎خواهی، در دعایت مصلحت‌اندیشی نکن. امام علی(ع) می‌‏فرمایند: خداوند از بالای عرش می‌‏فرماید ای بندگان من! مرا در آن چیزهایی که به شما امر کردم، پرستش کنید و صلاح خود را به من یاد ندهید! من به مصالح شما داناتر هستم و در آنچه که به مصلحت شما است، بخل نمی‎ورزم.

در روایت گفته شد از خدا بخواه آنچه از امور مادّی که به خیر و صلاح من است، به من بده؛ حالا ممکن است این اشکال مطرح شود که اگر ما از خدا کفاف بخواهم، مصلحت‏‌اندیشی کرده‌‏ایم! اگر کفاف خواستی، معنایش تعیین تکلیف برای خدا است! پاسخ این اشکال روشن است. در این اشکال از یک مورد غفلت شده و آن، این است که آیا کفاف و بلاغ را ما از نزد خودمان گفتیم؟ خیر! این مسأله را اولیای خدا از ناحیه خدا به ما آموخته‌‏اند.

امام علی(ع) فرمودند که در ارتباط با امور مادّی بیش از کفاف از خدا نخواهید. حضرت فرمودند: در دنیا بیش از کفاف از خدا نخواهید. پیغمبر اکرم در دعای خود می‏‌فرمایند: «اللَّهُمَّ ارْزُقْ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْكَفَافَ». خدایا به محمّد و آل محمّد به اندازه کفاف روزی بده! معنی این عبارات مصلحت‌‏اندیشی برای خدا نیست، بلکه آنچه که خدا در ارتباط با امور مادّی دنیوی برای ما مصلحت‏‌اندیشی کرده است را به وسیله اولیائش به ما ارائه فرموده و ما نیز همان را از خدا درخواست می‌‏کنیم. خداوند گفته این مصلحت تو است؛ اگرخواستی دعا کنی، سقفش این است!

انسان زیاده خواه است
اگر خداوند کار را به من واگذار کند، می‎گویم تمام عالم را به من بده! زیرا هوای نفسانی من این‏طور اقتضا می‎کند. انسان هر چه بیشتر به خواسته‌‏های نفسانی‏‌اش برسد، تشنه‎تر می‌‏شود؛ در روایات این مسأله را به آب شور دریا تشبیه کرده‌‏اند که هر چه بیشتر بخوری، تشنه‎تر می‎شوی. آنچه که از ناحیه رب برای من در امور مادّی دنیوی مصلحت‏‌اندیشی شده، این است که سقف تعیین کرده‌‏اند و به ما گفته‏‌اند که بیش از این نخواه. بنابر این هیچ تعارضی در این مسأله وجود ندارد.

درخواست کفاف منافاتی با انصاف در دعا ندارد
در باب شرایط دعا گفتیم که انصاف را باید رعایت کرد. در روایتی نقل شده است: مردی خدمت علی(ع) رسید و عرض کرد که از خدا درخواستی داشتم و اجابتی ندیدم. حضرت به او فرمودند: آن‎گونه که باید دعا کنی، از خدا درخواست نکرده‏‌ای و شرایطش را رعایت نکرده‌‏ای. در دعا چهار خصوصیّت نهفته است؛ اوّل: «اخلاص در دعا» است که قبلاً بحث کردیم. دوم: جدّی بودن نیّت. سوم: شناخت وسیله. چهارم: در دعایت انصاف را رعایت کن. آیا وقتی دعا کردی، این‏ها را می‏‌دانستی و رعایت کردی؟ آن مرد پاسخ داد خیر، نمی‎دانستم.

اشکالی که در اینجا مطرح می‎شود این است که آیا تعیین کردن کفاف بر اساس انصاف هست یا خیر؟ جواب این سؤال نیز همانند جواب سؤال قبلی است. چون همان کسی که گفته در دعایت انصاف را رعایت کن، هم‏‌او به من می‎گوید که در امور مادی، کفاف را بخواه و نه بیشتر؛ پس معلوم می‎شود درخواست کفاف، عین انصاف است.

بررسی آثار سوء خواسته‌‏‏های غیر واقعی
دعای انسان در امور مادی دنیوی به بینش و نگرش انسان نسبت به خلقت خودش و دنیا و رابطه خلقت خود با دنیا بستگی دارد؛ انسان باید برای بینش خود دعا کند و از خدا بخواهد به او بینشی بدهد که احتیاجش را به اندازه کفاف ببیند. از خدا بخواهید که به شما بینش صحیح بدهد تا اسیر توهّمات و تخیّلات نفسانی‎تان نشوید و به تعبیر دیگر، واقعیت‎گرا باشید و درخواست‎هایتان معقول باشد.

نکته‌‏ای که باید در این‏جا مورد توجه قرار بگیرد، این است که اگر انسان آثار سوئی که بر خواسته‎های تخیّلی و توهّمی‎اش مترتّب می‎شود را بررسی کند، متوجه می‏‌شود که نباید بیش از کفاف از خداوند بخواهد. آیات و روایات زیادی به مسأله دنیا و نکوهش‎ زیاده‎طلبی‎ها پرداخته و همه این‏ها ناظر به این مطلب است که این‏ها بر انسان اثر سوء دارد.
خداوند در قرآن کریم می‏‌فرماید:چه بسا شما چیزهایی را دوست داشته باشید، ولی برای شما شرّ باشد؛ چه بسا پول زیاد دوست داشته باشی، ولی برای تو شرّ باشد. خدا می‎داند، ولی شما نمی‎دانید.

چه بسا انسان امور مادّی را از خدا بخواهد و صلاحش در آن نباشد و بر اساس هوای نفس باشد؛ آن‏گاه اگر اصرار کند، بر اساس روایات، خدا می‎گوید خواسته‌‏اش را بدهید تا ببیند دچار چه مشکلاتی می‏‌گردد. پس از آن‏که بنده دچار مشکلات می‌‏گردد، پشیمان می‎شود. تنها راه برای این‏که این دیدگاه در ما پایدار شود که کفاف به نفع ما است و بیش از کفاف به صلاح ما نیست، این است که آثار سوء زیاده‌‏خواهی را ببینیم. مبادا از خدا در امور دنیوی بیش از حدّ کفاف بخواهی! خیال می‎کنی خیر تو در این است، ولی در واقع، شرّ تو در این است؛ خدا می‎داند و تو نمی‎دانی.