گفتگو با دکتر ابراهیم فتح الهی مولف كتاب برگزیده سال
به گزارش خبرنگار برنا از ارومیه كتاب (متدولوژی علوم قرآنی ) تألیف دكتر ابراهیم فتح الهی از سوی دبیرخانه بیست و هشتمین دوره كتاب سال جمهوی اسلامی به عنوان كتاب برگزیده سال 89 معرفی شد روز شنبه 21/8/90 طی آئین باشكوهی در تالار وحدت تهران با حضور آقای دكتر حسینی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ، دكتر ولایتی مشاور مقام معظم رهبری ، استاد علی معلّم رئیس فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی با اهداء لوح تقدیر به آقای دكتر فتح الهی از ایشان تجلیل به عمل آمد .
دكتر ابراهیم فتح الهی كه عضو هیئت علمی دانشگاه پیام نور می باشد . دانش آموخته دكتری الهیات از دانشگاه امام صادق(ع) است . وی دوره های قبل از دكترا را در دانشگاه تهران گذرانده است .
تاریخ تفسیر، مدیریت اسلامی و متدولوژی (روش تحقیق علمی) ، آثار تالیفی او هستند و كتاب اخیر وی متدولوژی علوم قرآنی هفدهمین اثر او است . این كتاب در سال 1388 از طرف دانشگاه امام صادق (ع) منتشر شد . در پاییز همان سال به عنوان كتاب برتر فصل معرفی شد و در سال 89 نیز به عنوان كتاب برگزیده سال از سوی بیست و هشتمین دوره كتاب سال انتخاب شد .
گفت گویی با مولف محترم آن انجام داده ایم كه تقدیم خوانندگان عزیز می شود .
كتاب « متدولوژی قرآنی » باچه هدف و براساس چه نیازهایی تألیف شد ؟
هدف اصلی از نكارش كتاب « متدولوی علوم قرآنی » ارائه تعریفی جامع و مانع برای علوم قرآنی و سپس طراحی بانظام رده بندی علمی برای این علوم و درنهایت ، ارائه الگویی برای روش شناسی مطالعات مربوط به علوم قرآن بوده است .
روش كارتان را در تألیف این كتاب تشریح بفرمائید ؟
روش نگارش این كتاب مبتنی برنوعی مطالعة مبادی شناسانه درعلوم قرآن است . این نوع مطالعه را می توان به عنوان بخشی از مباحث مربوط به فلسفه علوم قرآنی تلقی كرد كه با نگاهی معرفت شناسانه از نوع درجة دوم ، به بازكاوی و بازنگری بیرونی علوم قرآنی می پردازد . درمعرفت درجه دوم از موضوع و متعلق علم فاصله می گیریم و ازمنظری فراتر به آن نگاه می كنیم براین اساس ، موضوع بررسی كتاب « متدولوی علوم قرآنی » خود علوم قرآنی و چیستی آن ، سیر تاریخی علوم قرآنی و رده بندی و روش شناسی هریك از این علوم است .
ضرورت ارائه تعریف برای علوم قرآنی چیست ؟ چرا به ارائه تعریف در علوم قرآنی نیازمندیم ؟
- علوم قرآنی به عنوان یك رشته علمی DISCipIine قبلاً به طور مستقل وجود نداشت . معمولاً بحث های قرآنی به صورت عمومی مطرح شده اند و پیشینیان كاری به این نداشتند كه از آن مباحث یك رشته مطالعاتی مستقل بسازند . برای آن ها فقط محتوا مهم بوده است . اگر بخواهیم مباحث مربوط به علوم قرآن را به یك رشته علمی تبدیل كنیم ، باید تعریف ، موضوع و مسائل علوم قرآنی را مورد بررسی قرار دهیم و مثل سایر علوم ، تعریف جامع و مانع برای آن ارائه دهیم .
تعریف شما از علوم قرآنی چیست و چه مشتركاتی این علوم را باهم مرتبط می سازد ؟
- اصطلاح علوم قرآنی آن گونه كه اكنون رایج است باآن چه در سده های نخستین مصطلح بود، متفاوت است علوم قرآنی درگذشته به مباحث تفسیری قرآن نیز اطلاق می شد اما به تدریج كثرت و تنوع مباحث سبب شد ، میان مباحث علوم قرآنی و علم تفسیر نوعی مرزبندی به وجود آید .
معاصرین نیز در تعریف علوم قرآنی ملاك های گوناگونی را مدنظر داشته اند . برخی از آن ها هر علمی را كه به نوعی به قرآن كریم متعلق باشد علوم قرآنی نامیده اند برخی با ملاك قراردادن « موضوع » هرعلمی را كه از عوارض ذاتی و اختصاصی قرآن سخن گفته باشد ، از علوم قرآنی برشمرده اند عده ای دیگر نیز معیار مسئله را در نظرگرفته و هرعلمی را كه در باره مسائل قرآن بحث كند ، از علوم قرآنی دانسته اند .
تعریفی كه در كتاب متدولوی علوم قرآنی ارائه شده است با ملاك مدخلیت این علوم در فهم و تفسیر قرآن انجام شده است براین اساس « علوم قرآنی » به مجموعه ای ازعلوم اطلاق می شود كه برای فهم و درك قرآن مجید به عنوان مقدمه فراگرفته می شوند . به عبارت دیگر علوم قرآنی به طور كلی دانش هایی را شامل می شود كه مباحث كلی شناخت قرآن را تبیین می كنند و پرسش های گوناگون متعلق به قرآن و چگونگی آن را پاسخ می دهند به گونه ای كه می توان از آنها به عنوان پیش نیاز تفسیر و شناخت قرآن نام برد .
ملاك شما دركتاب « متدولوژی علوم قرآنی » برای رده بندی علوم قرآنی چیست و چگونه رده بندی را نظام بخشیده اید ؟
رده بندی علوم قرآن سبب می شود شكل نظام یافته ای از علوم متفاوت قرآنی به دست آید و در نتیجه نمایی از روابط منطقی بین این علوم حاصل شود . هریك از نویسندگان علوم قرآنی ، ملاك خاصی را برای تفسیم بندی و رده بندی علوم قرآنی در نظر گرفته اند . برخی این علوم را با ملاك موضوع ، برخی با ملاك روش و برخی دیگر با ملاك برون قرآنی یا درون قرآنی بودن مباحث ، تقسیم بندی می كنند .
به نظر این جانب بهترین شیوه رده بندی علوم قرآنی ، ملاك قراردادن میزان كارایی هریك از این علوم درفهم و تفسیر قرآن است . براین اساس ، علومی كه بیشترین كارآمدی را درفهم و تفسیر قرآن دارند در رده های بالاتر و علومی كه مدخلیت و كارآمدی كمتری در فهم و تفسیر قرآن دارند در رده های پائین تر قرار می گیرند . این دیدگاه متكی به تعریفی از علوم قرآنی است كه این علوم را مقدمه فهم و تفسیر قرآن می داند .
براساس این نظام رده بندی ، علوم قرآن را می توان در چهار سطح به ترتیب زیر رده بندی كرد .
1- علومی كه مستقیماً به حوزة فهم و تفسیر قرآن مربوط می شوند .
2- علومی كه به حوزة ضبط و نقد متن قرآن مربوط می شوند .
3- علومی كه به اوصاف و حالات و رده بندی قرآن مربوط می شوند .
4- مباحثی كه ناظر برشناخت ماهیت قرآن اند .
نتیجة این نوع رده بندی آن است كه دامنة علوم قرآنی به علومی كه پیشینیان گفته اند محدود نخواهد بود . در آینده نیز هر علمی كه به نوعی در خدمت فهم و تفسیر قرآن به كار رود می توان آن را از علوم قرآنی به حساب آورد .
اهمیت مباحث روش شناسی در حوزة علوم قرآنی چیست و روش شناسی پیشنهادی شما كدام است ؟
تأثیر روشمندی در مطالعات دینی برمعرفت و شناخت انسان غیرقابل انكار است . روش شناسی به ما امكان می دهد تا از خلط مباحث و موضوعات جلوگیری كنیم و با ارجاع صحیح به منابع ، دركوتاه ترین زمان ممكن به كشف حقیقت نایل شویم .
مطالعات اسلامی ، به دلیل تنوع موضوع و وسعت و دامنة مباحث و پیچیدگی مسائل ، از روش های بسیار متنوعی برخوردارند . برای مثال ، مفسران درفهم آیات قرآنی روش های گوناگونی دارند . گاه به تفسیر مأثور روی می آورند ، زمانی به تفسیر ادبی توسل می جویند ، گاه از روش های تحلیل ساختار متن بهره مند می شوند . و گاه روش قرآن به قرآن را ملاك قرار می دهند . برخی نیز رویكرد هر منوتیكی را اخذ می كنند . متكلمان مسلمان گاه به روش برهان روی می آورند و زمانی طریق جدل را در پیش می گیرند . گاه دربرخی از مسائل به ابزارها و دلایل تاریخی توسل می جویند و درمواردی نیز به روش های درون دینی می پردارندهم چنین ، فقیهان برای تنقیح روش ها و ابزارهای لازم خود دانش اصول فقه را تأسیس كرده اند .
به طور كلی باید گفت روش های تحقیق و شیوه های بحث و استدلال درعلوم اسلامی متفاوت اند و علت این اختلاف روش به اختلاف درموضوع و مسائل ، اهداف و بسترهای گسترش علم برمی گردد . علوم قرآنی نیز به عنوان یكی از شاخه های مهم علوم اسلامی ، نیازمند روش شناسی خاصی است . اگر روش پژوهش درعرصة علوم قرآن روشن نشود، دچار خطاطا و اشكالات جدی می شویم . براین اساس باید معلوم شود كه آیا روش پژوهش درعلوم قرآنی از روش های درون دینی به دست می آید یا روش های برون دینی درحل مسئله كافی هستند ، یاباید از هردو روش بهره گرفت به علاوه به این سوال اساسی نیز باید پاسخ داده شود كه «آیا علوم قرآنی همگی روش واحدی دارند یا با توجه به نوع مسئله ، می توان از روش های متعدد استفاده كرد ؟ »
باید گفت بخشی از مطالعات قرآنی و علوم مربوط به تفسیر قرآن ، ازجمله برخی رویكردهای تفسیری مثل « تفسیر مأثور »جزو مطالعات درونی دینی محسوب می شود . اما برخی دیگر از مطالعات قرآنی ، از روش های سایر علوم بهره می برند . لذا می توان نتیجه گرفت مطالعات قرآنی از كثرت گرایی روش شناختی برخوردارند و به مطالعات میان رشته ای نیز نیازمندند .
به نظر این جانب ، درعلوم قرآنی می توان ازشیوه های گوناگون پژوهش استفاده كرد و لزومی ندارد خود را به شیوة واحدی در پژوهش محدود سازیم .
هم چنان كه در برخی از علو م اسلامی ، مثل « علم كلام » می توان از روش های متفاوت پژوهش بهره برد ، در علوم قرآنی نیز استفاده از روش پژوهش تركیبی از كارایی لازم برخوردار است . بدین ترتیب ، علوم متفاوت مربوط به مطالعات قرآنی ، بسته به ماهیت هر یك از علوم ، از روش های تحقیق خاصی پیروی می كنند .
مثلآً در مفردات قرآن ، روش های زبان شناختی قدیم و جدید ، در اعجاز قران روش كلامی ، در علم اسباب النزول روش تاریخی و روایی ، و دربعضی مباحث ناظر بر روابط آیات ، مانند عام و خاص ، می توان روش متخذ از اصول فقه را به كار بست .
كتاب متدولوژی علوم قرآنی چه واكنش هایی را نزد صاحب نظران برانگیخته است ؟
خوش بختانه كتاب متدولوژی علوم قرآنی بعداز انتشار مورد توجه محافل علمی و قرآنی كشور قرار گرفت و جلسات نقد و بررسی و معرفی های خوبی از آن در روزنامه ها و مجلات به عمل آمد . هم چنین از طرف « خانه كتاب » در ردیف كتاب های شایستة تقدیرفصل پائیز سال 1388 قرارگرفت و در سال 89 در بیست و هشتمین دوره انتخاب كتاب سال به عنوان كتاب برگزیده سال 89 معرفی شد .درحال حاضر چاپ دوم این كتاب تمام شده و قرار است به همت دانشگاه امام صادق (ع ) چاپ سوم آن با شمارگان بیشتر انجام پذیرد .
