حج آیین بندگی، سوغات معنوی حجاج بیت الله الحرام

وقتی صدای الله اکبر بلال حبشی بر بلندای کعبه تمام مشرکین را بسوی حق پرستی فراخواند آیا کسی گمان می کرد روزی در ناف سرزمین های دین گریز نوای اسلام یاد شود؟

موسم حج میعادگاه حق پرستان و خداجویانی است که صحرای بی آب و علف و سوزان عرب را با گام های خسته اما دل‌های امیدوار و قبل های تشنه سیراب شدن از عشق خداوندی طی می نمودند.

هان ابراهیم بنا کن کالبد حق پرستی و نماد ربوبیت احدیت را.

هاجر دوان دوان در صفا به دنبال آب است تا بلکه در مروه آنرا بیابد غافل از اینکه زمزم در پای کسانی به جوش می آید که جان را به تقدیر معبود سپرده اند و تیغ تیز را گردنی نازک قربانی می کنند.

آغاز ماه ذیقعده نوید عزیمت به کسانی که لباس احرام قصد کرده اند است و این ایام رنگ و بویی دگر در میان این سفید جامگان در بر دارد.

ایران اسلامی با پیروزی انقلاب شکوهمند خود فصل جدیدی در تاریخ نهاد و آن ام القرا بودن در منطقه بود و با صلابت و راهبری امام خمینی(ره) این جایگاه در منطقه و جهان به تثبیت رسید و با فرمان تاریخی امام مبنی بر برائت از مشرکین در سفر معنوی حج عینیت یافت که این اقدام به کام سعودی ها به عنوان فرمانبرداران استکبار خوش نیامد و فاجعه تاریخی شهادت حجاج رقم خورد.

"جمعه خونین مكه" اگرچه به ظاهر برای سركوب مراسم برائت از مشركان بود، اما در حقیقت بر اساس دستور آمریكا و در جهت مقابله با «صدور انقلاب اسلامی» رقم خورد.

اگرچه موجب بسط انقلاب اسلامی شد و خود زمینه ای گشت تا مظلومیت انقلاب اسلامی و سخن حقش بیش از پیش در برابر چشم مسلمین جهان قرار گیرد كه نقطه عطفی در صدور انقلاب بود.

مگر نه آنكه در چهلم شهدای جمعه خونین بود كه انتفاضه فلسطین آغاز شد؟ از این رو بازكاوی این حادثه تاریخی كه به دلایل مختلف سیاسی كمتر بدان پرداخته شده است، یكی از الزامات تاریخی در شناخت مرزهای درنودیده شده توسط موج انقلاب اسلامی است. آنچه در پی می آید تلاشی اندك برای مقابله با فراموشی جمعه خونین مكه است كه یادبودش حتی از برگ های سررسید ها نیز رنگ باخته است.

درباره تاریخ شکل‌گیری و چگونگی آیین حج، اطلاع روشنی در دست نیست؛ اما روایات اسلامی بر پیشینه بسیار کهن آن تأکید کرده‌اند.

براساس این روایات، قدمت این آیین به پیش از خلقت آدم بازمی‌گردد و نخستین حج‌گزاران فرشتگان بودند که در آسمان چهارم بر گرد بیت‌المعمور به طواف و عبادت می‌پرداختند، این مناسک پس از خلقت آدم به زمین نیز انتقال یافت و وی به فرمان خدا، مأمور بنای کعبه و برگزاری مراسم حج شد و در این رابطه، عبارت قرآنیِ «اَوَّلَ بَیتٍ» (نخستین‌ خانه) که در توصیف کعبه به‌کار رفته است و سنّت حج‌گزاری در میان اخلاف حضرت آدم (ملقب به ابوالحجاج) تداوم یافت و پیامبران به برگزاری آن اهتمام ویژه‌ای داشته و بسیاری از آنان در جوار کعبه به خاک سپرده شده‌اند.

حضرت ابراهیم علیه السلام در تاریخ نبوی به عنوان بازسازی کننده کعبه مطرح است و مأموریت بازسازی کعبه و احیای آیین حج با این پیامبر ادامه یافت.

گفته‌اند که پس از اتمام بنای کعبه، جبرئیل مناسک حج را یک به یک به او آموخت، آنگاه ابراهیم بر مکان مرتفعی (به روایتی کوه ثَبیر و به روایتی جایی که بعدها به مقام ابراهیم معروف شد) ایستاد و با صدای بلند، مردمان را به حج‌گزاری فراخواند، سپس خود، پسرش اسماعیل و گروهی از جُرهُم، به عنوان پیشگامان، حج به‌جای آوردند.

از آن پس، حج به عنوان سنّتی مقدّس و با آدابی چون مُحرِم شدن، طواف، سعی، وقوف در عرفه، مَشعَر، مِنا و مزدلفه، قربانی، تهلیل، تلبیه و رَمْیِ جمره، تداوم یافت و مناصبی چون کلیدداری، پرده‌داری و خدمتگزاری کعبه نیز پدید آمد.

آیین‌های حج، با گذشت زمان و گسترش بت‌پرستی میان اعراب، تغییرات ماهوی کرد و نخستین بار، چندین قرن پیش از ظهور اسلام، عمروبن لُحَیّ خزاعی (سرپرست امور مکه) بت‌هایی بر گرد کعبه نهاد که تکریم آن‌ها بخشی از آیین حج شد.

بعدها رسوم انحرافی دیگری به مناسک حج راه یافت، از جمله سعی میان اِساف و نائله در دو محل نصب شدند، ولی بعداً به عنوان دو بت مورد پرستش قرار گرفتند، با ظهور اسلام، آیین حج یکی از فرایض دینی مسلمانان و از مناسک شرک‌آلود پیراسته شد؛ ازاین‌رو، پیامبر اکرم پس از فتح مکه در سال هشتم هجرت، کعبه را از بت‌ها پاک ساخت.

یک‌ سال بعد، با نزول سوره برائت، حج‌گزاری مشرکان، برای همیشه، ممنوع شد و در سال دهم نیز پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله‌و سلم با شرکت در مراسم حج، احکام و آداب حج را به مسلمانان آموزش داد و مسئله نسیء را مُلغا اعلام کرد.

حج‌گزاری با پای پیاده، اگرچه بنابه برخی روایات، سابقه‌ای کهن داشت، پس از ظهور اسلام، به‌واسطه تأکیدات خاص پیامبر به عنوان سنّتی حسنه، مورد توجه بسیار قرار گرفت، این سنّت به‌ویژه در میان خاندان پیامبر مورد توجه خاص بود؛ چنان‌که درباره امام حسن و امام زین‌العابدین علیهماالسلام آورده‌اند که بارها پیاده به حج رفتند.

حج، علاوه بر جنبه عبادی، از همان روزگار پیامبر برای حکومت نوپای اسلامی، اهمیت سیاسی روزافزونی داشت، زیرا تسلط بر مکه، مشروعیت حکومت تلقی می‌شد و همین حساسیت، در کنار نقش مهم شهرهای مکه و مدینه در رساندن اخبار و حوادث مهم جهان اسلام، حج را به آوردگاهی سیاسی بدل کرده بود، چنان‌که طلحه و زبیر پس از جدا شدن از امام علی علیه‌السلام به بهانه به‌جا آوردن عمره، به مکه رفتند و علم مخالفت برافراشتند.

اگر مفهوم و هدف نهایی حج را بنگریم، خواهیم یافت كه غرض از انجام آن، تصفیه و پاكسازی نفوس آدمیان از آلودگی های گناه و زشتی است; چرا كه حاجیان به عنوان میهمانان خدا، به خانه او وارد می شوند و خداوند، با آمرزش گناهان آن‌ها، از آن‌ها پذیرایی می كند و نیز طواف حاجیان بر گرد كعبه خدا، رمز آزادی نفوس آن‌ها از یوغ و سلطه شیطان بوده و تنها پیوندشان را، با اساس اسلام و قبله آن استوار می سازد.

آری، مفاهیم حقیقی اسلام در اجتماع بی نظیر طواف كنندگان، تجسم پیدا می كند؛ چرا كه همگان زیورهای دنیا را دور می ریزند تا به زینت دین آراسته شوند و در این موج خروشان فرقی میان سفید و سیاه، فقیر و غنی، رییس و مرئوس و عرب و عجم نیست. پیامبر اسلام(ص) می فرماید: «عرب را بر غیر عرب، سفید را بر سیاه و آزاد را بر برده، جز در تقوا، برتری نیست.»

با اینحال آیین سوغاتی از حج از بار معنیوی خود خارج کشته و رنگ بوی مادی گرفته و رسم و رسوم سنتی جای خود را به بار معنوی حج سپرده است به‌طوریکه در این سفر شاهد حضور برخی حاجیان در بازارها برای تهیه سوغاتی از حج هستیم که عموما نیز از کیفیت کافی برخوردار نیستند.

اگر اسلام در مناسک حج این گونه بر خودسازی و پاكی از آلودگی و اصلاح فرد اصرار می ورزد، روشن است كه هدف دیگرش باید اصلاح جامعه اسلامی از دردها و ناملایمات اجتماعی و نجات آن از گرفتاری ها و خطرات باشد. 

بازگشت تمام حجاج آذربایجان غربی از سفر معنوی

همواره مسلمین و حجاج ایرانی و به‌ویژه آذربایجان غربی سرآمد سفر به حج و برپایی مناسک این عمل نیک و پسندیده بودند و به‌طوریکه حجاج در میان مردم نیز از اجر و قرب بالا و به عنوان حاجی از آن‌ها یاد می شده است.

با آغاز زمان اعزام حجاج ایرانی و به‌ویژه آذربایجان غربی این شور و اشتیاق به میام تمام مردم رسوخ کرده و در این میان کاروانهای حج به ولوله خاصی افتاده اند.

مدیرکل حج و زیارت آذربایجان غربی در این رابطه می گوید: به رغم افزایش هزینه های مالی با استقابل مردمی، ظرفیت کاروان‌های حج تمتتع آذربایجان‌غربی تکمیل شد.

امیر شجاع زاده در گفت‌وگو با خبرنگار برنا گفت: 12 کاروان شامل هشت کاروان ویژه اهل تشیع و چهار کاروان ویژه اهل تسنن اعزام شدند.

وی افزود: به فضل خداوند یک هزار و 412 نفر حاجی در قالب این کاروان ها سامان دهی شده و با طی مراحل معاینات پزشکی و آموزش احکام کاروان ها آماده عزیمت به این سفر معنوی هستند.

مدیرکل حج و زیارت آذربایجان غربی در مورد اضافه شدن یک کاروان اهل تسنن دیگر به 11 کاروان اعزامی به حج تمتتع نسبت به سال قبل اظهار داشت: پروازهای حج تمتتع استان از 14 مهر ماه سال جاری آغاز شد و کار بازگشت حجاج نیز تا نیمه دوم آبان ماه پایان می یابد.

وی همچنین با اشاره به اینکه این اعزام ها تا 17 مهر ادامه داشته و بصورت مدینه بعد بوداظهار داشت: سود سپرده تمام حجاج مطابق با سطح کشور محاسبه و از طریق این سازمان مبلغ 20 میلیون ریال به حساب حجاج عزیز واریز شد.

وی افزود: این سود که با اعمال تخفیف 20 درصدی کاهش هزینه ها همراه بود با پیگیری تخفیف از هواپیمایی سعودی، کاهش برخی هزینه های اضافی بوده و بدون هیچ تغییری در کیفیت خدمات بوده است.

آری بار دیگر ایام حج پایان یافت و محرم با سوگ و گداز خود یادآور حج نیمه تمام ابا عبدالله الحسین شد تا بدانیم چه سوغاتی از حج برای حجاج شایسته تر است.