گفتمان اعتدال، بدیل گفتمانهای سنتی و نامشروع
آن چه در ادامه میخوانید تحلیل گفتار سخنرانی سال گذشتۀ ریاستجمهوری در صحن مجمع عمومی سازمان ملل متحد سازمان است. به صراحت میتوان حکم داد این سخنرانی در پرتو نظام معنایی گفتمان اعتدال نگاشته شده بود و به نوعی بازنمایی عینی این گفتمان بود.
سال گذشته جهانیان پس از سالها نومیدی در انتظار شنیدن صدایی متفاوت از رییسجمهوری ایران در صحن علنی مجمع عمومی سازمان ملل متحد بودند. انتظاری که به حق از سوی رییس جمهوری اسلامی ایران پاسخ داده شد. این بار از سمت از ایران کسی سخنان نانسجیده را برای صندلیهای خالی ایراد نمیکرد. تجدید نظر طلبی غیرواقعبینانه و سالوسمآبانه به کناری وانهاده شده و گفتارهای عقلانی جایگزین گفتارهای پرخاشگرانه وخشونتطلبانه شد. روحانی به تشریح گفتمان اعتدال با دال و مدلولهایی چون صلح، گفتگو، تعامل، مدارا و نفی خشونت پرداخت. رییسجمهوری اسلامی ایران به تفسیر پدیدارهای روابط بینالملل در سپهر گفتمان اعتدال پرداخت.
روحانی در سخنرانی خود از جهان پر از بیم و امید گفت، از همآغوشی انسان و خشونت، از رنجهای انسانها در منطقه و جهان، از روایتهایی که در بستر خود تقابل، خشونت، تمایز و تباهی اخلاقی را بازتولید میکنند. با این همه درد رییسجمهوری از افقهای گشوده نیز یاد کرد، از امکان گذر و گذار از زمانۀ عسرت گفت و با لحنی آخر زمانی وعده جهانی بهتر را داد.
سفیر صلح و منادی اعتدال ایران از گذار و تحول مناسبات بینالمللی خبر داد و ویژگی این دوران انتقالی را آسیبپذیری، پایان بازی با حاصل جمع صفر، پایان مشروعیت قدرت سخت، و بیاعتباری روایتهای یکدستسازانه دانست. روحانی از بیاعتباری دوگانه نامشروع ما/ آنها – مای متمدن / غیر وحشی و گفتمان متعارف سیاسی بین المللی منبعث از این نگاه با مرکزی متمدّن و حاشیههای غیرمتمدن خبر داد. او به درستی خاطرنشان کرد که ماحصل این نگاه غیریتساز جز ایجاد مرزهای نادرست هویتی و بیگانه ستیزی نبوده است.
وی به درستی اشاره کرد که در جهان پستمدرن دیگر تکگویی ممکن نیست؛ در نظام بینالملل متحول شدۀ کنونی خشونت عریان و ساختاری در فلسطین – به تعبیر رییسجمهوری آپارتاید -، فاجعه انسانی رخداده در سوریه، تروریسم و کشتار انسانهای بیگناه و تحریمهای ظالمانه، یکجانبه و غیرعادلانه، نامشروع و نافی تفاهم، صلح و ثبات جهان خواهد بود.
روحانی به درستی به این نکته اشاره کرد که حوزه امکان و میدان بازی قدرتها در محیط جدید نظام بینالملل متفاوت از ادوار تاریخی گذشته بینالملل است و دیگر اعمال خشونت راهبردی و تغییر جغرافیای جهان به سادگی گذشته نخواهد بود؛ چرا که با متکثر شدن قدرت از مدلهای سنتی - تک قطبی، دوقطبی - به سوی ساختار چند قطبی امکان تحقق چنین جاه طلبیهایی دشوار و تنشزا خواهد بود. در جهان پست مدرن سیطرۀ گفتمانهای جوهرگرایانه و بنیادگرانۀ دین ستیز، اسلام هراسانه، شیعه هراسانه و ایران هراسانه به واقع تهدیدی جدی علیه ثبات جهانی و امنیت انسانی است.
رییسجمهوری در ادامه از خشونت به مثابه مولود نامشروع و ناخلف گفتمانهای سنتی روابط بینالملل گفت و از قربانیان متعالی آن چون مدارا، تفاهم و حیات معنوی انسان یاد کرد. وی از امید مردم جهان به تغییر وضعیت کنونی دنیا گفت و راهکار تحقق آن را سیطرۀ گفتمان اعتدال یا به تعبیر دیگر باور به ارادۀ عمومی مردم جهان برای مبارزه با خشونت و افراط، تغییر پذیری، مخالفت با ساختارهای تحمیلی، بها دادن به گزینش و عمل مسئولانۀ انسانی دانست. چراکه تنها در پرتو خرد انسانی و با تعامل و اعتدال میتوان بر واقعیتهای تلخ جامعۀ بشری غلبه کرد.
این پایان ماجرا نبود چرا که روحانی منادی گفتمانی بدیل بود. گفتمانی که شایسته است جایگزین نسخههای سنتی و نامشروع پیشین شود. وی جهانیان را به سمت ایجاد زیست جهانی نکوتر در پرتو اندیشههای دینی، رویکردهای فرهنگی و رهیافتهای سیاسی فراخواند و در تعریف گزاره محوری گفتمان خود، اعتدال آن را حرکت خردمندانه، هوشمندانه، زمانمند و مکانمند در تلفیق آرمانهای والا، گزینش راهبردهای اثرگذار و در نظر گرفتن واقعیتها تعریف کرد.
رییسجمهوری در پایان صلح را امری در دسترس دانست و جهانیان را به نگریستن به افق و چشماندازی دیگر وعده داد. وی از سران و مردم جملگی کشورها حاضر در مجمع عمومی خواست برای تحقق جهان عاری از خشونت و افراطگری بکوشند. جهانی که در آن به جای جنگ، صلح، به جای خشونت، مدارا، به جای خونریزی، پیشرفت، به جای تبعیض، عدالت، به جای فقر، برخورداری و به جای استبداد، آزادی در سراسر جهان بهتر دیده شود.
روحانی از امید گفت از اعتدال گفت و در یک کلام از خود گفت چرا خود آیینۀ تمام نما و تجسم عینی آنچیزی است که میاندیشد.
نویسنده: سمانه مقدم
