سیزده بدر روز طبیعت، آیین کهن ایرانی/ از دورهمی خانوادگی، بازی و سرگرمی تا گره زدن سبزه در طبیعت

به گزارش خبرگزاری برنا از قزوین؛ سیزده بدر یکی از مهم‌ترین و کهن‌ترین آیین‌های ایرانی است که ریشه‌های آن به دوران باستان بازمی‌گردد. 

این جشن که هر ساله در سیزدهمین روز از فروردین ماه برگزار می‌شود، بخشی از آیین نوروز است و مردم در این روز، با رفتن به دامان طبیعت، برگزاری مراسمی خاص و انجام برخی سنت‌ها و آداب دیرینه، جشن آغاز بهار را تکمیل می‌کنند. 

در این گزارش تاریخچه، فلسفه و رسوم مختلف سیزده بدر را بررسی و به آیین های مردم قزوین در این روز هم اشاره می کنیم.

سیزده بدر چیست؟

سیزده به در یکی از مهم‌ترین جشن‌های ایرانی است که در سیزدهمین روز از ماه فروردین، مردم ایران آن را با خروج از خانه و سپری کردن روز در طبیعت جشن می‌گیرند. این روز، بخشی جدایی‌ناپذیر از نوروز ایرانیان است که بلافاصله پس از دوازده روز جشن و دید و بازدید نوروزی، به‌عنوان پایانی نمادین بر جشن‌های سال نو در نظر گرفته می‌شود.

سیزده بدر دارای سه ویژگی اصلی است:

یک جشن طبیعت‌محور مانند جشن شکوفه های گیلاس است که بر ارتباط انسان با محیط زیست تأکید دارد.
یک آیین اجتماعی که خانواده‌ها و دوستان را به دور هم جمع می‌کند.
یک باور کهن درباره عدد سیزده و تلاش برای دور کردن نحسی از زندگی در سال جدید.

سیزده بدر تاریخچه‌ ای غنی دارد. مردم ایران در این روز به دل طبیعت می‌روند، خوراکی‌های مختلف آماده می‌کنند، بازی‌های سنتی انجام می‌دهند، سبزه‌های نوروزی را به آب می‌سپارند و جوانان به رسم کهن، سبزه گره می‌زنند و آرزو می‌کنند.

اما سؤالی که ممکن است مطرح شود، این است که سیزده بدر به چه معناست؟ چرا ایرانیان روز سیزدهم فروردین را برای این جشن انتخاب کرده‌اند؟ آیا واقعاً عدد سیزده در فرهنگ ایران نحس محسوب می‌شده است؟ یا اینکه این روز، نمادی از پاک‌سازی، نوسازی و ارتباط دوباره با طبیعت بوده است؟

1-سیزده بدرو تاریخچه و فلسفه آن

در بسیاری از فرهنگ‌ها، عدد سیزده با نحسی و بدشگونی همراه است. برخی معتقدند که ایرانیان باستان نیز این باور را داشته‌اند و به همین دلیل، در روز سیزدهم فروردین، خانه را ترک می‌کردند تا بدی‌ها و نحسی‌ها را از خود دور کنند. اما آیا این باور واقعیت دارد؟

برخلاف باور رایج، در فرهنگ ایرانیان باستان، عدد سیزده نه‌تنها نحس نبوده، بلکه نماد «گذار از کمال به مرحله‌ای جدید» بوده است. در نظام فکری زرتشتی، عدد دوازده نماد تکامل و تعادل کیهانی است و عدد سیزده، عددی است که این تعادل را می‌شکند و دوره‌ای جدید را آغاز می‌کند.

۲- خروج از خانه؛ پیوند دوباره با طبیعت

یکی‌دیگر از فلسفه‌های سیزده بدر، ارتباط دوباره انسان با طبیعت است. در فرهنگ باستانی ایران، نوروز فقط یک جشن سال نو نبود؛ بلکه یک مراسم آیینی برای احیای زندگی و طبیعت محسوب می‌شد.

بر اساس باورهای کهن، دوازده روز پس از آغاز سال نو، ارواح نیک و نیروهای آسمانی در خانه‌ها باقی می‌مانند تا برکت و نیکی را به همراه آورند. اما پس از دوازده روز، این نیروها به طبیعت بازمی‌گردند و انسان نیز باید برای هماهنگی با این چرخه، خانه را ترک کرده و به دل طبیعت برود.

به همین دلیل، ایرانیان در روز سیزدهم فروردین، خانه را ترک می‌کنند تا روح خود را پاک کنند، بدی‌ها را از خود دور سازند و با طبیعت هماهنگ شوند.

۳- گره زدن سبزه؛ امید به خوشبختی و ازدواج

یکی از جالب‌ترین آیین‌های سیزده بدر، گره زدن سبزه توسط دختران و پسران جوانی است که هنوز ازدواج نکرده‌اند. این رسم که همچنان در بین ایرانیان رایج است، ریشه در باورهای کهن ایرانیان درباره طبیعت و نیروهای زندگی‌بخش آن دارد. در باور زرتشتیان، سبزه نمادی از حیات و نیروی باروری است. گره زدن سبزه و آرزو کردن، نوعی نیایش به طبیعت برای به دست آوردن خوشبختی و بخت نیکو بوده است.

سیزده بدر در شاهنامه

شاهنامه فردوسی، بزرگ‌ترین اثر حماسی ایران، سرشار از نمادها و آیین‌های کهن ایرانی است. گرچه در شاهنامه مستقیماً به سیزده بدر اشاره نشده، اما عناصر مرتبط با این جشن مانند طبیعت، نحسی عدد سیزده و آیین‌های مربوط به نوروز، در بخش‌های مختلف این اثر دیده می‌شود.

یکی از مهم‌ترین مواردی که می‌تواند با سیزده بدر ارتباط داشته باشد، ماجرای جمشید و نوروز است. بر اساس اسطوره‌های ایرانی، جمشید پادشاهی بود که نوروز را پایه‌گذاری کرد و مردم را به جشن و شادی دعوت نمود. در روایت‌های کهن گفته شده که سیزده روز پس از نوروز، مردم از خانه‌ها بیرون می‌رفتند و جشن خود را در طبیعت ادامه می‌دادند.

از سوی دیگر، در شاهنامه به باورهای ایرانیان درباره نحسی عدد سیزده اشاره شده است. یکی از داستان‌هایی که این موضوع را تداعی می‌کند، سرنوشت سیاوش است. سیاوش در لحظه‌ای که زندگی‌اش رو به سقوط می‌رود، از شهری که در آن زندگی می‌کند، خارج شده و به دل طبیعت پناه می‌برد؛ اما سرنوشت نحس او درنهایت رقم می‌خورد. این داستان می‌تواند نوعی بازتاب از باورهای ایرانی درباره گذر از عدد سیزده و نحسی آن باشد.

چرا سیزده بدر بیرون میرویم؟

رفتن به طبیعت در روز سیزده بدر، یکی از اصلی‌ترین رسوم سیزده بدر قدیمی است؛ اما چرا ایرانیان در این روز خانه را ترک می‌کنند و بیرون می‌روند؟ این موضوع را می‌توان از چند جنبه بررسی کرد:

1. پیوند با طبیعت و پایان جشن‌های نوروزی

در فرهنگ ایران باستان، نوروز یک جشن دوازده‌روزه بود و روز سیزدهم، پایان رسمی جشن‌ها محسوب می‌شد. مردم در این روز، خانه‌های خود را ترک می‌کردند تا با طبیعت تجدید پیمان کنند و از برکت‌های زمین بهره‌مند شوند.

2. دفع نحسی عدد سیزده

برخی باور دارند که عدد سیزده در ایران باستان، عددی نحس بوده است. ایرانیان برای دور کردن این نحسی، روز سیزدهم را در طبیعت می‌گذراندند تا انرژی‌های منفی را از خود دور کنند.

3. احترام به عناصر چهارگانه (آب، باد، خاک، آتش)

در آیین زرتشتی، چهار عنصر اصلی (آب، باد، خاک، آتش) مقدس بودند و مردم برای ارتباط بیشتر با این عناصر، روز سیزدهم را در فضای باز سپری می‌کردند.

4. نمادی از رهایی و آزادی

سیزده بدر به نوعی یک روز برای خروج از ساختارهای سنتی و رهایی از محدودیت‌های شهری است. مردم در این روز، فارغ از کار و مسئولیت‌های روزمره، با شادی، بازی و ارتباط اجتماعی، انرژی‌های منفی را از خود دور می‌کنند.

5- رها کردن سبزه در آب در سیزده بدر

پس از دوازده روز نگهداری از سبزه‌های نوروزی، مردم در روز سیزده بدر، سبزه‌ها را به آب می‌سپارند. این کار نمادی از سپردن بدی‌ها، بیماری‌ها و نحسی‌ها به طبیعت و درخواست سالی پربار و شاد از زمین است.

6- بازی‌های سنتی و سرگرمی‌های گروهی

در گذشته، مردم در سیزده بدر، بازی‌های سنتی مانند طناب‌کشی، هفت‌سنگ، الک‌دولک و تاب‌بازی را اجرا می‌کردند. این بازی‌ها باعث تقویت روابط اجتماعی، ایجاد شادی و نشاط و دوری از انرژی‌های منفی می‌شد.

سیزده بدر تنها یک پیک‌نیک ساده نیست؛ بلکه شامل مجموعه‌ای از رسوم و آیین‌های کهن است که در سراسر ایران به اشکال مختلف اجرا می‌شود. 

اصلی‌ترین سنت سیزده بدر، رفتن به طبیعت است. مردم از صبح زود، پارک‌ها، جنگل‌ها، کوه‌ها، کنار رودخانه‌ها و باغ‌های اطراف شهرها را برای گذراندن روز انتخاب می‌کنند. همراه خود خوراکی‌هایی می‌برند، غذاهای محلی تهیه می‌کنند و در کنار خانواده و دوستان به شادی و تفریح می‌پردازند.

غذاهای سنتی سیزده بدر در شهرهای مختلف ایران

سیزده بدر نه‌تنها یک روز برای طبیعت‌گردی است؛ بلکه فرصتی برای پخت و خوردن غذاهای خاص و خوشمزه در دل طبیعت نیز محسوب می‌شود. در شهرهای مختلف ایران، خانواده‌ها غذاهای سنتی ویژه‌ای برای این روز آماده می‌کنند که معمولاً شامل غذاهای سبک، قابل‌حمل و مناسب برای فضای باز است. در ادامه، برخی از معروف‌ترین غذاهای سیزده بدر در مناطق مختلف ایران را بررسی می‌کنیم.

آش رشته (تهران، البرز، همدان، قزوین، اصفهان و بسیاری از شهرهای ایران)

آش رشته یکی از محبوب‌ترین غذاهای سیزده بدر در بسیاری از شهرهای ایران است. این آش مقوی و خوشمزه با حبوبات، سبزی، رشته و کشک تهیه می‌شود و معمولاً روی آن را با نعنا داغ، سیر داغ و پیاز داغ تزیین می‌کنند. مردم ایران از این غذا برای گرم نگه داشتن بدن در هوای خنک فروردین و ایجاد حس سیری در طول روز استفاده می‌کنند.

کباب (آذربایجان، کردستان، خراسان، تهران و بسیاری از شهرهای ایران)

کباب یکی از پرطرفدارترین غذاها برای سیزده بدر است که تقریباً در تمام نقاط ایران تهیه می‌شود. کباب کوبیده، جوجه‌کباب و کباب چنجه بیشترین محبوبیت را دارند. خانواده‌ها با بردن سیخ و منقل به طبیعت، خودشان کباب را آماده کرده و در کنار برنج یا نان تازه میل می‌کنند.

دمی بلغور یا بلغورپلو (کرمانشاه، لرستان و کردستان)

در برخی از شهرهای غربی ایران، مردم در سیزده بدر دمی بلغور یا بلغورپلو درست می‌کنند. این غذا از بلغور گندم، عدس، سیب‌زمینی و ادویه‌های محلی تهیه شده و در کنار سبزی تازه و دوغ محلی سرو می‌شود.

شله‌زرد (خراسان و برخی شهرهای مرکزی ایران)

شله‌زرد یکی از دسرهای محبوب ایرانی است که در برخی مناطق به‌ویژه خراسان، به عنوان یک غذای نذری یا خوراکی سبک برای سیزده بدر تهیه می‌شود. این دسر با برنج، زعفران، شکر، گلاب و خلال بادام درست می‌شود و روی آن را با دارچین و خلال پسته تزیین می‌کنند.

باقلاپلو با ماهی (شمال ایران، مازندران و گیلان)

در مناطق شمالی ایران، باقلاپلو با ماهی سفید، یکی از غذاهای محبوب سیزده بدر است. این غذا به دلیل آب‌وهوای مرطوب و سرد شمال ایران، بسیار مقوی و مناسب برای حفظ انرژی در فضای باز است.

کلانه (کردستان و کرمانشاه)

کلانه یک غذای سنتی کردستان است که از ترکیب خمیر نازک، پیازچه و روغن محلی تهیه می‌شود. این غذای سبک و مقوی، معمولاً همراه با دوغ محلی یا ماست سرو می‌شود و برای بردن به طبیعت بسیار مناسب است.

کوفته تبریزی (آذربایجان شرقی و غربی)

در تبریز و برخی از شهرهای آذربایجان، مردم برای سیزده بدر کوفته تبریزی تهیه می‌کنند. این غذای سنتی شامل گوشت چرخ‌کرده، لپه، برنج و سبزی‌های معطر است و با آلو و گردو طعم ویژه‌ای پیدا می‌کند.

دوپیازه آلو (شیراز و استان فارس)

در استان فارس، دوپیازه آلو یکی از غذاهای محبوب سیزده بدر است. این غذا با سیب‌زمینی، پیاز، گوجه‌فرنگی و ادویه‌های تند درست می‌شود و در کنار نان تازه سرو می‌شود.

ته‌چین مرغ (اصفهان، یزد، کرمان و مناطق مرکزی ایران)

خوراک دیماج در قزوین/ انداختن ۷ قلوه ‌سنگ در رودخانه.

رسوم قزوینی‌ها در سیزده‌بدر؛ از دیماج خوری تا انداختن ۷ قلوه ‌سنگ در رودخانه

مردم قزوین معتقدند روز سیزدهم نوروز، روز حضور در طبیعت است و هیچ‌کس نباید در خانه بماند، بلکه باید به دامان طبیعت برود. از سویی، قزوینی‌ها در روز «سیزده‌بدر» هفت قلوه‌سنگ را که نماد بلا، درد و مشکلات است، به رودخانه‌ها می‌اندازند و دعا می‌کنند تا سالی بدون مصیبت را سپری کنند.

قزوینی‌ها بر اساس سنت دیرینه ایرانی باور دارند که روز سیزدهم فروردین، که ایرانیان باستان آن را روز «ایزد باران» و جشن «پیروزی بر دیو خشکسالی» می‌نامیدند، باید در «دشت و دمن» گذرانده شود.

در بسیاری از شهرهای مرکزی ایران، مردم در سیزده بدر ته‌چین مرغ تهیه می‌کنند. این غذای سنتی شامل برنج زعفرانی، مرغ، ماست و تخم‌مرغ است و با خلال پسته و زرشک تزیین می‌شود.

آیا سیزده بدر در کشورهای همسایه برگزار می‌شود؟

سیزده بدر ریشه‌ای ایرانی دارد؛ اما برخی از کشورهای همسایه که فرهنگ و پیشینه‌ای مشترک با ایران دارند، جشن‌هایی مشابه برگزار می‌کنند. این کشورها تحت‌تأثیر تمدن ایرانی، نوروز و سنت‌های کهن ایرانی قرار گرفته‌اند و برخی آیین‌های مربوط به طبیعت و سال نو را در فرهنگ خود حفظ کرده‌اند.

سیزده بدر در تاجیکستان
در تاجیکستان که یکی از نزدیک‌ترین کشورها به فرهنگ ایرانی است، جشن‌های نوروزی تا روز سیزدهم فروردین ادامه دارد. مردم این کشور نیز در این روز به دامن طبیعت می‌روند، غذاهای سنتی می‌پزند و بازی‌های محلی انجام می‌دهند. گرچه این جشن در تاجیکستان نام خاصی ندارد، اما شباهت زیادی به سیزده بدر ایران دارد. 

سیزده بدر در افغانستان
در افغانستان، نوروز یکی از مهم‌ترین جشن‌هاست و بسیاری از سنت‌های ایرانی، از جمله رفتن به طبیعت و جشن گرفتن در روز سیزدهم فروردین در برخی مناطق این کشور رایج است. مردم در این روز، در باغ‌ها و مناطق سرسبز گرد هم می‌آیند، موسیقی محلی می‌نوازند و غذاهای سنتی مانند قابلی پلو و نان خاص افغانستانی سرو می‌کنند.

سیزده بدر در آذربایجان
در آذربایجان، سنت‌های نوروزی مشابه ایران برگزار می‌شود؛ اما مراسمی دقیقاً مشابه سیزده بدر وجود ندارد. با این حال، مردم در روزهای پس از نوروز، به طبیعت می‌روند و جشن‌های خانوادگی برگزار می‌کنند. در برخی مناطق روستایی آذربایجان، سبزه گره زدن و سپردن سبزه‌های نوروزی به آب همچنان رایج است.

سیزده بدر در ارمنستان
در ارمنستان، نوروز به شکل رسمی جشن گرفته نمی‌شود؛ اما ارامنه‌ای که تحت‌تأثیر فرهنگ ایرانی بوده‌اند، برخی آیین‌های آن را حفظ کرده‌اند. در میان اقلیت‌های ایرانی‌تبار ارمنستان، رفتن به طبیعت در روز سیزدهم فروردین یک رسم شناخته ‌شده است.

سیزده بدر در هند و پاکستان
در برخی از مناطق شمالی هند و پاکستان که تحت‌تأثیر تمدن ایرانی بوده‌اند، سنت‌هایی مشابه سیزده بدر وجود دارد. در این کشورها، مردم برای جشن گرفتن به طبیعت می‌روند و برخی رسوم نوروزی را اجرا می‌کنند، اما سیزده بدر به صورت رسمی در تقویم آن‌ها وجود ندارد. 

سیزده بدر در پاریس و تورنتو
بسیاری از ایرانیانی که به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند، همچنان آئین‌های نوروزی را جشن می‌گیرند و دورهمی‌ها و فستیوال‌هایی برای بزرگداشت یلدا، چهارشنبه‌ سوری، نوروز و سیزده بدر در بین مهاجران برگزار می‌شود. سیزده بدر در پاریس و سیزده بدر تورنتو هم در بین ایرانی‌ها برگزار می‌شود.

در حالی که برای ایرانیان نوروز با آیین سیزده‌بدر پایان می‌یابد، برای مردم قزوین، نوروز تا نوزدهم اردیبهشت، که به آن «پنجاه‌بدر» می‌گویند و آیین «تمنای باران» را برگزار می‌کنند، ادامه دارد.

کسانی که فرصت عیددیدنی و دیدار اقوام را نداشته‌اند، تا «پنجاه‌بدر» فرصت دارند این دیدارها را انجام دهند.

امیدواریم در سیزده‌بدر برای حفظ زمین و طبیعت، به جای ظروف یک‌بارمصرف از ظروف استیل و ملامین و به جای سفره‌های یک‌ بارمصرف از سفره‌های پارچه‌ای قدیمی استفاده کنیم.
  
در روز طبیعت، از شاخه‌های درختان برای روشن کردن آتش استفاده نکنیم و به جای آتش زدن زمین برای پختن غذا و کباب، منقل همراه ببریم. همچنین زباله‌ها را تفکیک و جمع‌آوری کنیم.  

در روز طبیعت همه باید برای حفظ زمین و محیط زیست متحد شویم و نسبت به طبیعت بی‌تفاوت نباشیم.  

امیدواریم با سپری کردن روز طبیعت با خوشی و شادابی با رعایت صینت از محیط زیست با پایان تعطیلات نوروزی، از روز شنبه سال کاری را با امید به خداوند و انگیزه مضاعف برای موفقیت و عبور از چالشها آغاز کنیم.

گزارش: محمدرضا جباری

انتهای پیام