تنگه هرمز؛ ضربه مهلک بر شریانهای حیاتی اقتصاد جهانی
تنگه هرمز که یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان به شمار میرود و حدود یکسوم تجارت دریایی نفت از آن عبور میکند، در هفتههای اخیر و به دنبال جنگ تجاوزکارانه آمریکایی- صهیونی و در پی تشدید تنشها در منطقه به کانون بحران تبدیل شد.
در حالی که وضعیت در تنگه هرمز در نتیجه تجاوز و اقدامات ناقض قوانین بینالمللی آمریکا اکنون به نقطهای رسیده که تیغ بحران را بر گلوی اقتصاد جهانی گذاشته است، نگاه رسانههای جهان از جمله رسانههای اسپانیایی به این گلوگاه حیاتی انرژی جهان معطوف شده و روزنامه «ال پائیس» در گزارشی با تیتر «چرا هیچکس نمیتواند بپذیرد که هرمز تا تابستان بسته بماند» عنوان کرد: یکی از شبکههای خبری ژاپن آخر هفته گذشته ورود یک کشتی مملو از نفت از آمریکا را پخش میکرد. این تصاویر که در هر زمان دیگری در کشوری که هر هفته کشتیهای زیادی از این نوع دریافت میکند اتفاقی عادی و کماهمیت تلقی میشد، اکنون به تیتر اول اخبار تبدیل شده است. بدون نفت خام از خلیج فارس که تحت فشار دوگانه قرار دارد، پالایشگاههای ژاپن کمکم رو به خالی شدن میروند.
به نوشته ال پائیس، بسته ماندن تنگه هرمز هفتههاست در چهار گوشه جهان آثار مخرب به جای گذاشته است. ناتوانی در واردات از خاورمیانه باعث شده عرضه نفت سفید (برای هواپیماها)، نفت کوره (بهویژه برای کشتیها) و گازوئیل (حیاتی برای کشاورزی و حملونقل جادهای) در آسیا و اروپا کمیاب شود. این گلوگاه هر روز تنگتر میشود و آسیبهای میانمدت و بلندمدت آن نه خطی، بلکه نمایی است (استعاره از اینکه مشکل، نه با سرعت ثابت، بلکه با سرعت فزاینده بدتر میشود): هر روزی که این مسیر دریایی حیاتی برای انتقال انرژی فسیلی بسته میماند، به گفته اخیر بانک سرمایهگذاری گلدمن ساکس، خسارتبارتر از روز قبل است.
این روزنامه اسپانیایی با اشاره به ابهام در آینده مذاکرات و توافق میان تهران و واشنگتن تصریح کرد بازارها، به ویژه قیمت نفت و گاز، هنوز شدت بحران را بازتاب نمیدهند؛ بحرانی که «فاتح بیرول» رئیس آژانس بینالمللی انرژی آن را «بزرگترین بحران تاریخ، بزرگتر از مجموع همه بحرانهای پیشین» توصیف کرده است.
در ادامه این گزارش آمده است: این محاصره تنها به سود تعداد اندکی از صادرکنندگان خارج از خلیج فارس است وهیچیک از بازیگران مستقیم یا غیرمستقیم در مذاکرات نمیتوانند اجازه دهند این وضعیت فراتر از بهار ادامه یابد.
به نوشته ال پائیس، انقلاب فرکینگ (استخراج نفت و گاز با شکستن سنگهای زیرزمینی توسط تزریق پر فشار آب، ...) یا اصطلاحا «نفت شل» نه تنها درآمد صنعت نفت آمریکا را در دهه گذشته جهش داده، بلکه این کشور را -هرچند نه کاملا خودکفا- از واردکننده بزرگ به یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت خام جهان تبدیل کرده است. اما این به معنای مصونیت در برابر بحران نیست.
قیمت بنزین جهش کرده، انتخابات میاندورهای نزدیک است و سابقه تاریخی نشان میدهد هیچ رئیسجمهوری نتوانسته با قیمت بیش از چهار دلار برای هر گالن بنزین، حزب خود را در این انتخابات پیروز کند.
اگرچه فشار داخلی رو به افزایش است و بسیاری از قانونگذاران در انتخابات نوامبر کرسی خود را در خطر میبینند، ترامپ هنوز اندکی زمان دارد تا قیمت سوخت را کاهش دهد. اگر هرمز پیش از ماه مه بازگشایی نشود، به گفته «خورخه لئون» رئیس تحلیل ژئوپلیتیک در شرکت مشاوره نروژی ریستاد انرژی، قیمتها در پاییز سر به فلک خواهند کشید و دوره اوج مصرف سال تابستان است. در چنین سناریویی، پرسش این خواهد بود که آیا جمهوریخواهان کنگره را از دست میدهند. بازارهای پیشبینی هم اکنون احتمال از دست رفتن هر دو مجلس را بیش از ۵۰ درصد برآورد میکنند.
اروپا
در ادامه این گزارش آمده است: نقش اروپا در این درگیری فرعی است، زیرا اکثر کشورهای بزرگ اتحادیه از همراهی با ترامپ (رئیسجمهوری آمریکا) و نتانیاهو (ننخست وزیر رژیم صهیونیستی) در کارزار نظامی علیه ایران خودداری کردهاند. با این حال، یکی از بلوکهایی است که بیشترین آسیب را از جهش قیمتها و نگرانی درباره تامین هیدروکربنها متحمل میشود.
چندین شرکت هواپیمایی، از جمله لوفتهانزا و کیالام، از کاهش پروازها به منظور صرفهجویی در نفت سفید خبر دادهاند. قیمت گازوئیل افزایش یافته و به زندگی عادی مردم، حملونقل، صنعت و کشاورزی ضربه زده است. پالایشگاهها که سودهای کلان میبرند، در تلاشند از هر جای ممکن نفت خام تهیه کنند تا بحران تشدید نشود.
بحران سال ۲۰۲۲، زمانی که جنگ اوکراین اقتصادهای بزرگ اروپا بهویژه آلمان را تحت فشار قرار داد، هنوز در حافظه اروپاییها تازه است. پایتختهای اروپایی میدانند نمیتوانند دومین شوک بزرگ را در کمتر از پنج سال تحمل کنند.
«امانوئل مکرون» رئیسجمهوری فرانسه، شنبه گذشته خواستار بازگشایی هرمز «در روزها یا هفتههای آینده» شد. ساعاتی پیش از آن، شرکت «توتال انرژیز» هشدار داده بود اگر بستهبودن تنگه «دو یا سه ماه دیگر» ادامه یابد (یعنی تا تابستان) «وارد جهانی از کمبود انرژی خواهیم شد؛ نمیتوان ۲۰ درصد نفت و گاز را مسدود کرد و انتظار نداشت پیامدهای مهمی در پی داشته باشد.»
ذخایر زیرزمینی گاز طبیعی در اروپا به حداقل رسیده و ماههای پیش رو (بهار و تابستان) برای پر کردن آنها پیش از زمستان حیاتی است. اگر قیمتها همچنان اوج بگیرد، پیامدها شدیدتر خواهد شد.
«فردریش مرتس» صدراعظم آلمان نیز دیروز دوشنبه گفت: «در حال حاضر نمیبینم که آمریکاییها چه راهبرد خروجی را انتخاب خواهند کرد؛ یک ملت کامل (آمریکا) در حال تحقیر شدن توسط ایران است.»
چین
به نوشته ال پائیس، چین در آغاز بحران در وضعیت نسبتا خوبی قرار داشت. ماهها برای چنین ضربهای آماده شده، ذخایر نفت و گاز انباشته و حتی نفت را با سود ناشی از اختلاف قیمت به کشورهای همسایه بازصادر میکرد. چین همچنین در مسیر برقیسازی حملونقل چند گام جلوتر از سایر قدرتهاست.
اما در روزهای اخیر هشدارها در پکن نیز به صدا درآمده است. خورخه لئون معتقد است: «چین نسبت به اروپا و حتی آمریکا حاشیه امن بیشتری دارد، اما نمیتواند اجازه دهد این وضعیت طولانی شود».
«شی جینپینگ» رئیسجمهوری چین هفته گذشته برای نخستین بار از زمان آغاز بحران هرمز، خواستار بازگشایی آن شد و در گفتوگو با «محمد بن سلمان» ولیعهد عربستان سعودی تاکید کرد: «تنگه باید برای ناوبری عادی به نفع مشترک کشورهای منطقه و کل جامعه بینالمللی باز بماند.»
هند و آسیای نوظهور
هند و اقتصادهای نوظهور آسیایی (کشورهایی مثل فیلیپین، بنگلادش، مالزی، اندونزی، ...) در کنار آفریقای زیرصحرایی (اصطلاحی است که برای مناطق جنوب صحرای بزرگ آفریقا)، آسیبپذیرترین حلقه بحران هستند. هند بهشدت به گاز مایع نفتی (LPG) برای مصارف خانگی وابسته است و شبکه گسترده پالایشگاههای این کشور تا حد زیادی به نفت عربستان، امارات و کویت متکی است.
فیلیپین هفتههاست در وضعیت اضطرار ملی قرار دارد. بنگلادش و میانمار سهمیهبندی سوخت را آغاز کردهاند. تایلند از مردم خواسته مصرف را کاهش دهند. اندونزی کارکنان دولت را به دورکاری واداشته تا مصرف بنزین را کاهش دهد.
به نوشته این رسانه اسپانیایی، چنانچه هرمز در هفتههای آینده باز نشود، اینها تنها پیشدرآمدی بر آن چیزی است که در راه است.
پادشاهیهای نفتی خلیج فارس
در ادامه این گزارش آمده است: کشورهای حاشیه خلیج فارس پس از حمایت اولیه از حملات آمریکا، اکنون با واقعیت سختی روبهرو شدهاند. با تقریبا فلج شدن صادرات نفت و گاز، امارات متحده عربی برای دریافت نقدینگی کوتاهمدت به کاخ سفید پناه برده است. چندین کشور دیگر نیز چنین کردهاند.
اکثر آنها میتوانند چند هفته دیگر دوام آورند، اما اگر هرمز بهزودی باز نشود، اوضاع پیچیده خواهد شد. بحرین (با بدهی بالا)، کویت (بدون خط لوله جایگزین) و قطر (با کاهش رشد اقتصادی از ۶٫۱ درصد به منفی ۸٫۶ درصد) در وضعیت دشوارتری هستند. تنها عربستان سعودی میتواند بستهبودن طولانیتر را تحمل کند.
۲ سناریوی ممکن
در پایان گزارش روزنامه اسپانیا آمده است: به گفته رئیس تحلیل ژئوپلیتیک در شرکت ریستاد انرژی، «پرسش بزرگ این است که چه کسی در مذاکرات بر سر هرمز عقبنشینی خواهد کرد؟ من در حال حاضر تصور میکنم که طرف عقبنشینیکننده، آمریکا خواهد بود.»
سناریوی پایه این کارشناس، توافق حداقلی برای پایان جنگ و توافقهای دوجانبه ایران با کشورها برای عبور کشتیهاست؛ در ازای پرداخت عوارض یا «کمک به بازسازی» یا هر نامی که بر آن گذاشته شود.
سناریوی دوم آن است که ترامپ انتخابات میاندورهای را از دسترفته بداند و جنگ را نامحدود ادامه دهد. لئون هشدار میدهد: «این خطرناکترین سناریو است» و در این صورت، قیمت نفت میتواند به ۲۰۰ یا حتی ۲۵۰ دلار در هر بشکه برسد و پیامدهای آن، رکود عمیق، تورم افسارگسیخته، نرخ بهره بالا و بیثباتی ژئوپلیتیکی شدید خواهد بود.
