چرا رئیسجمهور از مدارا سخن گفت؟/ انسجام ملی در روزگار منازعات فرسایشی
به گزارش برنا، در سالهای اخیر، فشارهای اقتصادی، کاهش قدرت خرید، تنشهای سیاسی، تحولات منطقهای و گسترش رقابتهای رسانهای، فضای عمومی کشور را تحت تأثیر قرار داده است. در چنین شرایطی، افزایش حساسیتهای اجتماعی و کاهش آستانه تحمل در میان گروههای مختلف جامعه پدیدهای دور از انتظار نیست. همین وضعیت باعث شده هر رخداد سیاسی، اجتماعی یا فرهنگی به سرعت به موضوعی مناقشهبرانگیز تبدیل شود و زمینه شکلگیری شکافهای جدید را فراهم کند.
تبدیل اختلاف به تقابل
وجود اختلاف نظر در هر جامعهای امری طبیعی است. تنوع دیدگاههای سیاسی، تفاوتهای فرهنگی، شکافهای نسلی و برداشتهای متفاوت از مسائل عمومی، بخشی از واقعیت زندگی اجتماعی در جهان امروز محسوب میشود. آنچه میتواند به یک بحران تبدیل شود، نه اصل اختلاف، بلکه نحوه مواجهه با آن است.
جامعه زمانی با مشکل روبهرو میشود که تفاوت دیدگاهها از چارچوب رقابت و گفتوگو خارج شده و به تقابل دائمی میان گروههای مختلف تبدیل شود. در چنین فضایی، افراد و جریانها به جای تلاش برای اقناع یکدیگر، به حذف، تخریب یا بیاعتبارسازی طرف مقابل روی میآورند. نتیجه این روند نیز کاهش اعتماد عمومی و دشوارتر شدن حل مسائل مشترک خواهد بود.
از همین منظر میتوان سخنان رئیسجمهور را مورد توجه قرار داد. تأکید بر مدارا و گفتوگو در واقع اشاره به یکی از نیازهای اساسی جامعه امروز ایران است؛ نیازی که فراتر از رقابتهای سیاسی، به کیفیت روابط اجتماعی و نحوه تعامل شهروندان با یکدیگر مربوط میشود.
شبکههای اجتماعی و تشدید فضای قطبی
بخش مهمی از تحولات فضای عمومی در سالهای اخیر تحت تأثیر گسترش شبکههای اجتماعی شکل گرفته است. این شبکهها اگرچه امکان دسترسی سریع به اطلاعات و افزایش مشارکت عمومی را فراهم کردهاند، اما همزمان زمینه گسترش منازعات و دوگانهسازیهای سیاسی و اجتماعی را نیز تقویت کردهاند.
در بسیاری از موارد، محتواهای هیجانی، تند و مناقشهبرانگیز بیش از سایر محتواها مورد توجه قرار میگیرند. همین مسئله سبب شده ادبیات تقابلی و مرزبندیهای شدید در فضای مجازی بازتاب گستردهتری پیدا کند. نتیجه آن است که گفتوگو و تبادل نظر، جای خود را به جدالهای فرسایشی میدهد و افراد بیش از آنکه در پی فهم دیدگاههای متفاوت باشند، به دنبال اثبات برتری موضع خود هستند.
ادامه چنین روندی صرفا یک مسئله رسانهای نیست. کاهش اعتماد میان گروههای مختلف اجتماعی میتواند بر ظرفیت جامعه برای دستیابی به توافقهای ملی نیز تأثیر بگذارد. هر اندازه شکافهای اجتماعی عمیقتر شوند، دستیابی به اجماع برای حل مسائل اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاست خارجی دشوارتر خواهد شد.
مدارا؛ پیششرط بازسازی سرمایه اجتماعی
مدارا به معنای کنار گذاشتن باورها یا چشمپوشی از اختلافات نیست. مدارا به معنای پذیرش این واقعیت است که جامعه از گروهها و افرادی با سلایق، نگرشها و دیدگاههای متفاوت تشکیل شده و اداره آن نیازمند به رسمیت شناختن این تنوع است.
گفتوگو نیز زمانی معنا پیدا میکند که طرفین اختلاف، حق شنیده شدن و بیان دیدگاههای خود را برای یکدیگر قائل باشند. تجربه جوامع مختلف نشان داده است هرگاه مسیرهای گفتوگو تضعیف شود، سوءتفاهمها و بیاعتمادیها افزایش مییابد و اختلافات با سرعت بیشتری به بحران تبدیل میشوند.
در این میان، هشدار نسبت به دوقطبیسازی از اهمیت ویژهای برخوردار است. دوقطبیسازی معمولا مسائل پیچیده را به دوگانههای ساده و احساسی فرو میکاهد و جامعه را به سمت صفبندیهای سخت و غیرقابل انعطاف سوق میدهد. در چنین فضایی، دیدگاههای میانه و راهحلهای مبتنی بر تفاهم کمتر مجال ظهور پیدا میکنند.
انسجام اجتماعی و ضرورت حکمرانی در شرایط پیچیده
ایران امروز در کنار مسائل اقتصادی و معیشتی، با ضرورت تقویت سرمایه اجتماعی نیز مواجه است. سرمایه اجتماعی صرفا از طریق سیاستهای اقتصادی ایجاد نمیشود، بلکه به میزان اعتماد میان شهروندان، نهادها و گروههای مختلف اجتماعی وابسته است. جامعهای که در آن امکان گفتوگو وجود داشته باشد و اختلافها به تقابلهای فرسایشی تبدیل نشوند، ظرفیت بیشتری برای عبور از بحرانها خواهد داشت.
از این منظر، سخنان رئیسجمهور را میتوان فراتر از یک توصیه اخلاقی ارزیابی کرد. تاکید بر مدارا، گفتوگو و پرهیز از دوقطبیسازی، در واقع ناظر به یکی از مهمترین نیازهای امروز کشور است؛ ضرورتی که تحقق آن میتواند زمینهساز افزایش اعتماد عمومی، تقویت انسجام اجتماعی و تسهیل مسیر حل مسائل پیچیده کشور باشد.
در شرایطی که جامعه با چالشهای متعدد اقتصادی و اجتماعی روبهرو است، حفظ همبستگی ملی و جلوگیری از تعمیق شکافها به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است. شاید مهمترین پیام سخنان پزشکیان نیز همین باشد که عبور از مشکلات پیشرو بیش از هر چیز به تقویت فرهنگ گفتوگو، پذیرش تفاوتها و پرهیز از تبدیل اختلاف نظرها به منازعات فرسایشی نیاز دارد.
انتهای پیام/
