علم باید به اتاق تصمیمگیری آب راه پیدا کند
محمدرضا شهبازبگیان، رئیس انجمن دیپلماسی آب ایران، در گفتوگو با برنا، درباره کنفرانس دیپلماسی آب و خروجی عملی آن برای حل چالشهای آبی کشور و جلوگیری از تبدیل شدن آن به یک رویداد صرفاً علمی گفت: یکی از چالشهای مزمن در نظام حکمرانی آب، فاصله میان تولید دانش و فرآیند تصمیمگیری است. در کشور ما پژوهشهای ارزشمند بسیاری انجام میشود، اما بخش قابل توجهی از آنها به دلایل مختلف وارد چرخه سیاستگذاری نمیشوند. به همین دلیل، فلسفه برگزاری این کنفرانس صرفاً ارائه آخرین یافتههای علمی نیست، بلکه ایجاد یک بستر مؤثر برای گفتوگوی مستقیم میان دانشگاه، دستگاههای اجرایی، سیاستگذاران و سایر ذینفعان است.
وی افزود: رویکرد ما مبتنی بر «علم برای سیاست» (Science for Policy) است؛ یعنی تولید دانشی که علاوه بر اعتبار علمی، قابلیت استفاده در تصمیمگیری را نیز داشته باشد. در این چارچوب، تلاش میکنیم یافتههای پژوهشی به توصیههای سیاستی و راهکارهای اجرایی تبدیل شوند. معتقدیم اگر علم نتواند کیفیت تصمیمگیری را ارتقا دهد، بخش مهمی از رسالت خود را انجام نداده است.
رئیس انجمن دیپلماسی آب ایران با اشاره به ابعاد مختلف مسئله آب گفت: آب یک مسئله صرفاً فنی نیست، بلکه موضوعی درهمتنیده با اقتصاد، محیطزیست، امنیت، توسعه و روابط خارجی است. بنابراین حل آن نیز مستلزم گفتوگوی میانرشتهای و میانبخشی است؛ موضوعی که محور اصلی این کنفرانس خواهد بود.
شهبازبگیان در پاسخ به این پرسش که نتایج و پیشنهادهای کنفرانس چگونه وارد فرآیند تصمیمگیری و سیاستگذاری کشور خواهد شد، اظهار داشت: در دنیا، انجمنهای علمی موفق تنها تولیدکننده دانش نیستند، بلکه نقش «واسطه میان علم و سیاست» را ایفا میکنند. انجمن دیپلماسی آب ایران نیز چنین رسالتی را برای خود تعریف کرده است. خروجی این کنفرانس صرفاً انتشار مقالات نخواهد بود، بلکه مجموعهای از توصیههای سیاستی، جمعبندیهای کارشناسی و پیشنهادهای عملی تدوین خواهد شد تا در اختیار نهادهای مرتبط قرار گیرد.
وی ادامه داد: البته باید توجه داشت که سیاستگذاری یک فرآیند تدریجی و تعاملی است. انتظار نداریم یک کنفرانس بهتنهایی سیاستها را تغییر دهد، اما میتواند ادبیات تصمیمگیری را غنیتر کند، اجماع علمی ایجاد کند و گزینههای جدیدی را پیش روی تصمیمگیران قرار دهد. تجربه بسیاری از کشورها نیز نشان داده است که اصلاحات بزرگ معمولاً از همین گفتوگوهای علمی آغاز شدهاند.
رئیس انجمن دیپلماسی آب ایران درباره نقش دیپلماسی آب در حل بحران آبی کشور نیز گفت: به نظر من این پرسش زمانی به پاسخ دقیق میرسد که از نگاه «یا این، یا آن» فاصله بگیریم. بحران آب ایران محصول مجموعهای از عوامل درهمتنیده است؛ از تغییر اقلیم و کاهش بارش گرفته تا الگوی مصرف، ساختار حکمرانی، اقتصاد آب، توسعه نامتوازن و مسائل مربوط به حوضههای آبریز مشترک.
وی افزود: تردیدی نیست که اصلاح حکمرانی داخلی، افزایش بهرهوری، مدیریت تقاضا و ارتقای کارآمدی نظام مدیریت آب، اولویت نخست کشور است. اما در کنار آن نباید فراموش کنیم که ایران با چندین کشور همسایه در منابع آب سطحی و زیرزمینی مشترک است. در چنین شرایطی، کیفیت روابط خارجی و سازوکارهای همکاری منطقهای نیز بخشی از امنیت آبی کشور را شکل میدهند.
شهبازبگیان تأکید کرد: از نگاه من، دیپلماسی آب جایگزین حکمرانی خوب نیست، بلکه امتداد حکمرانی خوب در عرصه فرامرزی است. کشوری که در داخل از حکمرانی کارآمد، دادههای معتبر، برنامهریزی منسجم و اجماع ملی برخوردار باشد، در مذاکرات بینالمللی نیز قدرت چانهزنی بیشتری خواهد داشت. بنابراین این دو حوزه نهتنها رقیب نیستند، بلکه یکدیگر را تقویت میکنند.
وی گفت: ماهیت این کنفرانس، دیپلماسی رسمی میان دولتها نیست، بلکه تقویت دیپلماسی علمی و دانشگاهی است؛ آنچه در ادبیات روابط بینالملل از آن با عنوان Track 2 Diplomacy یاد میشود. تجربه جهانی نشان داده است که بسیاری از همکاریهای موفق در حوزه آب ابتدا در دانشگاهها، اندیشکدهها و شبکههای علمی شکل گرفتهاند و سپس به مذاکرات رسمی راه یافتهاند. این فضا امکان گفتوگو، اعتمادسازی، تبادل دادهها و شکلگیری زبان مشترک را فراهم میکند؛ عواملی که پیشنیاز هر همکاری پایدار میان کشورها هستند.
رئیس انجمن دیپلماسی آب ایران خاطرنشان کرد: بنابراین اگر بتوانیم از طریق این کنفرانس شبکهای از پژوهشگران، اندیشکدهها و متخصصان منطقه را به یکدیگر متصل کنیم، گام مهمی در تقویت زیرساختهای علمی دیپلماسی آب برداشتهایم.
شهبازبگیان درباره برنامههای کنفرانس برای تقویت دیپلماسی آب و کاهش تنشهای احتمالی میان کشورهای همسایه اظهار کرد: در گذشته، آب عمدتاً از منظر حقوقی یا مهندسی مورد توجه قرار میگرفت، اما امروز میدانیم که مدیریت آبهای فرامرزی بیش از هر چیز یک مسئله حکمرانی است. اختلافات آبی زمانی کاهش مییابد که کشورها بتوانند درک مشترکی از مسئله، منافع متقابل و هزینههای عدم همکاری پیدا کنند.
وی افزود: بر همین اساس، ما دیپلماسی آب را صرفاً ابزار حل اختلاف نمیدانیم، بلکه آن را سازوکاری برای مدیریت همکاری تعریف میکنیم. همکاری در تبادل داده، پایش مشترک، حفاظت از اکوسیستمهای مرزی، مدیریت خشکسالی و حتی اجرای پروژههای مشترک میتواند اعتماد متقابل را افزایش دهد و احتمال بروز تنش را کاهش دهد.
رئیس انجمن دیپلماسی آب ایران تصریح کرد: هدف این کنفرانس نیز ترویج همین نگاه همکاریمحور و معرفی تجربههای موفق جهانی در مدیریت آبهای مشترک است.
وی درباره اهداف برگزاری این کنفرانس نیز گفت: هدف اصلی ما کمک به شکلگیری یک گفتمان جدید در حکمرانی آب ایران است. سالهاست که آب بیشتر از زاویه تخصیص، حقابه یا مدیریت عرضه مورد بحث قرار گرفته است، در حالی که امروز باید آن را در چارچوب امنیت انسانی، توسعه پایدار، تابآوری اجتماعی و همکاری منطقهای نیز تحلیل کنیم.
شهبازبگیان افزود: به همین دلیل شعار کنفرانس، «از حقابه تا امنیت انسانی»، صرفاً یک شعار تبلیغاتی نیست، بلکه بیانگر یک تغییر پارادایم است. این شعار تأکید میکند که آب تنها یک منبع طبیعی نیست، بلکه زیربنای امنیت غذایی، سلامت، محیطزیست، انرژی، ثبات اجتماعی و حتی صلح منطقهای است.
وی ابراز امیدواری کرد که این کنفرانس بتواند به نهادینه شدن این نگاه در فضای علمی و سیاستی کشور کمک کند و زمینه را برای تعامل مؤثرتر میان دانشگاه، دولت و جامعه فراهم سازد.
رئیس انجمن دیپلماسی آب ایران درباره نهادهای همکار در برگزاری این رویداد نیز گفت: ماهیت چالش آب ایجاب میکند که هیچ نهادی بهتنهایی وارد عمل نشود. به همین دلیل، این کنفرانس با مشارکت دانشگاهها، مراکز پژوهشی، انجمنهای علمی و نهادهای تخصصی مرتبط برگزار میشود و تلاش شده است نمایندگان بخشهای مختلف حاکمیتی، دانشگاهی و حرفهای نیز در آن حضور داشته باشند.
وی در پایان خاطرنشان کرد: یکی از اهداف اصلی کنفرانس، تقویت حکمرانی مشارکتی است؛ زیرا تجربه جهانی نشان میدهد تصمیمهای پایدار در حوزه آب زمانی شکل میگیرند که مبتنی بر مشارکت دولت، دانشگاه، بخش خصوصی و جامعه مدنی باشند. امیدواریم این رویداد بتواند آغازگر همکاریهای گستردهتر میان این بازیگران در آینده باشد.
انتهای پیام/
