۱۷ ماه انتظار برای خروج از انقباض/ شامخ چه سیگنالی میدهد؟/ اقتصاد مرداد در پنج همسایه ایران
به گزارش برنا، در سوی دیگر، بررسی وضعیت فعالیت اقتصادی پنج کشور همسایه ایران در همین دوره تصویری یکدست ارائه نمیدهد؛ ترکیه همچنان در محدوده انقباض قرار دارد، اما پاکستان در محدوده رشد ایستاده و آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان نیز در شاخصهای تولید و فعالیت اقتصادی ارقام مثبتی ثبت کردهاند.
فاصله ۳.۱ واحدی تا مرز تغییر مسیر
عدد ۴۶.۹ در نگاه نخست تنها یک شاخص به نظر میرسد، اما فاصله آن با عدد ۵۰، تصویر مهمی از وضعیت بنگاهها ارائه میکند. مرز ۵۰ در شاخص شامخ، نقطه تفکیک میان افزایش و کاهش فعالیت است و قرار گرفتن اقتصاد در سطح ۴۶.۹ به این معناست که فعالیت اقتصادی همچنان در محدوده انقباضی قرار دارد. با این حال، اهمیت این عدد صرفاً در پایینتر بودن آن از ۵۰ خلاصه نمیشود؛ بلکه تداوم این وضعیت در ۱۷ ماه متوالی است که آن را به یکی از مهمترین دادههای ماهانه اقتصاد ایران تبدیل میکند.
در همین دوره، سفارشهای جدید نیز برای هفدهمین ماه متوالی در محدوده زیر ۵۰ قرار گرفتهاند و موجودی مواد اولیه و لوازم خریداریشده برای شانزدهمین ماه پیاپی کاهش داشته است. این دو متغیر از آن جهت اهمیت دارند که مستقیماً به رفتار تقاضا و تصمیم بنگاهها برای خرید و تولید مربوط میشوند. به بیان دیگر، مسئله اصلی فقط سطح فعلی تولید نیست؛ بلکه سرعت بازگشت تقاضا و اطمینان بنگاهها نسبت به ماههای آینده نیز اهمیت دارد.
کارشناسان اقتصادی معتقدند برای عبور پایدار شامخ از مرز ۵۰، صرف افزایش تولید کافی نیست و باید همزمان سفارشهای جدید، سرمایه در گردش و قدرت خرید بنگاهها نیز بهبود پیدا کند. به گفته کارشناسان، زمانی میتوان از تغییر مسیر سخن گفت که افزایش فعالیت اقتصادی در چند ماه متوالی با رشد تقاضا و بهبود موجودی نهادههای تولید همراه شود.
۳۶۸ همت تقاضا در بازار پول
داده مهم دیگر مردادماه در بازار پول ثبت شده است. در بیستوچهارمین حراج عملیات بازار باز، ۱۵ بانک و مؤسسه اعتباری غیربانکی در مجموع حدود ۳۶۸.۵ همت سفارش ریپو ارائه کردند، اما رقم پذیرفتهشده ۷۰ همت بود. این فاصله نشان میدهد حجم تقاضای ارائهشده از سوی شبکه بانکی چندین برابر منابع پذیرفتهشده بوده است.
نرخ حداقل توافق بازخرید در این عملیات ۲۳ درصد و سررسید قراردادها هفتروزه اعلام شده است. علاوه بر ریپو، حدود ۱۹.۵۲ همت نیز از طریق خرید قطعی اوراق مالی اسلامی دولتی معامله شد و مجموع منابعی که در این عملیات به بازار پول اختصاص یافت به حدود ۸۹.۵ همت رسید.
از زاویهای دیگر، مقایسه ۳۶۸.۵ همت درخواست ریپو با ۷۰ همت پذیرفتهشده نشان میدهد تنها حدود ۱۹ درصد از تقاضای ارائهشده در این بخش پذیرفته شده است. البته این نسبت بهتنهایی نمیتواند وضعیت نقدینگی کل شبکه بانکی را توضیح دهد، اما نشان میدهد عملیات بازار باز همچنان یکی از ابزارهای مهم تنظیم کوتاهمدت نقدینگی در اقتصاد ایران است.
مرداد در پنج همسایه ایران
مقایسه با کشورهای همسایه، تصویر متفاوتی از مسیر اقتصاد ایران ارائه میدهد. در ترکیه، شاخص PMI تولید در مرداد/اوت به ۴۸.۱ رسید؛ این رقم نسبت به ۴۷.۷ در ماه قبل بهتر بود، اما همچنان زیر مرز ۵۰ باقی ماند. بنابراین ترکیه نیز مانند ایران در بخش تولید با کاهش فعالیت مواجه بود، هرچند سرعت این کاهش نسبت به ماه قبل کمتر شد.
در پاکستان، شرایط متفاوت بود. شاخص PMI تولید در اوت به ۵۱.۸ رسید که بالاترین سطح از زمان آغاز جنگ عنوان شده است. افزایش سفارشهای داخلی و تداوم رشد سفارشهای صادراتی از عوامل اصلی بهبود فعالیت تولیدی پاکستان بود. این رقم نشان میدهد فاصله میان ایران و پاکستان تنها در سطح شاخص کل نیست، بلکه در سمت تقاضا و سفارشهای جدید نیز تفاوتهایی وجود دارد.
در جمهوری آذربایجان نیز دادههای هشتماهه نشان میدهد تولید ناخالص داخلی ۱.۲ درصد افزایش یافته و بخش غیرنفتی و گازی اقتصاد ۲.۱ درصد رشد کرده است. در همین دوره، ارزش افزوده صنعت ۰.۶ درصد افزایش داشته و تولید صنایع غیرنفتی و گازی با رشد ۵.۴ درصدی همراه بوده است. بنابراین در این کشور، اگرچه تولید صنعتی کل ۰.۴ درصد کاهش داشته، بخش غیرنفتی مسیر متفاوتی را طی کرده است.
ارمنستان نیز در ماه ژوئیه شاهد رشد ۶.۵ درصدی شاخص فعالیت اقتصادی نسبت به مدت مشابه سال قبل بود. تولید صنعتی این کشور ۳.۱ درصد افزایش یافت و خدمات نیز رشد ۱۷ درصدی را ثبت کرد. این ارقام نشان میدهد موتور رشد اقتصادی ارمنستان در این دوره بیش از آنکه صرفاً به صنعت متکی باشد، از بخش خدمات و ساختوساز نیز تغذیه شده است.
ترکمنستان نیز در هفت ماه نخست سال رشد اقتصادی ۶.۳ درصدی را گزارش کرده است. در این کشور، حملونقل و ارتباطات با رشد ۱۰.۳ درصدی، تجارت با ۸.۵ درصد، ساختوساز با ۶.۷ درصد و صنعت با ۲.۶ درصد افزایش همراه بودهاند. به این ترتیب، در میان پنج همسایه مورد بررسی، تصویری که از فعالیت اقتصادی منطقه به دست میآید کاملاً یکسان نیست؛ ترکیه در محدوده انقباض قرار دارد، پاکستان بالاتر از مرز ۵۰ است و سه اقتصاد دیگر نیز در شاخصهای فعالیت و تولید رشد مثبت گزارش کردهاند.
یک مقایسه مهم، بدون سادهسازی
البته مقایسه این ارقام باید با احتیاط انجام شود. شاخص ۴۶.۹ ایران و ارقام PMI ترکیه و پاکستان، شاخصهای ماهانه نظرسنجی از مدیران خرید هستند، در حالی که برای آذربایجان، ارمنستان و ترکمنستان در دسترسترین دادههای منتشرشده در این مقطع بیشتر بر رشد تولید و فعالیت اقتصادی متمرکز است. بنابراین نمیتوان این اعداد را مستقیماً معادل یکدیگر دانست؛ اما میتوان از آنها برای ترسیم جهت کلی فعالیت اقتصادی در کشورهای پیرامون ایران استفاده کرد.
کارشناسان اقتصادی بر همین اساس معتقدند مهمترین نکته در ارزیابی وضعیت ایران، مقایسه یک عدد با یک کشور خاص نیست، بلکه بررسی همزمان سه متغیر «تقاضا، تولید و تأمین مالی» است. در اقتصاد ایران، شامخ زیر ۵۰ از ضعف نسبی فعالیت و سفارشهای جدید خبر میدهد، در حالی که تقاضای قابل توجه بانکها برای منابع کوتاهمدت نشان میدهد موضوع نقدینگی و سرمایه در گردش همچنان برای شبکه بانکی و بنگاهها اهمیت بالایی دارد.
هزینه تولید همچنان یک متغیر تعیینکننده است
یکی دیگر از دادههای قابل توجه مردادماه، افزایش هزینه نهادههاست. هزینه مواد اولیه و نهادههای تولید با سریعترین نرخ در سه ماه گذشته افزایش یافته است. این متغیر از آن جهت اهمیت دارد که افزایش هزینه تولید در شرایطی که تقاضا هنوز به محدوده رونق بازنگشته، میتواند حاشیه سود بنگاهها را تحت فشار قرار دهد.
در چنین شرایطی، بنگاهها معمولاً میان سه تصمیم قرار میگیرند؛ افزایش قیمت فروش، کاهش تولید یا مدیریت موجودی و هزینهها. اینکه کدام گزینه غالب شود، به قدرت تقاضا و شرایط تأمین مالی بستگی دارد. از این منظر، دادههای شامخ و عملیات بازار باز دو بخش از یک تصویر بزرگتر هستند: بخش اول رفتار بنگاهها را نشان میدهد و بخش دوم شرایط تأمین مالی کوتاهمدت اقتصاد را.
اقتصاد ایران در انتظار یک تغییر در سمت تقاضا
برآیند این آمار را نمیتوان صرفاً با واژههایی مانند رکود یا رونق توضیح داد. عدد ۴۶.۹ نشان میدهد فعالیت اقتصادی هنوز به محدوده گسترش بازنگشته، اما همزمان مقایسه منطقهای نیز نشان میدهد برخی اقتصادهای همسایه با وضعیتهای متفاوتی روبهرو هستند و حتی در میان آنها ترکیه نیز همچنان زیر مرز ۵۰ قرار دارد.
به گفته کارشناسان اقتصادی، نقطه تعیینکننده برای ماههای آینده، تغییر رفتار تقاضاست؛ زیرا اگر سفارشهای جدید افزایش یابد، بنگاهها انگیزه بیشتری برای خرید مواد اولیه، افزایش تولید و جذب نیروی کار خواهند داشت. در مقابل، اگر تقاضا همچنان ضعیف بماند، تزریق منابع مالی به تنهایی نمیتواند به افزایش پایدار تولید منجر شود.
به این ترتیب، سه عدد ۴۶.۹، ۳۶۸.۵ و ۸۹.۵ همت را میتوان سه نشانه مهم از وضعیت فعلی اقتصاد ایران دانست؛ نخستین عدد وضعیت فعالیت بنگاهها را نشان میدهد، دومی اندازه تقاضای شبکه بانکی برای منابع کوتاهمدت را و سومی حجم منابعی را که از مسیر عملیات بازار باز به بازار پول اختصاص یافته است. تصویر نهایی نه از یک اقتصاد متوقف، بلکه از اقتصادی حکایت میکند که برای عبور از محدوده انقباض، بیش از هر چیز به تقویت تقاضا، ثبات هزینههای تولید و دسترسی مؤثرتر به سرمایه در گردش نیاز دارد.
