دهه آینده و چالش سالمندی؛ جمعیت کشور در آستانه بحران
سومین نشست از سلسله نشستهای «نظام نوین تأمیناجتماعی، چیستی، چرایی و چگونگی» با حضور رئیس موسسه کار و تأمیناجتماعی، سرپرست موسسه عالی پژوهش تأمیناجتماعی، معاون درمان سازمان تأمین اجتماعی و جمعی از مدیران و کارشناسان سازمانی و برون سازمانی و پژوهشگران و اندیشمندان حوزه تأمین اجتماعی برگزار شد.
ابراهیم صادقیفر، رئیس موسسه کار و تأمیناجتماعی، با طرح این مسئله که سازمان تأمین اجتماعی نتوانست انعطافپذیر باشد و ورودیهای جدید را جذب کند، راهکارهای مقتضی برای ایجاد انعطاف و رفع ناترازی مالی تأمیناجتماعی را شرح داد.
وی با اعلام اینکه اکنون شاخص پشتیبانی تأمیناجتماعی ۳.۸ نفر شده، مسائل حوزه تأمیناجتماعی را در ۱۰ محور شناسایی کرد.
رئیس موسسه کار و تأمیناجتماعی گفت: نخستین محور مربوط به جمعیت است. برای اینکه پاسخگوی ناترازی باشیم باید به مجموعه مسائلی مرتبط با جمعیت فکر کنیم که یکی از موارد آن مربوط به سالمندی است. در همین حوزه بخشی از مسائل محصول بازار کار، قواعد بیمه، تعهد و حکمرانی است که از عوامل اصلی ناترازی به شمار میرود.
صادقیفر ادامه داد: محور دوم، منطق اقتصادی صندوقها است. در این حوزه باید دید صندوق چگونه کار میکند و عواملی مانند تعداد بیمهپردازان، سطح دستمزد، حقبیمه و اشتغال رسمی، تعهدات دولت و بازده سرمایهگذاری به چه نحو است.
وی، سومین محور را با عنوان «شواهد» مطرح کرد و گفت: اکنون بیمه تأمیناجتماعی در سطح کشور ۷۰ درصد جمعیت را پوشش میدهد. بیمه شدگان فعال ۱۸.۳ میلیون نفر و مستمریبگیران ۷.۸ میلیون نفر است. نسبت پشتیبانی نیز ۱ نفر به ۳.۵ نفر محاسبه میشود.
رئیس موسسه کار و تأمیناجتماعی افزود: چهارمین محور «ریشهیابی» مسائل است که باید دید چرا به اینجا رسیدهایم. در پاسخ باید گفت ۵ حلقه ناترازی شکل گرفته است که مسائلی مانند سالمندی، امید به زندگی، دوره طولانی مستمری، بازار کار و اشتغال غیررسمی، بیثباتی دستمزد و بهرهوری و قواعد بیمهای را دربر دارد.
وی، پنجمین محور را «لایه اجتماعی مسئله» بیان کرد که در این حوزه صاحبان اصلی صندوق باید بررسی شوند و معلوم شود که صندوق برای نسل شاغل امروز مستمریبگیر امروز و نسل آینده است. صندوق بدون اعتماد و مشارکت پایدار شکل نمیگیرد و باید بنگاهمحور باشد؛ زیرا باید درآمدی وجود داشته باشد تا امکان ایفای تعهدات سازمان فراهم شود.
صادقیفر، ششمین محور را «تغییر زاویه دید» برشمرد که در این حوزه باید صندوق به نظام تأمیناجتماعی تغییر دید پیدا کند و اصلاح صندوقها انجام شود.
وی افزود: بخش حمایت اجتماعی بسیار مهم است و سازوکارهای مکمل باید وجود داشته باشد. از جمله اینکه عدالت بیننسلی در لایه حمایتی ایجاد شود.
رئیس موسسه کار و تأمیناجتماعی هفتمین محور را «از آسیبشناسی به اصلاحات» برشمرد و گفت: اصلاح پایدار صندوقها نیازمند چهار اصل است که عبارتند از: اصلاحات پارامتریک، حکمرانی، ساختاری و اصلاح رابطه بیمه و سیاست اجتماعی.
وی در ادامه بیان کرد: در این حوزه «آینده صندوقها» مطرح است که در سه سناریو قابل بررسی است؛ مسیر نخست، ادامه وضع موجود. مسیر دوم، اصلاحات محدود و عمدتا پارامتریک و مسیر سوم، اصلاح جامع و مرحلهبندی شده است. در مسیر سوم، اصلاحات مالی و پارامتریک در کنار اصلاحات ساختاری حکمرانی و اجتماعی نقش موثری دارد.
صادقیفر، نهمین محور را «اقدامات اولویتدار» برشمرد و افزود: سه اقدام اولویت دار وجود دارد که نخست، مربوط به ارائه تصویر واحد و قابل اتکا است. اولویت دوم، ارائه سناریویهای بلندمدت و اولویت سوم نیز پایش مستمر اصلاحات است.
وی در پایان تأکید کرد: صندوق پایدار به معنای جامعه پایدار است.
آمادگی تأمیناجتماعی برای آینده
حسین مشیری، سرپرست موسسه عالی پژوهش تأمیناجتماعی نیز در این نشست در زمینه آسیبشناسی صندوقهای بیمهای با طرح این مبحث که سازمان تأمیناجتماعی تا چه حد برای آینده آمادگی دارد، گفت: باید دید که تأمیناجتماعی تا چه حد با واقعیت زندگی مردم انطباق دارد. زمان درحال تحول است و تأمیناجتماعی باید تحول ایجاد کند.
وی با ارائه ۱۰ چالش حوزه تأمیناجتماعی افزود: چالش نخست، سالمندی جمعیت است و اکنون جمعیت کشور به سمت سالمندی پیش میرود و در آیندهای نزدیک بار هزینههای سازمان افزایش خواهد یافت.
مشیری ادامه داد: چالش دوم بحث رابطه سنتی و کارفرما است که امروزه این رابطه درحال تغییر است و باید دید تأمیناجتماعی چگونه میتواند حمایت اجتماعی را از یک شغل خاص جدا و به خود انسان متصل کند.
وی، سومین چالش را مربوط به چرخه زندگی و ریسکهای اجتماعی دانست که باید بررسی شود تا چگونه در حرکت است. همچنین چهارمین چالش را مربوط به گروه جوانان بیان کرد که ضرورت سرمایهگذاری در این حوزه وجود دارد.
سرپرست موسسه عالی پژوهش تأمیناجتماعی با اشاره به انقلاب فناوری بهعنوان پنجمین چالش تأمیناجتماعی، گفت: انقلاب فناوری فرصت بزرگ یا تهدید جدی بهشمار میرود و آینده دیجیتال بدون حکمرانی داده ممکن نیست.
مشیری، ششمین چالش را انتظارات مردم از تأمیناجتماعی بهعنوان یک قرارداد اجتماعی برشمرد و چالش هفتم را با موضوع «نابرابری تهدیدی برای همبستگی اجتماعی» شرح داد.
به گفته وی، چالش هشتم در حوزه بحرانها و شوکهای اقتصادی در دنیا است که غیرقابل پیشبینی شده است. همچنین چالش نهم مربوط به تغییرات اقلیمی است که صرفا یک مسئله محیط زیستی محسوب نمیشود.
سرپرست موسسه عالی پژوهش تأمیناجتماعی چالش دهم را با عنوان «پایداری مالی، شرط لازم برای همه آرزوهای آینده» برشمرد و در یک جمعبندی، اعلام کرد: سازمانهای بیمهای باید از نهادهای واکنشگر به آیندهنگر تغییر پیدا کند. تغییر نه به معنای دگرگونی در یک موضوع، بلکه تغییر همه مسائل مهم است. درعینحال، تأمیناجتماعی باید دادهمحور باشد؛ اما انسانی باقی بماند. طی این روند، این سوال مطرح میشود که آیا ما باید منتظر آینده باشیم یا آینده به سراغ ما میآید.
مشیری با طرح این پرسش که آیا ما باید منتظر آینده باشیم یا آینده به سراغ ما میآید، آیندهنگری و ارائه راهبردهای منطقی تأمیناجتماعی را در مواجهه با شرایط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سایر ابعاد زندگی ضروری دانست.
سه بحران کشور
محمدعلی همتی، معاون درمان سازمان تأمیناجتماعی نیز در جمعبندی این نشست، با اعلام اینکه اصلاحات پارامتریک باید آرامآرام و تدریجی انجام شود، گفت: اصلاحات پارامتریک طی سالهای اخیر در سازمان آغاز شده است.
وی افزود: در حال حاضر کشور با سه بحران آب، صندوقهای بیمهای و سالمندی مواجه است و سالمندی در دهه آینده بزرگترین بحران کشور خواهد بود.
معاون درمان سازمان تأمیناجتماعی ادامه داد: گفته میشود هزینههای سالمندی طی سالهای آینده ۵ تا ۷ برابر افزایش پیدا میکند و در این صورت چالش جدی ایجاد خواهد شد.
همتی اضافه کرد: معتقدم چالش صندوقهای تأمیناجتماعی تداوم خواهد داشت؛ زیرا صندوقها تا زمانی که جوان هستند، به فعالیت خود بدون مشکل ادامه میدهند، اما با گذشت زمان و پیر شدن سن صندوقها مشکلات آنها پدیدار میشود.
وی تأکید کرد: اساساً نظامهای بیمهای که بر دو اصل DB و DC متمرکز است، نمیتواند بدون مشکل باشد.
سلسله «نظام نوین تأمیناجتماعی، چیستی، چرایی و چگونگی» توسط موسسه عالی پژوهش تأمین اجتماعی و با حضور مدیران و کارشناسان سازمانی و برونسازمانی و پژوهشگران و اندیشمندان حوزه تأمین اجتماعی برگزار میشود.
