ثبت روزانه ۶ هزار کیلومترمربع تصویر با ماهواره ایرانی پایا

رئیس گروه فضایی شرکت صنایع الکترونیک وزارت دفاع (صاایران) با تشریح سابقه تاریخی فعالیت ایرانیان و مسلمانان در علم نجوم و فضایی از تلاش چند دهه اخیر کشور برای عبور از مرحله تحقیقات فضایی و ورود به مرحله صنعتی‌سازی این حوزه سخن گفت و تاکید کرد که توسعه صنعت فضایی نیازمند هم‌افزایی همه بخش‌های کشور است.

به گزارش خبرنگار علمی و فناوری خبرگزاری برنا، محرم غیاثوند در مراسم هفته جهانی فضا که در سالن شهید قندی وزارت ارتباطات برگزار شد با اشاره به سابقه تاریخی فعالیت دانشمندان ایرانی و مسلمان در حوزه نجوم اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که مسلمانان و ایرانیان از گذشته به آن علاقه‌مند بودند رصد ستاره‌ها و اجرام آسمانی بود.

وی افزود: اهمیت رصد اجرام آسمانی برای مسلمانان به موضوعاتی مانند تعیین اوقات شرعی، فصل‌ها و ماه‌های سال مربوط می‌شد و به همین دلیل تلاش برای ایجاد رصدخانه و انجام رصد‌های دقیق در جهان اسلام توسعه پیدا کرد.

بغداد یکی از نخستین رصدخانه‌های جهان اسلام

رئیس گروه فضایی صاایران با اشاره به شکل‌گیری رصدخانه‌های علمی در جهان اسلام گفت: نخستین رصدخانه‌ای که به مفهوم امروزی در بغداد ایجاد شد و رصد‌های دقیقی در آن انجام گرفت با فعالیت دانشمندانی مانند خوارزمی همراه بود.

غیاثوند ادامه داد: علم نجوم پیش از آن نیز در تمدن‌هایی مانند یونان، هند و چین وجود داشت، اما دانشمندان مسلمان این علوم را گردآوری، توسعه و در رصدخانه‌ها دنبال کردند.

وی با اشاره به دانشمندانی همچون فرغانی، بطانی و صوفی گفت: هر یک از این دانشمندان در توسعه دانش نجوم و انجام رصد‌های آسمانی نقش داشتند.

به گفته وی، نام ۱۳ دانشمند مسلمان در نام‌گذاری گودال‌های سطح ماه ثبت شده است و دانشمندانی مانند ابن‌هیثم و ابن‌سینا نیز در این مجموعه قرار دارند.

به چالش کشیدن نظریه بطلمیوسی توسط دانشمندان مسلمان

رئیس گروه فضایی صاایران با تاکید بر نقش دانشمندان ایرانی و مسلمان در تحول علم نجوم گفت: بخش مهمی از پایه‌های علم نجوم در ایران و جهان اسلام شکل گرفت.

غیاثوند توضیح داد: پیش از این دوره نظریه بطلمیوسی و زمین‌مرکزی حاکم بود و تصور می‌شد زمین در مرکز عالم قرار دارد و سایر اجرام آسمانی به دور زمین حرکت می‌کنند.

وی افزود: دانشمندانی مانند ابن‌هیثم و پس از آن خواجه نصیرالدین طوسی این نظریه را به چالش کشیدند. خواجه نصیرالدین طوسی نیز در کتاب تذکره فی هیئت نظریه بطلمیوس را مورد نقد قرار داد و پایه‌های نظری آن را به چالش کشید؛ پس از او نیز شاگردانش معادلات و مدل‌های جدیدی را ارائه کردند.

از رصدخانه خیام تا مراغه و سمرقند

غیاثوند با اشاره به سابقه رصدخانه‌های مهم در ایران گفت: پس از فعالیت‌های ابوریحان بیرونی در دوره سلطان جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی، رصدخانه خیام نیشابوری شکل گرفت که یکی از رصدخانه‌های بزرگ جهان در زمان خود بود.

وی افزود: خیام در این دوره توانست تقویم جلالی را تدوین کند؛ تقویمی که به نام جلال‌الدین ملکشاه سلجوقی شناخته می‌شود و محاسبات مربوط به سال، ماه و روز در آن با دقت بسیار بالایی انجام شده است.

رئیس گروه فضایی صاایران ادامه داد: پس از آن خواجه نصیرالدین طوسی رصدخانه مراغه را بنیان‌گذاری کرد که یکی از نقاط عطف تاریخ رصدخانه‌ها و علم نجوم در جهان به شمار می‌رود و آثار این رصدخانه همچنان باقی است.

وی همچنین به رصدخانه سمرقند اشاره کرد و گفت: این رصدخانه توسط الغ‌بیگ از نوادگان تیمور و حاکم ماوراءالنهر، بنا شد. الغ‌بیگ علاقه زیادی به علم نجوم داشت و دانشمندانی همچون غیاث‌الدین جمشید کاشانی از نخبگان ریاضیات و نجوم جهان در این رصدخانه فعالیت و مدیریت کردند.

غیاثوند افزود: در ادامه شاگردان این دانشمندان نظریه بطلمیوسی را بیش از پیش به چالش کشیدند و حرکت زمین را مورد توجه قرار دادند. بعد‌ها کوپرنیک و تیکو براهه رصد‌های جدیدی انجام دادند و گالیله نیز با اتکا به یافته‌های جدید، حرکت زمین به دور خورشید را مطرح کرد.

بخش اعظم دانش نجوم و فضا حاصل تلاش نیاکان ماست

رئیس گروه فضایی صاایران با تاکید بر ضرورت توجه به هویت علمی ایران و جهان اسلام گفت: ما باید به هویت اسلامی و ایرانی خود افتخار کنیم؛ این‌گونه نبوده که دیگران علم را توسعه دهند و ما صرفا از آن استفاده کنیم بلکه بخش قابل توجهی از علومی که امروز در حوزه نجوم و فضا می‌بینیم حاصل تلاش دانشمندان ایرانی و مسلمان است.

غیاثوند در ادامه با اشاره به دوره طولانی عقب‌ماندگی ایران در حوزه فضایی گفت: حدود ۳۰۰ سال در این حوزه عقب افتادیم و فعالیت جدی نداشتیم و در این مدت دیگران پیشرفت کردند.

وی افزود: در حدود سه دهه اخیر کشور بار دیگر به این موضوع توجه کرد که باید این عقب‌ماندگی را جبران کند.

از ماهواره امید تا عبور از تحقیقات فضایی

غیاثوند با اشاره به پرتاب ماهواره امید در سال ۱۳۸۷ اظهار کرد: نخستین اقدام مهم و بومی کشور در این مسیر پرتاب ماهواره امید بود که آغاز مرحله جدیدی از فعالیت‌های فضایی ایران به شمار می‌رفت.

وی ادامه داد: پس از آن تلاش بسیار زیادی در کشور انجام شد تا حوزه فضایی از مرحله تحقیقات عبور کند و به سمت صنعتی‌شدن حرکت کند یعنی بتواند نیاز‌های واقعی جامعه را برطرف کند.

رئیس گروه فضایی صاایران گفت: برای رسیدن به این هدف دو حوزه اصلی باید دنبال می‌شد، نخست اینکه بتوانیم اجسام سنگین‌تر را در مدار‌های بالاتر قرار دهیم و دوم اینکه ماهواره‌ها را به شکل صنعتی توسعه دهیم.

نسل جدید ماهواره‌بر‌ها برای حمل محموله‌های سنگین‌تر

غیاثوند با اشاره به ماهواره امید گفت: ماهواره امید حدود ۲۵ کیلوگرم وزن داشت و در کلاس نانوماهواره‌ها قرار می‌گرفت و در مدار حدود ۳۰۰ کیلومتری قرار داده شد. عمر عملیاتی آن نیز حدود ۴۰ تا ۴۵ روز بود.

وی افزود: هدف این بود که عمر ماهواره‌ها به حدود سه سال افزایش پیدا کند و ماهواره‌های سنگین‌تر با وزن بیش از ۱۰۰ کیلوگرم، در مدار قرار گیرند. برای تحقق این هدف نسل ماهواره‌بر‌ها نیز باید تغییر می‌کرد.

به گفته غیاثوند ماهواره‌بر‌هایی مانند سیمرغ و ذوالجناح و همچنین ماهواره‌بر قاصد و قائم در راستای همین نیاز توسعه پیدا کردند.

صد‌ها هزار قطعه برای ورود به مرحله صنعتی‌سازی

رئیس گروه فضایی صاایران با بیان اینکه صنعتی‌شدن حوزه فضایی تنها به ساخت ماهواره و ماهواره‌بر محدود نمی‌شود گفت: باید ماهواره پس از قرار گرفتن در مدار بتواند یک فرایند عملیاتی و ارائه خدمت را طی کند، به این فرایند راه‌اندازی و بهره‌برداری در مدار گفته می‌شود.

وی افزود: در کنار ماهواره سامانه‌های زمینی نیز باید وجود داشته باشند تا پشتیبانی لازم را از ماهواره‌ها انجام دهند.

غیاثوند تاکید کرد: ترکیب این مجموعه‌ها شامل صد‌ها هزار قطعه و زیرمجموعه است و تمام این قطعات باید در داخل کشور ساخته، به فضا منتقل، آزمایش و عملکرد آنها بررسی می‌شد.

وی گفت: این قطعات و زیرسامانه‌ها از جایی به ما داده نمی‌شد و امکان تامین آنها از خارج وجود نداشت بنابراین بخش‌های علمی و صنعتی کشور طی سال‌ها یکی‌یکی این قطعات و زیرسامانه‌ها را توسعه دادند و پس از آزمایش در فضا از عملکرد آنها مطمئن شدند.

جوانان امروز روی ۳۰ سال تجربه پیشینیان ایستاده‌اند

رئیس گروه فضایی صاایران با اشاره به نقش پیشکسوتان صنعت فضایی گفت: گاهی از ما پرسیده می‌شود که در این ۳۰ سال چه می‌کردید در حالی که بسیاری از فعالیت‌ها در همین سال‌ها انجام شده است.

غیاثوند ادامه داد: افرادی که در این حوزه فعالیت کردند، امروز کمتر دیده می‌شوند، اما آنها از پیشگامان این مسیر هستند و باید از آنها یاد کرد.

وی افزود: این افراد کمبود منابع و امکانات را تحمل کردند با عدم موفقیت‌ها مواجه شدند، اما کنار نکشیدند و زیرسامانه‌ها و زیرساخت‌های مورد نیاز را توسعه دادند.

غیاثوند تاکید کرد: امروز وقتی می‌گوییم جوانان ۳۰ ساله می‌آیند و ماهواره می‌سازند در واقع آنها روی ۳۰ سال تجربه و سابقه همکاران و پیشکسوتان قبلی ایستاده‌اند و باید به این پیشکسوتان احترام گذاشت.

چمران ورود به مرحله جدیدی از فعالیت فضایی ایران

وی در ادامه با اشاره به ماهواره چمران گفت: پس از طی این مسیر، کشور به مرحله‌ای رسید که می‌توانست کار صنعتی انجام دهد و یکی از نخستین اقدامات موفق در این مرحله ماهواره چمران بود که در اوایل دولت فعلی پرتاب شد.

غیاثوند اظهار کرد: ماهواره چمران یکی از ماهواره‌های کاملا موفق کشور بود و برای نخستین بار در ایران مانور مداری انجام داد؛ به این معنا که دو جسم در فضا به یکدیگر نزدیک شدند.

وی افزود: حدود دو سال از ماموریت این ماهواره گذشته و همچنان به‌صورت موفق به فعالیت خود ادامه می‌دهد.

داستان تغییر ماهواره‌بر چمران از سیمرغ به قائم

رئیس گروه فضایی صاایران در ادامه به یکی از خاطرات مربوط به پرتاب چمران اشاره کرد و گفت: نام ماهواره‌ها در مراحل مختلف پروژه ممکن است تغییر کند و چمران نیز در ابتدا قرار بود با ماهواره‌بر سیمرغ پرتاب شود.

وی ادامه داد: به دلیل آماده‌شدن ماهواره‌های دیگر و جابه‌جایی برنامه پرتاب آنها با سیمرغ در نهایت ماهواره چمران به ماهواره‌بر قائم منتقل شد.

غیاثوند گفت: ماهواره‌بر قائم قابلیت حمل محموله‌هایی تا حدود ۸۰ کیلوگرم را دارد و وزن ماهواره چمران حدود ۶۰ کیلوگرم بود، اما از نظر ابعاد محدودیت‌هایی وجود داشت.

وی افزود: حدود دو هفته پیش از پرتاب، با توجه به زمان محدود از سوی سازمان فضایی دستور داده شد که آزمایش‌های سازگاری انجام شود. آزمایش‌ها انجام شد و نتیجه مطلوب بود، اما یک مشکل مهم وجود داشت.

غیاثوند ادامه داد: مشخص شد ابعاد ماهواره با فضای موجود در ماهواره‌بر سازگاری کامل ندارد. پس از بررسی‌های متعدد و برگزاری جلسات فنی در نهایت تصمیم گرفته شد با ایجاد تغییراتی در ماهواره‌بر امکان نصب ماهواره فراهم شود.

وی گفت: در نهایت بخش‌هایی از ماهواره‌بر تغییر داده شد تا ماهواره چمران در آن قرار گیرد و پس از طی مراحل لازم مجوز پرتاب نیز دریافت شد.

ماجرای تماس وزیر دفاع با تیم پرتاب

رئیس گروه فضایی صاایران با اشاره به روز پرتاب چمران اظهار کرد: پرتاب در شهریورماه و با موفقیت انجام شد. پس از گذر نخست تیم برای رصد گذر دوم ماهواره در محل باقی ماند.

غیاثوند ادامه داد: در محل پرتاب تقریبا همه تلفن‌ها قطع بود و تنها ارتباط موجود از طریق بی‌سیم انجام می‌شد. در همین زمان از دفتر وزیر دفاع با تیم تماس گرفته شد و درباره مجوز پرتاب سوال شد.

وی گفت: در آن زمان به‌تازگی وزیر دفاع تغییر کرده بود و تیم به وزیر جدید اطلاع‌رسانی نکرده بود. وزیر جدید نیز از طریق تلویزیون پرتاب را مشاهده کرده بود و در حالی که دیگر مسئولان در حال تبریک گفتن بودند درباره وضعیت این ماهواره سؤال کرده بود.

غیاثوند افزود: در نهایت موضوع برای مسئولان توضیح داده شد و مسئله برطرف شد.

در فضا نمی‌توانیم تنها حرکت کنیم

وی با اشاره به همکاری دستگاه‌های مختلف در پروژه چمران گفت: پرتاب چمران توسط سپاه انجام شد ماهواره توسط وزارت دفاع و پژوهشگاه هوافضا ساخته شد شرکت‌های خصوصی در آن مشارکت داشتند و سازمان فضایی نیز پشتیبانی کرد.

رئیس گروه فضایی صاایران تاکید کرد: رفتن به فضا و موفقیت در این حوزه مستلزم آن است که همه با یکدیگر حرکت کنند و به‌تنهایی نمی‌توان در فضا پیشرفت کرد.

وی با استفاده از یک تعبیر تاکید کرد: فضا وسیع است؛ تنها بروی گم می‌شوی، بنابراین باید دسته‌جمعی حرکت کنیم.

ثبت رکورد حمل محموله ۳۰۰ کیلوگرمی با سیمرغ

غیاثوند در ادامه به یکی دیگر از دستاورد‌های صنعت فضایی ایران اشاره کرد و گفت: در آذرماه ۱۴۰۳ ماهواره‌بر سیمرغ بزرگ‌ترین محموله فضایی کشور را تا آن زمان به فضا منتقل کرد.

وی افزود: در این ماموریت محموله‌ای با وزن حدود ۳۰۰ کیلوگرم در مدار حدود ۳۰۰ کیلومتری قرار گرفت و برای نخستین بار چنین محموله‌ای توسط کشور در این مدار قرار داده شد.

رئیس گروه فضایی صاایران با اشاره به مسیر توسعه ماهواره‌بر سیمرغ گفت: مسیر توسعه این ماهواره‌بر بسیار سخت، طولانی و ناهموار بود، اما در نهایت این ماموریت با موفقیت انجام شد.

پایا یا طلوع ۳؛ ماهواره تصویربرداری عملیاتی ایران

غیاثوند در ادامه سخنان خود به ماهواره پایا یا طلوع ۳ اشاره کرد و گفت: این ماهواره یکی از مجموعه ماهواره‌هایی بود که در دی‌ماه سال گذشته پرتاب شد و به عنوان نخستین ماهواره تصویربرداری عملیاتی کشور در فضا مطرح است.

وی با اشاره به تجربه تیم ایرانی در همکاری با طرف روسی برای پرتاب این ماهواره گفت: استاندارد‌های خاصی برای پرتاب وجود داشت و تیم ایرانی تا آخرین لحظه در محل پرتاب، آزمایش‌ها را انجام می‌داد.

غیاثوند ادامه داد: ماهواره روی بلوک انتقالی فریگات نصب شده بود و پس از نصب نیز از طریق دسترسی موجود از پایین، آزمایش‌های مختلف روی آن انجام شد.

کشف نویز در آخرین روز و مذاکره با روس‌ها

وی افزود: در جریان آزمایش‌های نهایی تیم متوجه وجود نویز در سیستم شد. این موضوع در شرایطی رخ داد که ماهواره حدود شش ماه در شرایط آزمایشگاهی به‌صورت سالم کار کرده بود.

رئیس گروه فضایی صاایران گفت: درباره منشا نویز اختلاف نظر وجود داشت؛ برخی احتمال می‌دادند مشکل از ماهواره باشد و برخی دیگر کابل یا بخش دیگری از سامانه را عامل ایجاد نویز می‌دانستند.

غیاثوند ادامه داد: تنها یک روز تا پرتاب باقی مانده بود و موضوع بسیار حساس شده بود. در نهایت با مسئولان روس‌کاسموس مذاکره شد و با توجه به حساسیت مسئله دسترسی لازم برای بررسی ماهواره فراهم شد.

وی افزود: پس از مذاکرات تیم ایرانی به محل ماهواره دسترسی پیدا کرد و آزمایش‌های مورد نیاز را انجام داد و در نهایت پرتاب طبق برنامه انجام شد.

چرخش شدید ماهواره و یک تصمیم سرنوشت‌ساز

غیاثوند گفت: پس از پرتاب اتفاق دیگری رخ داد و ماهواره به جای اینکه به شکل مطلوب در مدار تزریق شود با سرعت بسیار زیادی حول محور خود می‌چرخید.

وی افزود: سرعت چرخش ماهواره حدود ۲۰۰ درجه بر ثانیه گزارش شد و عملا مانند فرفره می‌چرخید. تیم فنی در ابتدا تصور می‌کرد که ماهواره تقریبا از دست رفته است.

رئیس گروه فضایی صاایران ادامه داد: تیم فنی جلسه‌ای تشکیل داد تا راهکار نجات ماهواره را پیدا کند و حتی موضوع استفاده از هوش مصنوعی نیز مطرح شد.

وی گفت: در بررسی‌های اولیه این پرسش مطرح شد که اگر ماهواره‌ای با این ابعاد با سرعت حدود ۱۰۰ درجه بر ثانیه بچرخد، آیا امکان نجات آن وجود دارد یا خیر و پاسخ اولیه این بود که ماهواره از دست رفته است.

غیاثوند افزود: در نهایت یکی از همکاران گفت برای خدا سخت نیست و تیم تصمیم گرفت الگوریتم‌های خودکار را متوقف کند و عملیات را به‌صورت دستی آغاز کند.

در ۱۰ روز ماهواره پایا تثبیت شد

وی اظهار کرد: از زمان تزریق ماهواره تا روز سیزدهم رجب تیم فنی عملیات تثبیت ماهواره را انجام داد و موفق شد ماهواره را به وضعیت پایدار برساند و آن را به سمت زمین نشانه‌روی کند.

رئیس گروه فضایی صاایران گفت: در همان روز نخست تصاویر دریافت شد؛ در ابتدا حتی مطمئن نبودیم که دوربین ماهواره واقعا در حال تصویربرداری است.

وی افزود: تصاویر نخست دریافت شدند و مشخص شد دوربین توانسته است ماموریت خود را انجام دهد.

غیاثوند ادامه داد: اکنون حدود ۱۰ ماه است که ماهواره طلوع ۳ یا پایا روزانه حدود پنج تا شش هزار کیلومتر مربع تصویربرداری انجام می‌دهد.

حرکت به سمت منظومه‌سازی

رئیس گروه فضایی صاایران در پایان با تاکید بر ضرورت ادامه این مسیر گفت: تلاش و مجاهدت باید ادامه داشته باشد و گام بعدی برای صنعتی‌شدن صنعت فضایی، حرکت به سمت منظومه‌سازی است.

وی افزود: منظومه‌سازی یکی از گام‌هایی است که باید در سال‌های آینده دنبال شود.

غیاثوند خطاب به جوانان فعال در حوزه فضایی نیز گفت: ما از رصدخانه‌ها به نقطه امروز رسیده‌ایم. در گذشته مردم برای استهلال ماه رمضان به پشت‌بام‌ها می‌رفتند و منتظر رویت ماه نو بودند.

وی ابراز امیدواری کرد که نسل جدید فعالان فضایی کشور در سال‌های آینده بتوانند روایت دیگری از این مسیر ارائه کنند؛ روایتی که در آن ماهواره‌ها و قمر‌های مصنوعی ایران نه فقط در مدار زمین بلکه در ماموریت‌های دورتر و حتی روی سطح ماه حضور داشته باشند.

انتهای پیام/