مسجد مطلب‌خان؛ شکوه تاریخ زیر سایه فرسودگی
به گزارش برنا، فریبا نباتی/ مسجد مطلب‌خان دو قرن است که شبستانش را به آسمان سپرده. یادگار ایلخانان در خوی، زیر آسمان مانده و از باد و باران زخم خورده. با ورود به مسجد، آنچه بیش از همه به چشم می‌آید، نه شکوه معماری و نه محراب بلند و چشمگیر آن، که زخم‌های فرسودگی‌ست که بر تنش نشسته. میراثی که شبستان روباز، ایوان عظیم و حجره‌های دوطبقه‌اش آن را از بسیاری از مساجد ایران متمایز می‌کند، در سایه تعلل در مرمت، حالا به صحنه تقابل شکوه معماری و فرسودگی بدل شده.
مسجدی که سقف ندارد، اما داستانی بلند دارد
مسجد مطلب‌خان در ابتدای خیابان طالقانی و در فاصله‌ای کوتاه از بازار تاریخی خوی قرار دارد؛ جایی که تاریخ مذهبی و تجاری شهر در کنار یکدیگر شکل گرفته‌اند. در اولین نگاه، روباز بودن شبستان مسجد ممکن است این تصور را ایجاد کند که سقف آن در جریان تخریب از بین رفته است؛ بااین‌حال، ماجرای معماری بنا پیچیده‌تر از این برداشت اولیه است. بنای اولیه مسجد به دوره ایلخانی نسبت داده می‌شود و ساختمان کنونی در دوره قاجار، حدود سال ۱۲۵۵ هجری قمری، به همت شخصی به نام مطلب‌خان، از خوانین خوی و مرصع‌کار مخصوص عباس میراز، تجدید بنا شده است. درباره شکل دقیق بنای نخستین اطلاعات قطعی در دست نیست، اما برخی روایت‌ها از وجود گنبدی بزرگ در گذشته حکایت دارند که با فروریختن آن، فضای مرکزی به صحن روباز تبدیل شده است. بااین‌حال، روشن نیست که وضعیت کنونی شبستان دقیقاً چگونه شکل گرفته و چه تغییراتی در دوره‌های مختلف بر آن گذشته است.
حجره‌های دوطبقه پیرامون صحن نیز بخشی از ویژگی‌های شاخص این بنا هستند. در معماری سنتی ایران، مساجد تاریخی گاه علاوه بر برگزاری نماز، محل آموزش علوم دینی، گردهمایی‌های اجتماعی و اقامت اهل علم بوده‌اند. ساختار مسجد مطلب‌خان امکان بررسی چنین کارکردهایی را فراهم می‌کند، هرچند به گفته کارشناس همراه‌مان نسبت دادن قطعی این فعالیت‌ها به حجره‌های آن، به اسناد تاریخی دقیق‌تری نیاز دارد.
روباز بودن شبستان، پرسشی طبیعی برای بازدیدکنندگان ایجاد می‌کند: نمازگزاران در روزهای بارانی یا فصل سرد چگونه از این فضا استفاده می‌کردند؟ درباره شیوه استفاده فصلی از مسجد مطلب‌خان اطلاعات مستند کافی در دست نیست؛ ازاین‌رو نمی‌توان با قطعیت درباره چگونگی استفاده از آن در شرایط مختلف آب‌وهوایی اظهارنظر کرد. همین پرسش‌ها نشان می‌دهد که شناخت این مسجد، فراتر از تماشای معماری متفاوت آن، به بررسی تاریخ و کارکرد فضاهایش نیز نیاز دارد.
محرابی بلند در میان دیوارهای آجری
ساختار مسجد مطلب‌خان، بیش از آنکه بر تزئینات پرشمار تکیه داشته باشد، با ابعاد و تناسبات معماری خود جلوه می‌کند. شبستان بزرگ و مربع‌شکل بنا را حجره‌های دوطبقه، شاه‌نشین‌های مرتفع و ایوانی عظیم دربر گرفته‌اند. نمای آجری مسجد نیز برخلاف بسیاری از بناهای تاریخی پرآرایه، ساده است؛ بااین‌حال، این سادگی به معنای فقدان ظرافت نیست. در بخش‌هایی از ایوان و اطراف ورودی، عقب‌وجلو نشاندن آجرها سایه‌روشن‌هایی ایجاد کرده که به نما عمق می‌دهد. مقرنس‌های درشت گچی در قسمت بالای شاه‌نشین مشرف به محراب نیز از معدود تزئینات شاخص مسجد به شمار می‌روند.
محراب مرتفع بنا، از مهم‌ترین عناصر معماری آن است و ارتفاع آن حدود ۱۲.۵ متر است. در چهار گوشه طبقه بالای شبستان نیز فضاهایی با نرده‌های چوبی تعبیه شده که گفته می‌شود برای حضور زنان در نظر گرفته شده بودند. دسترسی به این فضاها از طریق پلکان‌های گوشه‌های بنا امکان‌پذیر بوده است.
میراثی نیازمند مرمت
مسجد مطلب‌خان در ۱۹ اسفند ۱۳۸۰ با شماره ۴۸۴۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت، جایگاه تاریخی بنا را به رسمیت می‌شناسد؛ اما حفاظت از چنین اثری به ثبت ملی و اجرای چند مرحله عملیات مرمتی محدود نمی‌شود. در سال‌های گذشته، اقداماتی از جمله محوطه‌سازی، تعویض آجرهای فرسوده، کف‌سازی، مرمت ایوان و حجره‌ها، تعمیر سازه‌های چوبی و عایق‌کاری بخش‌های آسیب‌دیده برای این بنا گزارش شده است. در آبان ۱۳۹۹ نیز از آغاز مرمت اضطراری مسجد با اعتبار پیش‌بینی‌شده ۸۰۰ میلیون ریال خبر داده شد.
بااین‌حال، در بازدید میدانی همچنان نشانه‌هایی از فرسودگی در بخش‌هایی از مسجد دیده می‌شود؛ وضعیتی که ضرورت توجه به نگهداری مستمر بنا را یادآوری می‌کند. در مسجدی با شبستان روباز، حفاظت از مصالح در برابر عوامل جوی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا بارندگی، تابش آفتاب و نوسان دما می‌توانند به‌تدریج بردوام آجرها، ملات و بندکشی‌ها اثر بگذارند. موضوعی که رضا اعرابی، کارشناس مرمت، در گفتوگو با برنا، هم از آن می‌گوید. اعرابی با اشاره به ملاحظات حفاظتی این بنا، بر ضرورت توجه هم‌زمان به آسیب‌های موجود و پیشگیری از گسترش آن‌ها تأکید می‌کند. به گفته او، قرار گرفتن مداوم بخش‌هایی از مسجد در معرض عوامل جوی می‌تواند فرسایش آجرها، تخریب بندکشی‌ها، نفوذ رطوبت و تضعیف ملات را تشدید کند. همچنین در صورت نفوذ رطوبت به مصالح، چرخه یخ‌زدگی و ذوب آب در فصل سرد می‌تواند احتمال ترک‌خوردگی و تخریب تدریجی آن‌ها را افزایش دهد.
اعرابی معتقد است بررسی دقیق وضعیت آجرها، دیوارها، طاق‌ها، بخش‌های مرتفع و بندکشی‌ها باید در اولویت قرار گیرد. به گفته او، تثبیت قسمت‌های ناپایدار، ترمیم موضعی آسیب‌های سازه‌ای و جلوگیری از نفوذ و تجمع آب، از جمله اقداماتی است که می‌تواند مانع گسترش خسارت‌ها شود. بااین‌حال، تعیین بخش‌هایی که به مرمت فوری نیاز دارند، باید بر پایه ارزیابی میدانی متخصصان مرمت و آسیب‌شناسی بناهای تاریخی انجام شود.
این کارشناس مرمت تأکید می‌کند که حفاظت از مسجد مطلب‌خان نباید به اقداماتی محدود بماند که تنها پس از تشدید فرسودگی انجام می‌شوند. تهیه طرح جامع حفاظت، پایش دوره‌ای وضعیت مصالح، ثبت و مستندسازی آسیب‌ها، رسیدگی منظم به نقاط آسیب‌پذیر و اختصاص اعتبار مشخص برای نگهداری مستمر، می‌تواند از تکرار چرخه فرسودگی و مرمت جلوگیری کند. از نگاه اعرابی، هرگونه مداخله باید با حفظ اصالت معماری بنا و بر پایه اصول علمی مرمت انجام شود؛ چراکه هدف، تغییر ویژگی‌های منحصربه‌فرد مسجد نیست، بلکه صیانت از آن در برابر عواملی است که به‌تدریج آثار زمان را به آسیب‌های جدی تبدیل می‌کنند.
مسجدی با سقفی از آسمان
مسجد مطلب‌خان را باید از نزدیک دید؛ از میانه شبستانی که آسمان در آن گسترده شده تا ایوانی که ارتفاعش چشم‌ها را دوباره به آسمان می‌برد و حجره‌هایی که ردپای معماری و زندگی را در خود دارند. این مسجد، با وجود سادگی نمای آجری، از آن بناهایی است که برای درک شکوهش به تزئینات فراوان نیاز ندارد. مقیاس بنا، نظم هندسی و پیوند میان فضای باز و عناصر پیرامونی، به‌تنهایی تصویری ماندگار می‌سازند.
بااین‌همه، اهمیت مسجد مطلب‌خان در متفاوت بودن معماری آن خلاصه نمی‌شود. این بنا بخشی از حافظه تاریخی خوی است؛ میراثی که از گذشته عبور کرده و به امروز رسیده است.مسجد مطلب‌خان برای آنکه همچنان روایتگر تاریخ بماند، به مراقبتی نیاز دارد که به اندازه عمر تاریخی آن، پیوسته و ماندگار باشد.
