نقش شش واقعه در تعیین زمان وفات پیامبر(ص)

به گزارش خبرگزاری برنا، باشگاه خبرنگاران نوشت: تعیین روز عرفه كه نهم ذىحجه است مى تواند ما را در تشخیص دقیق تاریخ وفات پیامبر(ص) كمك نماید و این یكى از شاخصه هاى مهم این بحث به شمار مى آید چون نظر مشهور و معروف اهل سنت بلكه اجماع آنان بر این است كه عرفه روز جمعه بوده است.

واقعه اول: خارج شدن پیامبر(ص) براى حجه الوداع

در اواخر ذیقعده سال دهم هجرى، پیامبر(ص) به اتفاق جمع زیادى از مسلمانان، براى انجام مراسم حج از مدینه خارج شدند، كه این حج به «حجه الوداع» یا «حجه الاسلام» مشهور گشت. اما در مورد این كه به طور دقیق پیامبر(ص) در چه روزى و چندم ماه ذىقعده از مدینه خارج شدند قول واحدى وجود ندارد. مشهورترین قول نزد اهل سنت آن است كه پیامبر(ص) پنج روز به جاى مانده از ذىقعده «پنج روز قبل از آغاز ذىحجه» از مدینه خارج شدند كه این روز را نیز بیشتر مورخان روز «شنبه» دانسته اند و برخى دیگر آن را روز «پنج شنبه» ذكر كرده اند. واقدى در این باره مى گوید:

«پیامبر(ص) در روز شنبه پنج روز به جاى مانده از ذىقعده از مدینه خارج شدند.» و سپس مى گوید: «و هذا الثبت عندنا»

از سوى شیعه نیز شیخ مفید تاریخ خارج شدن پیامبر(ص) را پنج روز به جاى مانده از ذىقعده ذكر كرده است كه از این جهت موافق قول مشهور اهل سنت است ولى هیچ اشاره اى به این كه به طور دقیق در چه روزى از هفته بود نكرده است. اما در صحیحه معاویه بن عمار و حلبى از امام صادق(ع) زمان خارج شدن پیامبر(ص) براى حجه الوداع چهار روز مانده به ذىحجه بیان شده است بدون این كه روز آن مشخص شده باشد.

قدر مسلم آن است كه روز خارج شدن پیامبر(ص) از مدینه براى حجه الوداع روز جمعه نبوده است; به دلیل این كه روایاتى از جمله روایت انس بیان كننده این مطلب مى باشند كه پیامبر(ص) نماز ظهر را در مدینه خواندند و سپس به قصد حج حركت كردند; درحالى كه اگر روز جمعه مى بود مى بایست نماز جمعه خوانده مى شد نه نماز ظهر بنابراین آن روز یا شنبه بوده و یا پنج شنبه; چنان كه در روایاتى به این دو روز اشاره شده است. از طرف دیگر مشخص شدن روز عرفه نیز نقش مهمى در تعیین روز خارج شدن پیامبر(ص) دارد زیرا اگر روز عرفه جمعه باشد در نتیجه اول ذىحجه پنج شنبه خواهد بود و پنج روز قبل از آن نیز روز شنبه است. پس بنابر نظریه مشهور اهل سنت حتما باید روز خارج شدن پیامبر(ص) را روز شنبه بدانیم نه پنج شنبه همان طور كه ابن كثیر نیز به همین نتیجه رسیده است.

اما از جانب شیعه چون به روز خاصى اشاره نشده است باید با توجه به نظریه آنان در سایر وقایع روزى را براى خارج شدن پیامبر(ص) در نظر گرفت. درباره این كه بنابر قول شیخ مفید. تاریخ خارج شدن پیامبر(ص) پنج روز به جاى مانده از ذىقعده بوده و در صحیحه عمار و حلبى چهار روز به جاى مانده از آن ذكر شده است مى توان اختلاف این دو قول را با توجه به ناقص یا كامل بودن ماه ذىقعده برطرف كرد.

واقعه دوم: روز عرفه (در حجه الوداع)

تعیین روز عرفه كه نهم ذىحجه است مى تواند ما را در تشخیص دقیق تاریخ وفات پیامبر(ص) كمك نماید و این یكى از شاخصه هاى مهم این بحث به شمار مى آید چون نظر مشهور و معروف اهل سنت بلكه اجماع آنان بر این است كه عرفه روز جمعه بوده است. این امر ظاهرا به دلیل روایتى است كه از خلیفه دوم عمر دراین باره بیان شده است.

پس با مبنا قرار دادن این امر مى توان جمیع اقوال اهل سنت را درباره تاریخ وفات پیامبر(ص) مورد بررسى قرار داد. از طریق شیعه نیز روایاتى از امامان(ع) نقل شده است كه عرفه را روز جمعه دانسته اند ولى هیچ یك از این روایات از لحاظ سند صحیح نیستند افزون بر این با روایات صحیحه اى كه روز غدیر را مشخص مى كنند در تعارض مى باشند زیرا اگر عرفه یعنى نهم ذیحجه جمعه باشد دیگر هیجدهم ذیحجه جمعه و یا پنج شنبه نخواهد بود.

واقعه سوم: زمان نازل شدن آیه اكمال و فاصله آن تا وفات پیامبر(ص)

مشهور و معروف نزد اهل سنت درباره نزول آیه اكمال این است كه این آیه در روز عرفه كه روز جمعه بوده نازل شده است و فاصله آن تا وفات پیامبر(ص) 81 روز است. اما از دیدگاه شیعه با توجه به روایاتى كه در این زمینه وجود دارد در مجموع مى توان گفت: این آیه و آیه تبلیغ به تمامه یا جزء به جزء در چندین مرتبه بر پیامبر(ص) نازل شده و پیامبر(ص) پس از نازل شدن قسمت آخر آیه یعنى: «و الله یعصمك من الناس»، در غدیرخم مردم را جمع نمودند و رسالت الهى خویش را در معرفى حضرت على(ع) به عنوان جانشین خود انجام دادند. از نظر شیعه، هیچ تردیدى در نزول آیه اكمال در غدیر نیست ولى امكان نزول قبلى آن را نیز نفى نمى كنند. شیخ مفید دراین باره مى گوید: «قبلا دراین باره بر پیامبر(ص) وحى نازل شده بود ولى وقت ابلاغ آن معین نگردید و هنگامى كه به غدیرخم رسیدند آیه تبلیغ نازل شد».

بنابراین، از نظر شیعه، مخالفتى در اصل نزول آیه اكمال در عرفه نیست ولى بحث در این است كه از دیدگاه شیعه، عرفه نمى تواند در روز جمعه بوده باشد، زیرا با جمعه بودن غدیر سازگار نیست.

واقعه چهارم: روز غدیرخم

واقعه غدیرخم كه به هنگام مراجعت پیامبر(ص) از حجه الوداع رخ داد از دیدگاه شیعه از جمله مهم ترین مسائل تاریخ اسلام است زیرا در آن واقعه پیامبر اسلام(ص) از طرف خداوند مكلف شد تا على(ع) را به جانشینى خود معرفى كند و پیامبر(ص) نیز دستور توقف در آن منطقه را داده و پس از خطبه اى طولانى فرمودند: «من كنت مولاه فعلى مولاه»یا «من كنت مولاه فهذا على مولاه».

طرق نقل روایات این واقعه آن قدر زیاد است كه مى توان گفت فراتر از حد تواتر است. با این وجود اكثر كتب تاریخى اهل سنت (كه ما از آن ها به عنوان منابع اصلى بهره مى گیریم) با این كه تمام جزئیات وقایع حجه الوداع را ذكر كرده اند ولى اشاره اى به این واقعه عظیم نكرده اند!

در این میان تنها ابن كثیر در «البدایه و النهایه« به بحث یك طرفه اى دراین باره پرداخته است و بنا به نظر وى واقعه غدیرخم در 18 ذىحجه و در روز یك شنبه بوده است كه ظاهرا وى روز یك شنبه را با توجه به محاسبه و قراردادن روز عرفه در جمعه به دست آورده است.

درباره تعیین روز غدیرخم باید گفت: شكى نیست كه واقعه غدیرخم در 18 ذىحجه سال دهم هجرى اتفاق افتاده است ولى این كه در چه روزى بوده بنا به روایاتى كه دراین باره وجود دارد از دو حال خارج نیست: یا پنج شنبه بوده است و یا جمعه چنان كه در روایتى كه از ابوسعید خدرى ـ به طرق مختلف ـ نقل شده است روز پنج شنبه به عنوان روز واقعه غدیرخم معرفى گردیده است.علامه امینى نیز در كتاب الغدیر روز واقعه غدیرخم را پنج شنبه ذكر كرده است. اما در صحیحه ابن ابى عمیر از امام صادق(ع) نقل شده است كه:

واقعه غدیرخم در 18 ذىحجه كه روز جمعه بوده اتفاق افتاده است. متن آن حدیث چنین است: «و یوم غدیر افضل الاعیاد و هو الثامن عشر من ذىالحجه و كان یوم الجمعه». بدیهى است روایت صحیحه كه واقعه غدیرخم را در روز جمعه مى داند به جهت رجحان سندى مقبول است. پس به نظر ما روزى كه واقعه غدیرخم در آن اتفاق افتاده روز جمعه بوده است.

واقعه پنجم: شروع بیمارى پیامبر(ص) و مدت آن

«واقدى» دراین باره دو روایت نقل كرده است كه هر دو روایت شروع بیمارى پیامبر(ص) را روز چهارشنبه دانسته است ولى در یك روایت تاریخ شروع بیمارى «19 صفر» و در دیگرى «آخر صفر» ذكر شده است ولى مدت بیمارى در هر دو روایت 13 روز ذكر شده است كه با این حساب بر اساس روایت اول وفات پیامبر(ص) در «دوم ربیع الاول» و بر اساس روایت دوم «دوازدهم ربیع الاول» خواهد بود.

«سلیمان بن طرخان تمیمى» شروع بیمارى را روز «شنبه 22 صفر» و وفات را در روز دوشنبه 2 ربیع الاول دانسته است. بنابراین، مدت بیمارى پیامبر(ص) ده روز خواهد بود. بیهقى نیز مدت بیمارى پیامبر(ص) را ده روز دانسته است.

دراین باره روایات بسیارى موجود است كه فقط به ذكر بیمار شدن پیامبر(ص) پرداخته اند بدون این كه متذكر زمان و مدت آن شده باشند. تنها بعضى از این روایات ذكر مى كنند كه كه بیمارى پیامبر(ص) پس از استغفار براى اهل بقیع و مراجعت به منزل شروع شده است.

واقعه ششم: روز وفات پیامبر(ص)

اساسى ترین مطلب كه مورد اتفاق شیعه و سنى است، این است كه وفات پیامبر(ص) در روز «دوشنبه» بوده است. این موضوع یقینى ترین امر در تشخیص تاریخ وفات پیامبر(ص) است. پس بر این اصل تكیه مى شود و هر روایت و قولى كه نتیجه اش غیر از وفات در روز دوشنبه باشد، به كلى مردود خواهد بود.

ما در اثبات این امر كه وفات پیامبر(ص) روز دوشنبه بوده است، به چند نمونه از اقوال اشاره مى كنیم: طبرى در این باره مى گوید:

«فلاخلاف بین اهل العلم بالاخبار فیه انه كان یوم الاثنین من شهر ربیع الاول».

ابن سعد در «الطبقات الكبرى» نه روایت در این باره نقل كرده است كه همگى وفات را روز دوشنبه ذكر كرده اند. ابن اسحاق نیز وفات پیامبر(ص) را روز دوشنبه دانسته است. هم چنین یعقوبى و شیخ مفید نیز وفات پیامبر(ص) را روز دوشنبه ذكر كرده اند. در مجموع هیچ تردیدى در این كه وفات پیامبر(ص) روز دوشنبه بوده است، وجود ندارد.