روزهای آخر سال و عمری که گذشت
محاسبه یک سال عمر از دیدگاه آیت الله العظمی صافی
بسم الله الرحمن الرحیم.
اعوذ بالله من الشیطان الرجیم؛
یُقَلِّبُ اللَّهُ اللَّیْلَ وَالنَّهَارَ إِنَّ فِی ذَلِكَ لَعِبْرَةً لِّأُوْلِی الْأَبْصَارِ
(النور،44)
خداوند متعال شب و روز را دگرگون میکند. به حقیقت در این (جابهجایی شب و روز) هر
آینه عبرتی برای صاحبان بصیرت است.
با گردش شب و روز است که ما انسانها، هفتهها، ماهها و بلکه یکسال را پشت سر میگذاریم. در این بین کسانی که اهل بصیرتند از این گردش ایّام عبرت میگیرند؛ از ظاهر به باطن و از مجاز به حقیقت میرسند و این موعظه بزرگی برای انسانهای صاحبدل و بابصیرت است.
این ساعاتی که بر ما میگذرد و خواهد گذشت، ساعات ارزشمند و پربهایی است که در واقع سرمایه اساسی ما برای تأمین سعادت در دنیا و آخرت است. بنابراین باید بسیار با دقّت و مراقبت حسابرسی کنیم که این ساعات و ایّام، چگونه گذشته و چگونه میگذرد و اگر این محاسبه در زندگی ما نباشد ما سخت زیان کرده و سرمایه را از کف داده و خواهیم داد.
در اهمیّت این مطلب همین بس که مولای ما امام هفتم، حضرت موسیبنجعفر(علیهالسلام) فرمودند: یا هشام! لیس منا من لم یحاسب نفسه فی کلّ یوم فان عمل حَسَناً استزاد مِنه و إن عمل سیّئاً استغفرالله منه و تاب الیه(1).
«ای هشام! از ما نیست کسی که هر روز خود را مورد محاسبه قرار ندهد که اگر کار نیکی انجام داده در افزایش آن بکوشد و چنانچه کار زشتی کرده از خدا آمرزش بخواهد و به سوی خداوند بازگردد.»
اگر میبینیم برخی از افراد به مقاماتی رسیدهاند به خاطر همین دقّت در مراقبه و محاسبه نفس بوده است که دقیقاً اعمال و رفتار و گفتار خود را تحت نظر داشتهاند و اگر لغزشی از آنان سر بزند استغفار کرده از خدا آمرزش خود را خواستهاند.
در روایت دیگر که از رسول اکرم (صلّیاللهعلیهوآله وسلم) آمده است:
حاسِبوا انفسکم قبل ان تحاسَبوا وَ زِنوا قَبْلَ اَنْ توزَنُوا وَ تَجَهَّزُوا لِلْعَرْضِ الاکبر(2).
«پیش از آنکه به حساب شما برسند خود حسابگر خویش باشید و قبل از اینکه اعمال شما را بسنجند اعمال خود را وزن کنید و برای روز قیامت خویشتن را آماده سازید.»
بنابه تأکید قرآن کریم، ما انسانها مواقفی را در روز قیامت در پیشرو داریم که پنجاه موقف است و هر موقفی هزار سال طول میکشد، در این ایستگاهها که پنجاههزار سال میشود باید پاسخگوی اعمالِ خود باشیم و بهتر از هر چیزی توجه به انجام واجبات و ترک محرمات الهی است.
مرحوم شیخ صدوق (رضواناللهتعالیعلیه) در کتاب اعتقادات خود مینویسد:
در روز قیامت، عقباتی وجود دارد که هر عقبهای برای انجام واجبی و ترک محرّمی در نظر گرفته شده است. یک عقبه برای نماز، عقبهی دیگر برای حج، عقبهای برای زکات و همینطور سایر واجبات.
به هر حال تمام اعمالی که از ما سر میزند مورد پرسش الهی است و اگر خطا باشد موجب گرفتاری ما خواهد شد. باید هشیار بود، حتی در حرفزدن که امر مهمی است و هر لفظی که از زبان ما صادر میشود نوشته خواهد شد؛ قرآن کریم میفرماید:
مَا یَلْفِظُ مِن قَوْلٍ إِلَّا لَدَیْهِ رَقِیبٌ عَتِیدٌ (ق/18)
در این یکسال که گذشت ببینیم چه حرفهایی زدهایم، چه قضاوتهایی کردهایم و خدای ناکرده چه حرفهای زشتی زدهایم تا دیر نشده، نادم و پشیمان شده، جبران کنیم. مبادا که دچار غفلت شویم.
برخی در این ایّام نوروز، اسیر غفلت میشوند و فراموش میکنند که چه تکلیف و وظیفهای دارند و چقدر بد و تأسفبار خواهد بود که این غفلت با معصیت نیز همراه شود.
برای اینکه به این آفت خانمانسوز غفلت مبتلا نشویم باید هر روز به حساب کارهای خود برسیم.
دفتری داشته باشیم و اعمال روزانهی خود را در آن بنویسیم و پایان هر روز به محاسبهی اعمال خود برسیم و مواظب باشیم که در هفته و ماه و سال و بلکه در کل زندگی چه کردهایم؛ خوب بوده یا بد، همه ثبت و ضبط شده است. نکتهی جالب اینکه خداوند متعال در قرآن کریم میفرماید:
وَكُلَّ إِنسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَآئِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَنُخْرِجُ لَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ كِتَابًا یَلْقَاهُ مَنشُورًا (الاسراء،13)
«کارنامه اعمال هر انسانی را به گردنش میآویزیم و روز قیامت کتابی برای او بیرون میآوریم که آن را در برابر خود گشوده میبیند.»
و دنبالهی آیه میفرماید:
اقْرَأْ كَتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْیَوْمَ عَلَیْكَ حَسِیبًا (الاسراء،14)
«این همان نامهی اعمال توست، به او میگوییم کتابت را بخوان! کافی است که امروز خود حسابگر خود باشی.»
در این نامهی اعمال، هیچچیز فروگذار نشده است و در آن روزی که "یوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ(الطارق،9)" است، هر کار خیر و شری که انسان انجام داده آشکار و برملا خواهد شد.
آنجاست که معلوم می شود این شخص، بهشتی یا جهنّمی است. کارنامهی عملکردش را به دستش میدهند.
قرآن کریم میفرماید:
وَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ كِتَابَهُ بِشِمَالِهِ فَیَقُولُ یَا لَیْتَنِی لَمْ أُوتَ كِتَابِیهْ وَلَمْ أَدْرِ مَا حِسَابِیهْ (الحاقة،25و26)
«و امّا کسی که کارنامهاش به دست چپ او داده شود، گوید ایکاش نامهام به من داده نمیشد و نمیدانستم در حساب اعمالم چه نوشتهاند.»
امّا در کنار این افراد، اشخاص دیگری هم هستند که با صدای بلند، فریاد شادی سرمیدهند که ای اهل محشر بیایید و نامهی اعمال مرا ببینید.
فَأَمَّا مَنْ أُوتِیَ كِتَابَهُ بِیَمِینِهِ فَیَقُولُ هَاؤُمُ اقْرَؤُوا كِتَابِیهْ (الحاقة،19)
«امّا کسی که کارنامهاش به دست راست او داده شود با صدای بلند میگوید: بیایید نامهی عمل مرا بخوانید.»
1-بحارالانوار،الاسلامیة، ج75،باب25
2-محاسبةالنفس ابنطاوس،ص13
برگرفته از وبلاگ "بزم حضور"
***
