آیا حیوانات نیز حشر و نشر دارند؟

مسایل مربوط به آخرت و معاد از اموری است که اظهار نظر قطعی در مورد آن ها بسیار دشوار است، اما به طورکلی می توان گفت: آیاتی در قرآن کریم اشاره به حشر حیوانات دارد؛ مانند این آیه:

"هیچ جنبنده ای در زمین و هیچ پرنده ای که با دو بال خود پرواز می کند نیست مگر این که امت هایی مانند شما هستند، ما هیچ چیز را در این کتاب فرو گذار نکردیم، سپس همگی به سوی پروردگارشان محشور می شوند. (انعام آیة 38)

اما فارغ از این آیات باید دید ملاک حشر و بازگشت انسان به سوی خدا چیست؟ و آیا همان ملاک در حیوانات نیز وجود دارد؟

ملاک حشر در انسان جز نوعی از زندگی ارادی و اختیاری نیست؛در نتیجه رفتارهای اختیاری و انتخاب های آزادانه بشر است که ضرورت حضور وی در عالمی دیگر و محاسبه این اعمال و تعیین درستی و نادرستی این اختیارها را ثابت می‌نماید.

با دقت در مراحل زندگی حیوانات و در نظر گرفتن حالات مختلفی که هر نوع از حیوانات در مسیر زندگی به خود می گیرند، این گونه به نظر می رسد که حیوانات نیز مانند آدمیان تا اندازه‌ای از موهبت اختیار برخوردارند و نیز دارای سطحی از فهم و شعورند. فرض کنید حیوانی نزدیک مزرعة شما می‌آید، شما چوبی را بلند می‌کنید، او فرار می‌کند، این فرار یعنی انتخاب کتک نخوردن بر سیر شدن، این امر به خودی خود یک انتخاب است، گرچه بی شک به درجة قوت انتخاب انسان نیست و چه بسا بتوان گفت انتخابی نیمه آگاهانه است، اما نوعی رفتار اختیاری به نظر می‌رسد.

به هر حال نمی توان ادعای قاطع کرد که حیوانات اختیاری ندارند؛ زیرا به اندازه همان درک و شعور مختصر خود می‌توانند اختیار داشته باشند؛ از طرف دیگر در روایات نیز می توان مطالبی را یافت که برخی از حیوانات در قبال رفتارهای خود مورد سؤال و بازخواست قرار می گیرند، در نتیجه باید نوعی حشر و معاد را برای آن ها مفروض دانست.

از ابوذر نقل شده است كه: «من نزد رسول خدا بودم که ناگهان دو بز به هم شاخ زدند، پیغمبر فرمود: می‌دانید براى چه به هم شاخ زنند؟ اصحاب گفتند: نمی‌دانیم، حضرت فرمود: ولى خدا می داند و به زودی میان آنها قضاوت می كند!». (بحار الانوار، ج 61 ص 6)

*مرکز ملی پاسخگویی به سوالات دینی