مرگ ولیعهد و پیامدهای آن برای عربستان

"امیرشاهزاده سلطان بن عبدالعزیز"، ولیعهد، نایب رئیس هیئت وزیران، وزیر دفاع و هوانوردی و بازرس کل عربستان سعودی، پانزدهمین فرزند "عبدالعزیز آل سعود" بنیانگذار عربستان جدید و برادر ناتنی ملک عبدالله پادشاه کنونی عربستان سعودی بود.

وی در ۱۹۵۳ وزیر کشاورزی و دو سال بعد وزیر ارتباطات شد. در سال ۱۹٦۲ ملک فیصل وزارت دفاع و هوانوردی را به او سپرد. او در این مقام به توسعه ارتش و نیروی دریایی و هوایی عربستان سعودی پرداخت. وی پس از مرگ برادرش فهد بن عبدالعزیز، و از تاریخ اول اوت ۲۰۰۵ (۶ سال) ولیعهد عربستان شد.
در سال ۲۰۰۴ تشخیص داده شد که به سرطان روده بزرگ مبتلاست و از این رو عملهای جراحی متعددی بر روی او انجام گرفت. مجددا در سال ۲۰۰۹ گزارش شد که به شدت بیمار می باشد و چندین ماه در بیمارستانی در شهر نیویورک بستری شد.
مرگ سلطان بن عبدالعزیز بسیاری از رسانه ها را تحت تاثیر قرار داده است. تصاویر عبدالله بر صندلی چرخدار، وضعیت ملک فهد را به یاد می آورد، اما این بار اوضاع وخیم تر از گذشته شده است؛ چرا كه علاوه بر بیماری پادشاه، ولیعهد نیز درگذشته است، بنابراین اکنون نبرد در مورد جانشینی در سایه اختلافات بزرگان آل سعود آغاز می شود.
نبرد بر سر جانشینی در عربستان و وقایع اخیر از چنان اهمیتی برخوردار است که بازتاب آن از مرزهای عربستان فراتر رفته و به کشورهای همسایه و حتی واشنگتن هم رسیده است.
برخی گزارش ها نشان می دهد که سلطان بن عبد العزیز از ژوئن گذشته به شکل عملی از دست رفته، تلقی می شد، چرا که از آن تاریخ وی در کما به سر می برد و پزشکان برای درمان او قطع امید کرده بودند. اما اعلام خبر در گذشت ولیعهد عربستان سعودی در حال حاضر که موسم حج است و دولت سعودی برخلاف سال های گذشته، امسال تدابیر سخت گیرانه امنیتی را به کار گرفته است ، می تواند توجیه گر نه تنها وضع امنیتی موجود بلکه تشدید آن نیز شود. در این حال سرکوب اعتراض های اصلاح طلبانه مردمی در این کشور با توجیه وضعیت درگذشت یک مقام کلیدی می تواند توجیه بیشتری را برای مقام های سعودی فراهم کند.
علاوه بر گمانه های بالا بروز این اتفاق و عدم حضور فعال پادشاه در صحنه و نیز سرعت تحولات منطقه سبب می شود که خلاء قدرت در عربستان با پیامد هایی همراه باشد که این کشور را در وضعیت سخت تری قرار دهد.

گزینه های ولایت عهدی
لایه‌های قدرت در عربستان سعودی مدت‌هاست که شاهد نزاعی پنهان برای تصاحب قدرت در این کشور است. مرگ ولی‌عهد عربستان از یک سو و بیماری و وخامت حال شاه عربستان از سوی دیگر، شاهزادگان را در این کشور بزرگ ترین تولید کننده نفت جهان، برای تصاحب قدرت به طمع انداخته است.
در خانواده پادشاهى سعودى حدود هفت هزار شاهزاده وجود دارد که این شاهزاده‌ها به دو شاخه «السدیرى» و «الفیصل» تقسیم شده و برخلاف ظاهر، در درون خاندان سعودی بر سر‌ جانشینی پادشاه اختلافات بسیار جدی وجود دارد.
شاهزاده نایف که هم‌اکنون وزیر کشور است، یکی از هفت عضو باقیمانده خانواده سدیری است که همه آنان فرزندان ملک عبدالعزیز بن‌سعود هستند. ملک‌عبدالله در اقدامی که شاید به معنای معرفی کسی که در نبود پادشاه و ولیعهد باید قدرت به وی واگذار شود، شاهزاده نایف برادر ناتنی خود که قدری از او کوچک تر است را به سمت معاون دوم نخست‌وزیر منصوب کرد.
همچنین امیر سلمان، امیر منطقه ریاض نیز شانس هایی را برای به دست آوردن پست ولیعهدی عربستان دارد. اما در این میان در برخی محافل نامی هم از عبدالعزیز بن عبدالله فرزند پادشاه عربستان به میان آمده است که به تازگی به سمت معاون وزیر امور خارجه با تمامی اختیارات وزیر منصوب شده است.
به نظر می رسد رقابت بر سر تعیین ولیعهدی به سمتی حرکت خواهد کرد که نایف بن عبدالعزیز که عنوان معاون ولیعهد را دارد و اکنون وزیر کشور است، عملا حکومت را به دست گیرد.

گزینه ایالات متحده
پیامدهای مرگ ولیعهد عربستان که از شخصیت های مورد قبول غرب محسوب می شد، می تواند موجبات نگرانی غرب را در مورد به قدرت رسیدن نایف که از سیاستمداران بنیادگرا محسوب می شود، در پی داشته باشد.
بندر بن سلطان که به شاهزاده آمریکایی معروف است، در این میان می‌تواند تعیین کننده باشد. او به دلیل مناسبات صمیمانه با سران آمریکا و روابط پنهانی گرم با رژیم صهیونیستی شاهزاده محبوب و دلخواه آمریکا برای تصاحب قدرت در عربستان است.
بدون تردید بندر بن سلطان با توجه به نفوذی که در آمریکا و در محافل اسرائیلی دارد، تلاش می‌کند در این اختلافات و درگیری‌های جناحی به خصوص پس از مرگ پدر، موضع برتری را اتخاذ کند.
"فؤاد ابراهیم"، تحلیلگر مسائل منطقه و مقیم لندن در این خصوص عقیده دارد که : بندر بن سلطان خیلی بلندپرواز است و دوست دارد بر تخت پادشاهی عربستان بنشیند. اما قوانین حاکم بر خاندان پادشاهی اجازه این کار را به او نمی‌دهد. البته آمریکایی‌ها دوست دارند شخصی مانند بندر بن سلطان جانشین ملک عبدالله شود. چرا که چنین شخصیتی منافع واشنگتن را بهتر تأمین و توازن قدرت را در خاندان پادشاهی بهتر حفظ خواهد کرد. این دیدگاه آمریکایی‌هاست اما به نظر نمی رسد بندر بن سلطان شانس زیادی داشته باشد.
در مقابل به احتمال زیاد آمریکا چندان حامی جریان شاهزاده نایف وزیرکشور، نباشد. شاهزاده نایف بن عبدالعزیز به دلیل گرایشات مذهبی و ارتباط نزدیکش با روحانیون و جریان وهابی و هیأت‌های امر به معروف و نهی از منکر مورد توافق و حمایت واشنگتن نیست.
پیش از این نیز مقامات کاخ سفید با حمایت از "سلمان بن عبدالعزیز"،امیر ریاض، شاهزاده لیبرال و غربگرای سعودی که نفوذ زیادی در لایه‌های بالای قدرت در عربستان دارد، به عنوان مهره‌ای شاخص در جهت جایگزینی مطلوب ولی‌عهدی حکومت سعودی گام برداشته‌اند.

پیامدهای در گذشت ولیعهد
مرگ ولیعهد عربستان پیامدهایی از جمله افزایش اختلافات بر سر جانشین را موجب خواهد شد،از مدت‌ها پیش جدل بزرگی در خصوص موروثی کردن حکومت وانتقال آن به افراد جوان‌تر در عربستان در گرفته است و خبر فوت سلطان بن عبدالعزیز دامنه و شدت این درگیری‌ها را افزایش می دهد. "جعفر حسابی" کارشناس مسائل سیاسی عربستان سعودی مقیم لندن با بیان اینکه جدل و اختلافات بر سر ولی‌عهدی عربستان سعودی در چند روز آینده بالا می‌گیرد،در این باره می گوید: انتظار می‌رودکه با درگذشت ولی‌عهد سعودی نسل سوم فرزندان عبدالعزیز قدرت را کم کم به دست می‌گیرند.
وی همچنین از پیامد های دیگر مرگ ولیعد با توجه به تحولات اخیر کشورهای عربی و پیروزی انقلاب‌ ملت‌ها علیه دیکتاتورها، به تظاهرات اعتراض آمیز مناطق شرقی عربستان سعودی علیه دستگاه حاکمه اشاره می کند و اعتقاد دارد، اوضاع و شرایط فعلی عربستان نوید بخش آغاز موج انقلاب مردمی علیه حاکمان پیر و فرتوت این کشور است و همانند انقلاب‌های اسلامی ملت‌های عربی موج خروشان ملت عربستان نیز به زودی خواهد خروشید. ,وی همچنین معتقد است که ملت عربستان به دنبال قیام علیه حاکم ظالم این کشور بوده و از مرگ مسئولان بیمار و فرتوت کشورشان استقبال می کنند و خوشحال می‌شوند.
همچنین باید گفت وقوع هرگونه بحران یا جدال در حاکمیت سیاسی عربستان، به دلیل نبود دموکراسی از یک سو و از سوی دیگر قدرت فزاینده شیوخ وهابی که تا حد زیادی از وضع موجود ناراضی هستند، می تواند استقرار، ثبات و امنیت داخلی این کشور را به خطر بیاندازد و این کشور را به سوی آشوب و بحران داخلی سوق دهد.

انتخاب ولعیهد جدید توسط شورای بیعت برای نخستین بار
پایگاه خبری تحلیلی ایلاف، وابسته به جریان‌های لیبرال مخالف حکومت عربستان سعودی،اعلام کرد، شورای عالی بیعت در سال 2006 دقیقا زمانی که مشخص شد سلطان عبدالعزیز بیمار است و باید روندی جدید در تعیین جانشین پادشاه مشخص شود، تاسیس شد. درآن زمان ملک عبدالله تازه بر تخت سلطنت به جای ملک فهد، پادشاه سابق نشسته بود و سلطان بن عبدالعزیز نیز به عنوان ولیعهد انتخاب شده بود اما بعد از چند صباحی مشخص شد که سلطان مبتلا به بیماری سرطان است و احتمال دارد حتی قبل از پادشاه در گذرد از این رو تصمیم بر آن شد که شورایی تشکیل شود تا درباره آینده سلطنت و تقسیم دیگر ارکان قدرت تصمیم‌ بگیرد.
روزنامه الجزایری الشروق نیز گزارش داد در پی مرگ سلطان بن عبدالعزیز، هیات بیعت این كشور كه متشكل از شماری از شاهزادگان عربستان سعودی است، برای نخستین بار ولیعهد كشور را تعیین خواهد كرد.
به هر روی عربستان روزهای سختی را می‌گذراند، از یک سو ناآرامی‌های داخلی به ویژه در استان‌های شرقی، از سوی دیگر کاهش نفوذ این کشور در منطقه همچنین تهدیدی که از سوی بهار عربی به ویژه از ناحیه بحرین و یمن متوجه آن است و از همه مهم‌تر اختلاف‌های داخلی خاندان سلطنتی به ویژه پس از وخیم شدن وضعیت سلامتی پادشاه که با عمل جراحی که هفته گذشته انجام داد تردید در باره سلامتی‌اش افزایش یافت، همگی باعث شده است تا بسیاری از کارشناسان به ویژه مسئولان حکومتی عربستان آینده این کشور را در هاله‌ای از ابهام ببینند.

منبع: العالم