مرجع تقلیدی که روزانه ۱۸ ساعت مشغول تدریس و مطالعه بود

به گزارش سرویس قاب نقره برنا، حجت الاسلام علی دوانی در کتاب "مفاخر اسلام" درباره برنامه روزانه حضرت آیت الله العظمی بروجردی(ره) نقل می‌کنند: آیت الله بروجردی همیشه دو ساعت پیش از اذان صبح از بستر برمی‌خواستند و وضو گرفته نماز شب می‌خواندند، سپس در آن دل شب مدتی مطالعه می‌کردند.

اول وقت نماز صبح را خوانده و بعد از تعقیبات نماز و قرائت قرآن مجدداً مشغول مطالعه کتب مختلف می‌شدند. آنگاه نزدیک صبح صبحانه مختصری که از نان و پنیر تجاوز نمی‌کرد، صرف نموده و مختصر خواب قیلوله داشته و بعد از آن بیدار شده و به کتابخانه تشریف می‌بردند و تا هنگام درس که اغلب از ساعت ده صبح شروع می‌شد، به مطالعه و تتبع در پیرامون درس آن روز می‌پرداختند و در این وقت هیچ کس را نمی‌پذیرفتند.

در ساعت ده دُرشکه و اخیراً تاکسی در خانه می‌آمد و ایشان سوار شده، مسافت بین خانه و حرم حضرت معصومه(س) را طی کرده و به مجلس درسی که اغلب در حرم و صحن حضرت معصومه(س) و اخیراً در مسجد اعظم برگزار می‌شد، حضور می‌یافتند و در مجلسی که بالغ بر هزار نفر از دانشمندان بزرگ و فضلای مستعد نشسته و آماده استفاده از محضر پرفیض آن علامه بزرگ بودند، یک ساعت روی منبر نشسته و درس می‌گفتند، با دقت به اشکالات دانشمندان گوش می‌دادند و جواب اشکال آنها را می‌دادند.

بعد از درس که به خانه برمی‌گشتند، در اتاقی در اندرون، و گاهی در بیرونی اشخاصی را می پذیرفتند، و طبقات مختلف می توانستند به حضورشان رسیده حوائج خود را معروض دارند، یا آنها که به زیارت آمده و فقط می‌خواستند مرجع تقلید خود را ببینند و به دست بوسی ایشان نائل شوند، در این جلسات شفاهاً نیز موضوعات گوناگونی مطرح می شد، و نامه ها را می آوردند و ایشان شخصاً به همه آنها رسیدگی نموده و دستورات لازم را صادر می فرمودند.

مقارن ظهر اشخاص رخصت طلبیده متفرق می‌شدند و اگر در بیرونی بودند بر می‌خواستند و می‌رفتند و مجلس عمومی نیز به پایان می‌رسید.

در آن موقع به اندرون می‌رفتند و خود را مهیای وضوء برای نماز ظهر می‌کردند. وضوی ایشان مدتی طول می کشید. قبل و بعد از وضو و در اثنای آن آیات قرآن تلاوت می‌نمودند، سپس نماز ظهر و عصر گزارده و پس از تعقیبات نماز ناهار میل می‌کردند.

ناهار ایشان هم مانند صبحانه مختصر و بسیار ساده بود، بعد از صرف ناهار به نامه های وارده که به طور متوسط روزانه بین هفتاد تا هشتاد و الی صد نامه بود شخصاً رسیدگی می نمودند.

این کار را در اواخر عمرشان ساعت دوازده شب به اتفاق همسرشان انجام می‌دادند. بعد از مطالعه نامه‌ها و تلگرافات واصله، روی پاکت آنها می‌نوشتند: مربوط به فلان موضوع است تا هنگام رسیدگی مجدد، کار به سهولت انجام گیرد.

یک روز را اختصاص داده بودند به جواب نامه ها و یک روز هم برای پاسخ به استفتائات، جواب نامه‌ها را منشی مخصوص ایشان آقای حاج حسین احسن می نوشتند. ایشان آنها را مطالعه کرده و عبارات آن را اصلاح فرموده و گاهی خودشان املاء نموده و سپس ذیل آن را مهر و امضاء می‌کردند.

به قدری در خصوص نامه ها و مطالب و پاسخ آنها دقت می فرمودند که گاهی مثلاً پنج روز یا ده روز قبل که نامه‌ای خوانده بودند، هنگامی که جواب آن را می‌خواستند مهر کنند، می‌گفتند این جواب فلان نامه نیست، یا این جواب نسبت به آن موضوع که در نامه نوشته بود مناسب و کافی نیست و دستور می دادند که آن را عوض کنند و از نو بیاورند تا ایشان ببینند و آنگاه امضاء نمایند که این موضوع خود موجب اعجاب همگان بود و همه از حافظه قوی و هوش سرشار آن پیشوای شایسته اظهار تعجب می نمودند.

...بعد از رسیدگی به نامه ها و جواب آنها احیاناً اشخاصی را می‌پذیرفتند و چون وقت غروب می رسید وضو گرفته و نماز مغرب و عشاء می گذاردند.

نماز مغرب و عشاء را در صحن بزرگ حضرت معصومه(س) به جماعت می‌گزاردند.

بعد از نماز عشاء شام مختصری میل فرموده و بعد از آن مشغول مطالعه می‌شدند. در این مطالعه که گاهی نامه ها را نیز از نظر می گذراندند تا ساعت دوازده شب به طول می‌انجامید.آن گاه به بستر می‌رفتند و سه ساعت و کمی بیشتر می‌خوابیدند و خواب شبانه روز ایشان به طور کلی جز در موارد بیماری به پنج ساعت نمی‌رسید. در ماه مبارک رمضان غالبا اول نماز می‌خواندند و بعد افطار می‌کردند و گاهی نیز در بین دو نماز افطار می‌کردند.

در شبانه روز 18 ساعت مشغول تدریس و مطالعه
همچنین آیت الله سید حسین موسوی كرمانی در کتاب خاطرات خود درباره برنامه روزانه ایشان می‌گوید:

روش تدریس آقای بروجردی مثل روش شیخ حر عاملی در وسائل الشیعه بود، یعنی مسأله را از ریشه بحث می کرد؛ ابتدا، آیات را ذکر می کرد و سپس روایات را بحث می‌کرد و بعد استدلال می‌کرد و این گونه نبود که فقط نظرات علمای دیگر را مطرح کند.آقای بروجردی فرمودند:

"من 30 سال در بروجرد درباره نواقص کتاب «وسایل الشیعه»تحقیق کردم و نواقص آن را برطرف ساختم".

آیت الله بروجردی در علم رجال چنان مسلّط بود که هنگام صحبت از راویان، خیال می‌کردیم، عمری با آن ها زیسته است و از ابتدای تولد تا مرگشان با آن ها همراه بوده است. خیلی مسلط بودند نسبت به طرز زندگی مردم در صدر اسلام و عصر ائمه مسلط بودند.

روزی ساعت 7صبح، بنده و چند نفر از اهل علم در خدمت ایشان بودیم و بحث علمی را شروع کردیم. یک دفعه به ساعت نگاه کردم و دیدم ساعت 10 است. به ایشان گفتم که «حضرت عالی خسته شدید». تبسّمی کردند و گفتند که «خودت خسته شدی. من اگر 24 ساعته مشغول درس و مطالعه باشم، خسته نمی شوم. من وقتی از درس و بحث دور می شوم و می‌روم در اتاق بیرونی و با مردم صحبت می‌کنم»، خسته می شوم و برای رفع خستگی، بر‌می‌گردم به کتاب خانه و دو ساعت مطالعه می کنم. ایشان فرمودند که «من در شبانه روز،18 ساعت را به درس و مطالعه می پردازم».