خدا هر کسی را دوست دارد هدایت یا عقاب میکند، اختیار ما چه میشود؟
هیچ امری خارج از اراده و قدرت الهی صورت نمیپذیرد.
باشگاه جوانی برنا/در قرآن کریم تصریح شده که خداوند هر که را بخواهد هدایت یا گمراه مینماید. اگر ما اختیاری نداریم، پس ثواب و عقاب برای چیست؟
همانطور که در سوال بیان شده است، آیات بسیاری در قرآن کریم تصریح دارد بر این که هدایت و گمراهی به دست خداوند است و او هر که را بخواهد هدایت و هر که را بخواهد گمراه میکند. مانند:
«... وَ اللَّهُ یَهْدی مَنْ یَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقیمٍ» (البقره، 213)
ترجمه: ... و خدا هر كه را بخواهد به سوى صراط مستقیم هدایت میکند.
دقت شود که هیچ امری خارج از اراده و قدرت الهی صورت نمیپذیرد. چنان چه او به هر کس بخواهد و به هر میزان که بخواهد رزق میدهد، علم میدهد، قدرت میدهد، میبخشد و یا عذاب مینماید. چرا که اساساً خالق و ربی جز او وجود ندارد و ارادهای به جز ارادهی او در عالم هستی حاکم نیست، که اگر چنین بود، او دیگر «ربالعالمین»، «واحد و احد» و «لیس کمثله شیء» نبود.
اما، ارادهی او به معنای سلب اختیار از بشر در برخی از امور نیست، چرا که این اراده نیز به مشیت و ارادهی او به آدمی و اعطا تفویض شده است و معنای سلب نقش و اثر «وسایل و وسائط» نیز نمیباشد، چرا که وسیلهها و واسطهها را نیز او قرار داده است. نور و حرارات و جاذبه را به وسیلهی خورشید میدهد، مواد غذایی گیاهی یا حیوانی را به وسیلهی خورشید، زمین و آب میدهد، کشاورزی را تعلیم داده است و علم و هدایت را نیز به وسیلهی وحی، پیامبر (ص)، کتاب و امام میدهد.
پس، این که فرمود: او هر که را خواهد هدایت و هر که را خواهد گمراه میکند، به معنای سلب اختیار نیست، بلکه بدین معناست که قوانین هدایت و گمراهی را او وضع کرده و در اختیار اوست. و انسان را نیز از شناخت این قوانین و وسایل و سببها غافل رها ننموده است.
خداوند متعال علیم و حکیم است. نه بیهوده خلق میکند، نه خلقش را بدون هدایت رها میکند و نه به اصطلاح شانسی، برخی را هدایت و برخی دیگر را گمراه میکند و سپس برای آن که خود هدایت یا گمراه نموده است، سؤال و جواب، حساب و کتاب و بهشت و جهنم قرار میدهد.
خداوند فرمود: من هر که را بخواهم هدایت میکنم و در ضمن بیان نمود که چه کسانی شامل این هدایت میشوند. به عنوان مثال فرمود:
رجوع کنندگان به رسول (ص) ، کتاب و نور آشکار (امام) هدایت میشوند:
«یَهْدِى بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَمِ وَ یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلىَ النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلىَ صرَِاطٍ مُّسْتَقِیمٍ» (المائده، 15 و 16)
ترجمه: [نبوت، نور و کتابی که – در آیه 15 قید شده است] كه خدا بوسیله آن پیروان خوشنودى خویش را به طرق سلامت هدایت مىكند، و آنان را به اذن خود از ظلمتها به سوى نور خارج ساخته به سوى صراط مستقیم هدایت مىكند.
هر کس به سوی او بازگردد هدایت میگردد:
«... قُلْ إِنَّ اللَّهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدی إِلَیْهِ مَنْ أَناب» (الرعد، 27)
ترجمه: ... بگو خدا هر كه را بخواهد گمراه مىكند، و هر كه بسوى او بازآید او را هدایت مىكند.
هر کس به کتاب خدا ایمان آورد و خشیت الهی داشته و یاد او باشد هدایت میشود:
«اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدیثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ یَهْدی بِهِ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هاد» (الزمر، 23)
ترجمه: خدا بهترین سخن را نازل كرده كتابى كه ابعاضش بهم مربوط و به یكدیگر منعطف است آنهایى كه از پروردگارشان خشیت دارند از شنیدنش پوست بدنشان جمع مىشود و در عین حال پوست و دلشان متمایل به یاد خدا مىگردد این هدایت خداست كه هر كه را بخواهد با آن هدایت مىكند و كسى كه خدا گمراهش كند دیگر راهنمایى نخواهد داشت.
هم چنین خداوند حکیم که فرموده، هر کس را دوست داشته باشم هدایت میکنم، خود فرموده است که چگونه انسانهایی را دوست دارد. مانند:
« ... وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنین» (البقره، 195) - ... و نیکی کنید، همانا خداوند نیکوکاران را دوست دارد.
«... ُ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرینَ» (البقره، 222) - خدا مردم تائب را دوست مىدارد و آنهایى را هم كه در پى پاك شدن هستند دوست مىداردو
«... فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَكِّلینَ (آلعمراه، 159) - آنچه را كه خود تصمیم گرفتى با توكل به خدا انجام ده كه خدا آنان را كه بر او اعتماد كنند دوست دارد و یارى مىكند.
«... وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرینَ» (آل عمران، 246) - ... و خداوند صابران را دوست مىدارد..
پس معلوم میشود که ایمان به الله، قبول نبوت، رجوع به کتاب و امام، احسان، تطهیر، توبه، توکل، صبر و ثبات و ...، از اسباب هدایت الهی هستند و آدمی در همهی این موارد به ارادهی الهی مختار است.
هم چنین خود فرموده است که چه کسانی را هدایت نمیکند و چه کسانی را دوست ندارد. مثل:
«... وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمین» (البقره، 258) - و خداوند گروه ستمكاران را هدایت نمىكند.
«... وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْكافِرین» (البقره، 264) - و خدا گروه كافران را هدایت نمىكند.
«... وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقینَ» (التوبه، 24) - و خدا مردم تبهكار را هدایت نمىكند.
«... وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ» (البقره، 190) – و تعدى روا مدارید كه خدا متجاوزان را دوست نمىدارد.
« وَ إِذا تَوَلَّى سَعى فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فیها وَ یُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ» (البقره، 205)
ترجمه: (به شهادت اینكه) وقتى بر مىگردند (و یا وقتى به ولایت و ریاستى مىرسند) با تمام نیرو در گستردن فساد در زمین مىكوشند و به مال و جانها دست مىاندازند (کشاورزی و انسانها را نابود میکنند) با اینكه خدا فساد را دوست نمىدارد.
« ... وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثیمٍ (البقره، 276) - ... و خدا هیچ كافر پیشه دل به گناه آلوده را دوست نمىدارد.
«یا بَنی آدَمَ خُذُوا زینَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ» (الأعراف، 31)
ترجمه: اى فرزندان آدم! زینت و آراستگى خویش را نزد هر مسجدى اتخاذ كنید و بخورید و بیاشامید و اسراف مكنید زیرا او اسرافكنندگان را دوست ندارد.
و آیات بسیار دیگر. پس معلوم میشود که در قوانین الهی، ظلم، تعدی و تجاوز، فسق، فساد در زمین، از بین بردن مال و جان مردم، کفر، گناه، اسراف و ...، اسباب و سایل انحراف و گمراهی هستند. و دور ماندن (تقوا) و یا آلودگی به این صفات نیز در اختیار انسان است.
*به نقل از سایت شبهه
همانطور که در سوال بیان شده است، آیات بسیاری در قرآن کریم تصریح دارد بر این که هدایت و گمراهی به دست خداوند است و او هر که را بخواهد هدایت و هر که را بخواهد گمراه میکند. مانند:
«... وَ اللَّهُ یَهْدی مَنْ یَشاءُ إِلى صِراطٍ مُسْتَقیمٍ» (البقره، 213)
ترجمه: ... و خدا هر كه را بخواهد به سوى صراط مستقیم هدایت میکند.
دقت شود که هیچ امری خارج از اراده و قدرت الهی صورت نمیپذیرد. چنان چه او به هر کس بخواهد و به هر میزان که بخواهد رزق میدهد، علم میدهد، قدرت میدهد، میبخشد و یا عذاب مینماید. چرا که اساساً خالق و ربی جز او وجود ندارد و ارادهای به جز ارادهی او در عالم هستی حاکم نیست، که اگر چنین بود، او دیگر «ربالعالمین»، «واحد و احد» و «لیس کمثله شیء» نبود.
اما، ارادهی او به معنای سلب اختیار از بشر در برخی از امور نیست، چرا که این اراده نیز به مشیت و ارادهی او به آدمی و اعطا تفویض شده است و معنای سلب نقش و اثر «وسایل و وسائط» نیز نمیباشد، چرا که وسیلهها و واسطهها را نیز او قرار داده است. نور و حرارات و جاذبه را به وسیلهی خورشید میدهد، مواد غذایی گیاهی یا حیوانی را به وسیلهی خورشید، زمین و آب میدهد، کشاورزی را تعلیم داده است و علم و هدایت را نیز به وسیلهی وحی، پیامبر (ص)، کتاب و امام میدهد.
پس، این که فرمود: او هر که را خواهد هدایت و هر که را خواهد گمراه میکند، به معنای سلب اختیار نیست، بلکه بدین معناست که قوانین هدایت و گمراهی را او وضع کرده و در اختیار اوست. و انسان را نیز از شناخت این قوانین و وسایل و سببها غافل رها ننموده است.
خداوند متعال علیم و حکیم است. نه بیهوده خلق میکند، نه خلقش را بدون هدایت رها میکند و نه به اصطلاح شانسی، برخی را هدایت و برخی دیگر را گمراه میکند و سپس برای آن که خود هدایت یا گمراه نموده است، سؤال و جواب، حساب و کتاب و بهشت و جهنم قرار میدهد.
خداوند فرمود: من هر که را بخواهم هدایت میکنم و در ضمن بیان نمود که چه کسانی شامل این هدایت میشوند. به عنوان مثال فرمود:
رجوع کنندگان به رسول (ص) ، کتاب و نور آشکار (امام) هدایت میشوند:
«یَهْدِى بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَمِ وَ یُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلىَ النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ یَهْدِیهِمْ إِلىَ صرَِاطٍ مُّسْتَقِیمٍ» (المائده، 15 و 16)
ترجمه: [نبوت، نور و کتابی که – در آیه 15 قید شده است] كه خدا بوسیله آن پیروان خوشنودى خویش را به طرق سلامت هدایت مىكند، و آنان را به اذن خود از ظلمتها به سوى نور خارج ساخته به سوى صراط مستقیم هدایت مىكند.
هر کس به سوی او بازگردد هدایت میگردد:
«... قُلْ إِنَّ اللَّهَ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدی إِلَیْهِ مَنْ أَناب» (الرعد، 27)
ترجمه: ... بگو خدا هر كه را بخواهد گمراه مىكند، و هر كه بسوى او بازآید او را هدایت مىكند.
هر کس به کتاب خدا ایمان آورد و خشیت الهی داشته و یاد او باشد هدایت میشود:
«اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدیثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِیَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذینَ یَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلینُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى ذِكْرِ اللَّهِ ذلِكَ هُدَى اللَّهِ یَهْدی بِهِ مَنْ یَشاءُ وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هاد» (الزمر، 23)
ترجمه: خدا بهترین سخن را نازل كرده كتابى كه ابعاضش بهم مربوط و به یكدیگر منعطف است آنهایى كه از پروردگارشان خشیت دارند از شنیدنش پوست بدنشان جمع مىشود و در عین حال پوست و دلشان متمایل به یاد خدا مىگردد این هدایت خداست كه هر كه را بخواهد با آن هدایت مىكند و كسى كه خدا گمراهش كند دیگر راهنمایى نخواهد داشت.
هم چنین خداوند حکیم که فرموده، هر کس را دوست داشته باشم هدایت میکنم، خود فرموده است که چگونه انسانهایی را دوست دارد. مانند:
« ... وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُحْسِنین» (البقره، 195) - ... و نیکی کنید، همانا خداوند نیکوکاران را دوست دارد.
«... ُ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرینَ» (البقره، 222) - خدا مردم تائب را دوست مىدارد و آنهایى را هم كه در پى پاك شدن هستند دوست مىداردو
«... فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَكِّلینَ (آلعمراه، 159) - آنچه را كه خود تصمیم گرفتى با توكل به خدا انجام ده كه خدا آنان را كه بر او اعتماد كنند دوست دارد و یارى مىكند.
«... وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرینَ» (آل عمران، 246) - ... و خداوند صابران را دوست مىدارد..
پس معلوم میشود که ایمان به الله، قبول نبوت، رجوع به کتاب و امام، احسان، تطهیر، توبه، توکل، صبر و ثبات و ...، از اسباب هدایت الهی هستند و آدمی در همهی این موارد به ارادهی الهی مختار است.
هم چنین خود فرموده است که چه کسانی را هدایت نمیکند و چه کسانی را دوست ندارد. مثل:
«... وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمین» (البقره، 258) - و خداوند گروه ستمكاران را هدایت نمىكند.
«... وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْكافِرین» (البقره، 264) - و خدا گروه كافران را هدایت نمىكند.
«... وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقینَ» (التوبه، 24) - و خدا مردم تبهكار را هدایت نمىكند.
«... وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ» (البقره، 190) – و تعدى روا مدارید كه خدا متجاوزان را دوست نمىدارد.
« وَ إِذا تَوَلَّى سَعى فِی الْأَرْضِ لِیُفْسِدَ فیها وَ یُهْلِكَ الْحَرْثَ وَ النَّسْلَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الْفَسادَ» (البقره، 205)
ترجمه: (به شهادت اینكه) وقتى بر مىگردند (و یا وقتى به ولایت و ریاستى مىرسند) با تمام نیرو در گستردن فساد در زمین مىكوشند و به مال و جانها دست مىاندازند (کشاورزی و انسانها را نابود میکنند) با اینكه خدا فساد را دوست نمىدارد.
« ... وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثیمٍ (البقره، 276) - ... و خدا هیچ كافر پیشه دل به گناه آلوده را دوست نمىدارد.
«یا بَنی آدَمَ خُذُوا زینَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَ كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفینَ» (الأعراف، 31)
ترجمه: اى فرزندان آدم! زینت و آراستگى خویش را نزد هر مسجدى اتخاذ كنید و بخورید و بیاشامید و اسراف مكنید زیرا او اسرافكنندگان را دوست ندارد.
و آیات بسیار دیگر. پس معلوم میشود که در قوانین الهی، ظلم، تعدی و تجاوز، فسق، فساد در زمین، از بین بردن مال و جان مردم، کفر، گناه، اسراف و ...، اسباب و سایل انحراف و گمراهی هستند. و دور ماندن (تقوا) و یا آلودگی به این صفات نیز در اختیار انسان است.
*به نقل از سایت شبهه
نظر شما
پیشنهاد سردبیر
پرونده ویژه
