نقش ملی و فرا قومیتی شیعیان حوثی در تحولات اخیر یمن

دکتر محمودرضا امینی: یمن وارد مرحله‌ تازه‌ای شده و دولت عبد ربه منصور هادی، رئیس جمهوری این كشور در آستانه كناره‌گیری قرار گرفته است . حوثی های را می توان موتور محرک اعتراضات اخیر دانست که در کانون تحولات اخیر نقشی رهبری کننده و اجماع ساز یافته اند . اعتراضات اخیر كه به وسیله حوثی‌ها سازماندهی شده، نشان دهنده نفوذ و قدرت حوثی ها در شکل دهی و هدایت جنبشی فراگیر و متشکل از قبائل و جریانات گوناگون است.

آن‌چه در ادامه می‌خوانید یادداشت دکتر محمود‌رضا رحیمی، کارشناس روابط‌ بین‌الملل و مدیر عامل محترم خبرگزاری «موج» پیرامون تحولات اخیر روی داده در یمن است:

تاکنون یمنی‌ها به هیچ یک از اهداف خود دست نیافته‌اند

تظاهرات وسیع و چند ماهه ی مردم یمن در بستر تحولات سریع منطقه ای در سال 2012 سبب شد تا در نهایت علی عبدالله صالح که ۳۴ سال قدرت را در یمن در اختیار داشت کنار رود . اما اکنون پس از فرو نشستن غبار هیجانات ناشی از خیزش‌های مردمی، یمنی‌ها متوجه شده‌‌اند كه به هیچ یك از اهداف خود كه آن را در سرنگونی‌ دولت می‌جستند، دست نیافته‌اند.
 
یمن کشوری است با شکاف‌های مذهبی، هویتی و قبیله‌ای بسیار پیچیده

یمن یکی از این کشورهای منطقه ی خاورمیانه است که شکافهای مذهبی، هویتی، قبیله‌ای به شدت در آن پیچیده است . بسیاری از منازعات سیاسی در یمن شباهت‌های فراوانی به سایر مناطق بحرانی در خاورمیانه دارد و البته در ابعادی نیز متمایز و مختص به خود است . در تحولات سیاسی یمن مانند عراق وسوریه، هم اختلاقات مذهبی میان فرقه‌های سنی، شیعی و سلفی دیده می‌شود، و هم رقابت‌های قبیله‌ای و هم نیروهای منطقه ای و فرامنطقه ای در این تحولات ذی نفع هستند .
خواست خودمختاری یا جدایی طلبی جنوبی‌ها با مرکزیت عدن ، قیام شیعیان حوثی در شمال به مرکزیت صعده ، قدرت و انعطاف ناپذیری دولت مرکزی در صنعا ، به همراه تبدیل شدن نواحی بیابانی شرقی به محل تمرکز القاعده شبه جزیره عرب تنها بخشهایی از شکافهای سیاسی درون جامعه ی یمن است.

حس غالب در میان مردم جنوب یمن، حس ظلم و بی‌عدالتی نسبت به دولت مرکزی در صنعاست
خاطره یا نوستالژی سوسیالیستی جمهوری خلق یمن هنوز در ذهن مردم جنوب یمن زنده است
ساکنان عدن پایتخت سابق یمن جنوبی و بسیاری از دیگر مناطق جنوب کشور مدتهاست خواهان خودمختاری وسیع یا نوعی استقلال‌اند. جنبش جنوبی‌ها بنام حراک می‌کوشد تا از راه‌های مسالمت‌آمیز به خواسته‌هایش برسد، ولی هنوز راه حل قابل قبولی برای این گره کور در چشم‌انداز نیست. حس غالب در میان مردم جنوب یمن، حس ظلم و بی‌عدالتی نسبت به دولت مرکزی در صنعا است و از نظر اینان حکوت مرکزی عامل همه مشکلات است و چنین به نظر میرسد که گوئی خاطره یا نوستالژی سوسیالیستی جمهوری خلق یمن هنوز در ذهن مردم جنوب یمن زنده است.
در یمن جنوبی که سابقا یک نظام چپگرا و متمایل به بلوک شرق درآن حاکم بود در مقایسه با شمالی های محافظه کار، سطح سواد بالا بود و از آزادی های اجتماعی بیشتری بهره مند بودند و از سطح زندگی بهتری بهرمند بودند . شاید به همین دلیل بود که در سال ۱۹۹۴، تنها چهار سال پس از اتحاد شمال و جنوب یمن، جنوبی ها دوباره استقلال خود را اعلام کردند و وارد اولین جنگ داخلی پس از اتحاد یمن شمالی و جنوبی شدند. که در جریان این جنگ علی عبدالله صالح رئیس جمهوری سابق یمن که از حمایت عربستان سعودی برخوردار بود، جدایی خواهان جنوبی را به سرکوب کرده و شکست داد. این شکست برای جنوبی ها بسیار تلخ تمام شد که تا امروز آن را احساس می کنند و برخی جدایی خواهان جنوبی، شمالی ها را اشغالگران می خوانند که در برابر آنها رفتار تبعیض آمیز دارند.
 
در کنار جنوبی‌ها، شیعیان زیدی نیز با حکومت مرکزی در نزاع‌اند

در کنار جنوبی ها از ده‌سال پیش تا کنون نزاعی خونین میان شیعیان زیدی در شمال که مرکزشان صعده است با حکومت مرکزی در صنعا در جریان است. تا سال ۱۹۶۴ میلادی امامان زیدی که اغلب از قبیله بانفوذ حوثی بودند بر این منطقه تسلط داشتند. حوثی ها در ۲۰۰۴ میلادی به فعالیت های مسلحانه روی آوردند و دست کم ۶ بار تا سال ۲۰۱۰ با دولت علی عبدالله جنگیدند . حوثی ها از بی عدالتی مقامات در حق شان شکایت کرده و مخالفان خود از قبیله حاشد و سلفی های متحد شان را متهم می کنند که آنها را نمی گذارند آزادانه شعائر مذهبی شان را انجام دهند و راه های منتهی به پایگاه شان در صعده را می بندند تا هرچه بیشتر زیر فشار قرار گیرند. عربستان سعودی، همسایه قدرتمند در شمال که از دشمنان دیرینه حوثی‌ها و مانع قدرت گرفتن هر نوع شیعه‌گری در منطقه است ایران را عامل و پشتیبان اصلی شیعیان حوثی می‌پندارد.

فعالیت القاعده در یمن با هدف ساقط کردن رژیم صنعا و تأسیس دولت اسلامی صورت می‌گیرد

در کنار جنوبی ها و شیعیان حوثی در شمال در منطقه نسبتا بزرگی در جنوب شرقی صحرای یمن گروه القاعده شبه جزیره عرب که بزرگترین شعبه این گروه است، موفق شده پایگاه مستحکمی بر پا کند . القاعده شبه جزیره عرب در عین اینکه با شبکه القاعده در پاکستان روابطی دارد، سازمانی مستقل است و هدف آن ساقط کردن رژیم صنعا و تاسیس یک دولت اسلامی است.

علی عبدالله صالح کماکان قدرت قابل توجهی در اختیار دارد
علاوه بر سه شکاف مذکور بین گروه‌های حاکم در صنعا نیز اختلافاتی وجود دارد . علی عبداله صالح، رییس جمهور برکنار شده که ده‌ها سال بر یمن حکم راند، همچنان رهبر حزب کنگره است که بخش عمده ای از دولت و همینطور نخست وزیری را در اختیار دارد . علی عبداله صالح همراه با پسرانش نیروی نظامی قابل توجهی در اختیار دارد . البته لازم به ذکر است که در مقطع فعلی حزب اصلاح به عنوان شاخه ی اخوان المسلمین در یمن که بخش عمده این حزب را نیروهای سلفی و وهابی تشکیل می دهند و به عربستان سعودی متمایل‌اند نیز از حزب کنگره حمایت می کنند.

جریان نزدیک به رئیس‌جمهور عبدربه منصور هادی در صدد ایجاد تغییرات وسیع در ساختار قدرت یمن است
نیم دیگری از قدرت در صنعا ( کابینه و ارتش ) را جریان رئیس جمهور عبدربه منصور هادی در اختیار دارد . هم علی عبداله صالح و هم رئیس جمهوری با گروه‌هایی از قبایل مسلح متحداند. رییس جمهور که سعی داشت بی‌طرف بماند بعدا واحدهایی را که زیر نفوذ علی عبدالله صالح و فرزندانش بودند یا منحل کرد یا در آنها تغییرات وسیعی بوجود آورد.

حوثی‌ها موتور محرکۀ تحولات اخیر در یمن
با اینحال در این مقطع تحولات یمن وارد مرحله‌ تازه‌ای شده و دولت عبد ربه منصور هادی، رئیس جمهوری این كشور در آستانه كناره‌گیری قرار گرفته است . حوثی های را می توان موتور محرک اعتراضات اخیر دانست که در کانون تحولات اخیر نقشی رهبری کننده و اجماع ساز یافته اند . اعتراضات اخیر كه به وسیله حوثی‌ها سازماندهی شده، نشان دهنده نفوذ و قدرت حوثی ها در شکل دهی و هدایت جنبشی فراگیر و متشکل از قبائل و جریانات گوناگون است.

اعتراضات اخیر ناکامی دستگاه‌های اطلاعاتی و مقامات سعودی را در حذف شیعیان حوثی اطز ساختار قدرت نشان می‌دهند
 42 درصد از جمعیت یمن را شیعیان تشکیل می‌دهند
اعتراضات اخیر یمن نشان می دهد که تمهیدات امنیتی اتخاذ شده از سوی دستگاه‌های اطلاعاتی تحت فرمان منصور هادی و همچنین تلاش مقامات سعودی برای حذف شیعیان حوثی از معادلات سیاسی یمن نه فقط موجبات خنثی شدن قدرت حوثی‌ها را فراهم نیاورد، بلكه این گروه توانست با استفاده از نفوذ و مقبولیت بالای خود نزد ملت یمن، مردم را به خیابان‌ها بكشاند و دولت را در منگنه قرار دهد.
در حقیقت شیعیان حوثی در مقایسه با دیگر احزاب مخالف دولت، دارای سازماندهی و انسجام بیشتری هستند و همین موضوع موجب شده است تا دیگر گروه‌های معارض نیز زیر پرچم حوثی‌ها تلاش گسترده‌ای را برای ساقط كردن دولت صنعا به كار گیرند. بر اساس آخرین آمار اعلام شده از سوی منابع رسمی، حدود 42 درصد از جمعیت یمن را شیعیان تشكیل می‌دهند و به این ترتیب شیعیان بزرگترین اقلیت در این كشور محسوب می‌شوند.
نبرد حوثی‌ها با سلفی‌هایی كه با القاعده همپیمان شده‌اند، نمونه آشكاری از تلاش رژیم سعودی برای حذف حوثی‌هاست. این نبردها اگر چه تاكنون صدها كشته برجا گذاشته، اما به هیچ عنوان از قدرت حوثی‌ها نكاسته است و سازماندهی بزرگترین تجمعات علیه دولت عبد ربه منصور هادی نیز بر این موضوع صحه می‌گذارد.
 
به اعتقاد کارشناسان در چند ماه اخیر حوثی‌ها به اصلی‌ترین بازیگردان عرصۀ سیاسی یمن تبدیل شده‌اند 
اكنون شیعیان یمن پس از سال‌ها محدودیت، آزار و شكنجه، طلایه‌دار اعتراضاتی در این كشور شده‌اند كه حتی سنی‌ها و بعضاً برخی هواداران سابق دولت صنعا نیز به آن‌ها پیوسته‌اند.به باور آگاهان، حوثی‌ها طی چند ماه اخیر به اصلی‌ترین بازیگردان عرصه سیاسی یمن تبدیل شده‌‌اند و احزاب معارض یمنی نیز به این گروه به چشم منجی خود می‌نگرند.

غرب از بروز هر گونه تنش در یمن جلوگیری خواهد کرد

به نظر می‌رسد كه در این برهه معارضان یمنی تلاش تازه‌ای را آغاز كرده‌اند تا بلكه بتوانند این بار با استفاده از تجارب انقلاب ناقص سال 2012، به اهداف اصلی خود برسند. البته هرگز نباید انتظار داشت دولت یمن و حزب كنگره ملی به این آسانی‌ها تن به رها كردن قدرت بدهد چون شركای اصلی صنعا یعنی آمریكا و عربستان از حكام كنونی این كشور رضایت كامل دارند و به خوبی می‌دانند كه در صورت به ثمر نشستن اعتراضات مردمی، گروه سیاسی كه بر سر كار خواهد آمد، دیگر فرمانبردار آنها نخواهد بود.
از طرفی موقعیت ژئواستراتژیك یمن نیز غرب را مجبور خواهد كرد تا با استفاده از هر ابزاری از بروز كوچك‌ترین تنشی در این كشور جلوگیری و به نوعی منافع خود را تأمین كند. كشورهای غربی به خوبی اهمیت تنگه باب‌المندب را به عنوان گذرگاهی استراتژیك و شریان عبور نفت به آب‌های آزاد درك می‌كنند و می‌دانند كه كوچكترین تنش‌ در یمن ممكن است اقتصاد برخی كشورهای اروپایی و حتی آمریكا را با خطر مواجه كند. در همین حال عربستان هم كه حدود 80درصد نفت خام خود را از طریق این تنگه صادر می‌كند،اجازه نخواهد داد كه زمام امور در یمن به دست گروه‌هایی بیفتد كه نه فقط دوستی با ریاض ندارند، بلكه كینه‌ای كهنه از اقدامات خصمانه آل‌سعود را در دل نگه داشته‌اند.