گروههای تروریستی در نگاه قدرتهای منطقه
پدیداری گروههای تروریستی و تکفیری در منطقه خاورمیانه را در یک تحلیل میتوان تلاش قدرتهای منطقهای برای نامتقارن سازی ( asymmetrical) قدرت در منطقه خاورمیانه دانست. هدف این اقدام نیز چیزی نیست جز برابر سازی قدرت عربستان و قطر در برابر جمهوری اسلامی ایران، در این تحلیل همانگونه که گروههایی چون حزبالله و حماس به عنوان کارت بازی جمهوری اسلامی ایران در منطقه عمل میکنند؛ گروههای تکفیری نیز میتوانند به نوعی همین نقش را برای عربستان و قطر بازی کنند. تحلیلهای دیگری نیز بر اساس تئوری توهم توطئه و ابزاری بودن این گروهها برای تأمین منافع قدرتهای بزرگ از سوی برخی از تحلیلگران مطرح شده است.
اگر این تحلیلها را صادق بدانیم در این صورت ائتلاف بینالمللی قدرتهای بزرگ و منطقهای برای مقابله با داعش را چگونه باید ارزیابی کرد؛ آیا این اقدام به نوعی ابطال کننده تحلیلهای پیشگفته نیست. فرضیه نوشتار حاضر بر آن است که قدرتهای منطقهای همچون عربستان و قطر از ظهور و پیدایش گروههای تکفیری با هدف نامتقارن سازی قدرت در خاورمیانه و پیگیری منافع خود از طریق گروههای نیابتی بهره میگیرند، اما آن چه موجب تغییر رویکرد این کشورها و حضور ظاهری در ائتلاف بینالمللی ضد داعش شده است، نقش قدرت هژمون بینالملل – ایالات متحده آمریکا – در شکلگیری این ائتلاف است. به نظر میرسد که پیدایش گروههای تکفیری از جمله داعش در مناسبات داخلی و خارجی بسیاری از کشورهای منطقه تأثیر داشته باشد. بر این اساس باید دید این گروهها در آیینه منافع ملی این کشورها چگونه بازتاب داشته است.
در این نوشتار تلاش میکنیم تا نگاه کشورهای منطقهای به ظهور و پیدایش گروههای تکفیری در منطقه خاورمیانه را تحلیل کنیم.
عربستان و ظهور گروههای تروریستی و تکفیری در منطقه خاورمیانه
نگاه عربستانی به فعالیت گروههای تروریستی و تکفیری در خاورمیانه دوگانه است. عربستان سعودی از سال 2003 میلادی مخالف حمله آمریکا به عراق و تغییر نظام سیاسی این کشور بود. تحلیل سعودی ها این بود که تغییر سیستم سیاسی در عراق به نوعی موقعیت شیعیان را در عراق و به تبع آن ایران را در منطقه افزایش خواهد داد. بر این اساس این کشور به نوعی با فعالیت گروههای تروریستی و تکفیری در عراق همدلی دارد، چراکه این مسأله را به نوعی تضعیف موقعیت جمهوری اسلامی ایران در منطقه میداند. در قضیه سوریه نیز نگاه سعودیها استفاده از گروههای تروریستی برای براندازی نظام بعثی سوریه است. بنابراین باید گفت عربستان سعودی ظهور و قدرت گرفتن گروههای تکفیری و تروریستی را در منطقه خاورمیانه را به نوعی در امتداد منافع ملی و منطقهای خود تعریف میکند؛ هر چند سعودیها در مواضع رسمی خود صراحتاً بر این نقطه تأکید نمیکنند.
قطر و ظهور گروههای تروریستی و تکفیری در منطقه خاورمیانه
قطر به رغم آنکه از نظر جغرافیایی و مؤلفههای کلاسیک قدرت نظیر قدرت نظامی – جمعیت و ... – کشوری کوچک به حساب میآید؛ به رغم این این کشور به دلیل بهرهمندی از درآمدهای سرشار نفت و گاز میکوشد تا از این عامل به نفع ارتقای جایگاه ملی و منطقهای خود استفاده کند. در این اساس قطر میکوشد از طریق تأمین مالی گروههای تروریستی در عراق و سوریه به نوعی خود را به عنوان قدرتی مؤثر و اثرگذار در معادلات منطقهای مطرح کند.
مصر و ظهور گروههای تروریستی و تکفیری در منطقه خاورمیانه
مصریها با توجه به تغییر و تحولات بنیادینی که پس از بهار عربی در این کشور صورت گرفت و از جمله به قدرت رسیدن و در عین حال ساقط شدن اخوانیها از ساختار قدرت این کشور، به نوعی ناگزیر از اولویت دادن مسائل داخلی خود به مسائل بینالمللی هستند. با این وصف مصر در زمینه ظهور گروههای تکفیری در عراق و سوریه موضعی دوگانه دارد. در عراق مصر از جمله اولین کشورهایی بود که خواهان مقابله دولت مرکزی با گروه تروریستی داعش شد. اما در سوریه کمی مسأله فرق میکند. در مصر نه اخوانیها و نه دولت فعلی موافق با ادامه حاکمیت بشار اسد در سوریه نیستند هر چند دولت جدید در مصر مواضع محتاطانهتری در قبال تحولات سوریه در پیش گرفته است.
ترکیه و ظهور گروههای تروریستی و تکفیری در منطقه خاورمیانه
ترکیه به عنوان قدرت منطقهای در صدد استفاده از گروههای تکفیری و تروریستی به عنوان عاملی برای پیگیری منافع ملی و سیاستهای منطقهای خود است. برای مثال ترکها در بحران اخیر کوبانی و حمله داعش به این شهر به زیرکی میکوشند تا از این بحران برای حل مسائل تاریخی خود با کردها در منطقه استفاده کنند. ترکیه از این طریق میکوشد تا از یک طرف بحران داخلی خود در مواجهه با کردها را مدیریت کند و از همبستگی کردهای ترکیه با دیگر کردهای منطقه جلوگیری به عمل آورد. در بعد منطقهای نیز ترکها میکوشند تا از ظرفیت گروههای تکفیری و تروریستی به عنوان عاملی برای تغییر معادلات منطقهای از جمله سقوط رژیم بشار اسد در سوریه و تضعیف جایگاه شیعیان در عراق – که به زعم ترکها در زمین جمهوری اسلامی ایران بازی میکنند - در ساختار قدرت این کشور استفاده کنند.
نویسنده: الهام علمشاهی
