ایران چگونه به جمع کشورهای صاحب فناوری فضایی پیوست؟
زهرا وجدانی: ایران در حالی به عنوان یکی از بازیگران فعال منطقه در حوزه فناوری فضایی مطرح است که مسیر دستیابی آن به مدار تنها نتیجه چند پرتاب موفق نبوده و از دل توسعه تدریجی ماهوارهها و ماهوارهبرهای بومی همراه با تجربه شکستها و اصلاحات پیدرپی شکل گرفته است. این روند نشان میدهد برنامه فضایی کشور به تدریج از مرحله آزمایش عبور کرده و در مسیر کاربردپذیری و تثبیت فناوری قرار گرفته است؛ روندی که پرتاب ماهوارهها نمود عینی آن به شمار میآید.
در این گزارش با تکیه بر تحلیلهای علمی و دادههای معتبر به بررسی روند پر پیچ و خم توسعه فناوری فضایی در ایران و دستاوردهای کلیدی این حوزه و تحلیل ابعاد آن میپردازیم.
ماهوارههایی که در دل تاریکی شب آسمان به صورت نقطههای نورانی در آسمان حرکت میکنند در ارتفاع صدها کیلومتری از زمین قرار دارند و چشمانداز دقیقی را از سطح زمین ارائه میدهند. ایران نیز سهم قابل توجهی از این ماهوارههای فعال در مدار را در اختیار دارد؛ به گونهای که ماهوارههای ایرانی علاوه بر قرارگیری در مدار زمین در حوزههایی مانند سنجش از دور، مخابرات و تحقیقات علمی فعالیت میکنند. این ماموریتها از ماهواره خیام که تصاویر با وضوح بالا برای مدیریت منابع طبیعی و کشاورزی ارائه میدهد تا نسخه جدید ماهوارههای کوثر، ظفر۲ و پایا که بهتازگی در مدار قرار گرفتهاند، هر یک صفحه جدیدی از تاریخ فناوری فضایی کشور را رقم زدهاند.
فناوری فضایی در دهههای اخیر به یکی از شاخصترین نمادهای قدرت علمی، فناوری و راهبردی کشورها تبدیل شده و مرز میان دانش، صنعت، امنیت و توسعه پایدار را به یکدیگر پیوند میدهد و جایگاه کشورها را در معادلات علمی و ژئوپلیتیکی جهان بازتعریف میکند. ایران نیز طی سالهای اخیر توسعه فناوری فضایی را به عنوان یکی از محورهای راهبردی پیشرفت علمی و فناوری دنبال کرده و امروز یکی از بازیگران فعال منطقه در این عرصه محسوب میشود.
بر اساس شاخصهای بینالمللی تولید علم، ایران در علوم و فناوریهای مرتبط با فضا همچون مهندسی هوافضا، سنجش از دور، مخابرات ماهوارهای و دینامیک پرواز جایگاه قابل توجهی در میان کشورهای جهان کسب کرده و در بسیاری از زیرحوزهها در میان کشورهای پیشرو منطقه قرار دارد.
رشد کمی و کیفی مقالات علمی، توسعه گروههای پژوهشی دانشگاهی و مراکز تحقیقاتی و تربیت نیروی انسانی متخصص حاکی از تثبیت زیرساخت دانشی ایران در حوزه فناوریهای فضایی است؛ زیرساختی که پایه حرکت از تولید علم به توسعه فناوری به شمار میآید.
این مسیر علمی در سالهای اخیر وارد مرحله بلوغ فناورانه شده و در طراحی، ساخت و پرتاب ماهوارههای بومی و یا همکاری مشترک با کشورهای همسایه نمود پیدا کرده است. ماهوارههای تحقیقاتی، سنجشی و مخابراتی ایران نهتنها بیانگر توان مهندسی و خوداتکایی فناورانه کشور هستند بلکه از گذار از پژوهش دانشگاهی به کاربردهای عملی در حوزههایی مانند پایش محیطزیست، مدیریت منابع طبیعی، کشاورزی هوشمند، مدیریت بحران و توسعه خدمات ارتباطی حکایت دارند. همزمان توسعه ماهوارهبرهای بومی و دستیابی به چرخه نسبتا کامل فضایی ایران را در زمره کشورهای دارای توان طراحی و اجرای مستقل ماموریتهای فضایی قرار داده است.
فناوری فضایی در کشور از یک پروژه صرفا تحقیقاتی عبور کرده و به پیشران توسعه فناوریهای پیشرفته تبدیل شده است. بررسی این روند تصویری روشن از جایگاه کنونی ایران در علم و فناوری فضایی و چشمانداز آینده این حوزه راهبردی ارائه میدهد؛ حوزهای که قادر است نقش مهمی در آینده علمی، اقتصادی و فناورانه کشور ایفا کند.
از آغاز تا اکنون ماهوارههای ایرانی
ایران با پرتاب ماهواره امید در ۱۴ بهمن ۱۳۸۷ وارد عرصه فضایی شد و از آن زمان تاکنون فهرستی بلند از دستاوردهای فضایی در کارنامه کشور ثبت شده است:
در سال ۱۳۸۸، پرتاب موفق راکت کاوشگر ۳ حامل محموله زیستی شامل لاکپشت، کرم، موش و نمونههای سلولی اعلام شد. همچنین در این سال از ماهواره طلوع، نمونه مهندسی ماهواره مصباح ۲، نمونه مهندسی ماهواره نوید علم و صنعت، مدل اولیه ماهوارهبر سیمرغ، موتور ماهوارهبر و نخستین مرکز پردازش تصاویر ماهوارهای ایران و آزمایشگاه سهبعدی مجازی ماهوارهای رونمایی شد.
در سال ۱۳۸۹، نمونههای مهندسی چهار ماهواره ظفر، رصد، فجر و دانشجویی امیرکبیر به همراه نمونه مهندسی موتور ماهوارهبر سفیر B ۱ و کپسول زیستی کاوشگر ۴ معرفی شدند.
در سال ۱۳۹۰، ماهواره نوید با موفقیت در مدار قرار گرفت.
در سال ۱۳۹۱، مدل مهندسی ماهواره ناهید و مدل توسعهای ماهواره زهره رونمایی شد و نخستین میمون پرتابشده به فضا با نام آفتاب که توسط کاوشگر پیشگام ارسال شده و زنده به زمین بازگشته بود در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفت.
در سال ۱۳۹۲، ماهوارههای تدبیر (دانشگاه علم و صنعت) و خلیجفارس (ساختهشده در دانشگاه صنعتی مالکاشتر) رونمایی شدند. همچنین در مهرماه همان سال همزمان با هفته جهانی فضا دومین میمون فضانورد ایرانی با نام فرگام توسط کاوشگر پژوهش و با استفاده از گاز مایع به فضا پرتاب شد که محموله زیستی آن سالم به زمین بازگشت.
در سال ۱۳۹۳، ماهواره ملی فجر با ماهوارهبر سفیر به فضا پرتاب و در مدار زمین قرار گرفت و مراسم روز ملی فناوری فضایی دو هفته پس از این پرتاب برگزار شد. در این مراسم ماکت فضاپیمای سرنشیندار ایرانی نیز به نمایش گذاشته شد.
در سال ۱۳۹۴، پژوهشگاه فضایی ایران فاز نخست مرکز آزمون و یکپارچهسازی سامانههای فضایی را با هدف پشتیبانی از توسعه محصولات فضایی راهاندازی کرد. طراحی محموله مخابراتی باند KU، طراحی و ساخت چرخ عکسالعملی و سازه ساندویچی لانهزنبوری مورد استفاده در ماهوارهها نیز در این سال انجام شد.
در سال ۱۳۹۵، ماهواره مخابراتی ناهید ۱ رونمایی شد.
در سال ۱۳۹۷، ماهواره پیام دانشگاه صنعتی امیرکبیر بامداد ۲۵ دیماه توسط ماهوارهبر سهمرحلهای سیمرغ پرتاب شد، اما به دلیل نامناسب بودن سرعت جداشدن ماهواره از ماهوارهبر و نرسیدن به سرعت مطلوب در مدار قرار نگرفت. این نخستین تلاش ایران برای ارسال ماهواره با ماهوارهبر سهمرحلهای بود. طراحی این ماهواره از سال ۱۳۸۴ آغاز شده بود.
در سال ۱۳۹۸، ماهواره ظفر-۱ در ۲۰ بهمن پرتاب شد اما در مدار قرار نگرفت و در نهایت در اقیانوس هند سقوط کرد. در همان سال ماهواره ظفر-۲ به عنوان نسخه پیشرفتهتر ظفر-۱ در ۲۰ بهمن ۱۳۹۸ با ماهوارهبر سیمرغ پرتاب شد ولی به دلیل نرسیدن به سرعت تزریق مناسب در مدار قرار نگرفت. ساخت ماهواره ظفر حدود هشت سال پیش در دانشگاه علم و صنعت آغاز شده بود. ظفر-۱ دارای دوربین با توان تصویربرداری ۲۵ متر و ظفر-۲ مجهز به دوربین ۱۶ متری است و حدود دو سال در صف پرتاب قرار داشت.
در سال ۱۳۹۹، ماهواره نور-۱ به عنوان نخستین ماهواره نظامی جمهوری اسلامی ایران صبح چهارشنبه ۳ اردیبهشت توسط ماهوارهبر سهمرحلهای قاصد از کویر مرکزی ایران و توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با موفقیت پرتاب و در مدار ۴۲۵ کیلومتری زمین قرار گرفت.
در همین سال ماهوارههای ناهید ۱ و ناهید ۲ نیز در صف پرتاب قرار گرفتند. ماهواره ناهید ۱ که در بهمن ۱۳۹۵ رونمایی شده بود، توسط پژوهشکده سامانههای ماهواره پژوهشگاه فضایی ایران ساخته شد. در اواخر سال ۱۳۹۹ ساخت ماهواره ناهید-۲ نیز به پایان رسید و فرایند تحویلگیری آن توسط سازمان فضایی آغاز شد.
در ۱۸ مرداد ۱۴۰۱، ماهواره ۶۰۰ کیلوگرمی خیام با ماهوارهبر سایوز به مدار ۵۰۰ کیلومتری زمین پرتاب شد و قرار بود تصاویر و دادههای آن طی پنج سال در حوزههایی مانند کشاورزی، منابع طبیعی، محیطزیست، مدیریت حوادث غیرمترقبه، منابع آبی، معادن و پایش مرزها مورد استفاده قرار گیرد.
در بهمن ۱۴۰۲، ماهواره مهدا به همراه دو نانوماهواره کیهان ۲ و هاتف ۱ از پایگاه امام خمینی (ره) توسط ماهوارهبر سیمرغ که توسط وزارت دفاع ساخته شده است با موفقیت در مدار بیضوی با ارتفاع ۴۵۰ تا ۱۱۰۰ کیلومتر قرار گرفت. این ماهواره تحقیقاتی در پژوهشگاه فضایی ایران طراحی، ساخت و آزمون شده است.
ماهواره پارس ۱، ۱۰ اسفند ۱۴۰۲ توسط پرتابگر سایوز از پایگاه وستوچنی روسیه به مدار خورشید با ارتفاع ۵۰۰ کیلومتر تزریق شد. این ماهواره ۱۳۴ کیلوگرمی از سری ماهوارههای تحقیقاتی–سنجشی پژوهشگاه فضایی ایران است و مجهز به سه دوربین تصویربرداری در طیف مرئی، فروسرخ موج کوتاه و فروسرخ گرمایی است. دوربینهای مرئی و فروسرخ موج کوتاه آن قادرند در کمتر از ۱۰۰ روز حدود ۹۵ درصد اراضی ایران را تصویربرداری کنند و دوربین فروسرخ گرمایی قادر است کل اراضی کشور را در کمتر از ۴۵ روز تصویربرداری کند. این ماهواره همچنین برای آزمون مجموعهای از فناوریها از جمله مکانیزم پنلهای خورشیدی بازشونده، اصلاح مدار با پیشرانش گاز سرد، موقعیتیابی مستقل از GPS، سامانههای توان، ارسال داده در باند X و سنجش تشعشعات فضایی طراحی شده است. این فناوریها پایه مورد نیاز برای ماهوارههای سنجشی عملیاتی آینده محسوب میشوند.
در ۷ دیماه ۱۴۰۴، سومین پرتاب بینالمللی ایران انجام شد و طی آن سه ماهواره ظفر۲، پایا و نسخه ارتقایافته کوثر در مدار لئو قرار گرفتند.
بررسی روند بیش از یک دهه و نیم فعالیت فضایی ایران نشان میدهد که فناوری فضایی در کشور در مسیر آزمون و خطا، شکستهای پرهزینه، اصلاح مسیر و انباشت تجربه شکل گرفته و از مرحله آزمون فناوری به مرحله کاربردپذیری و بلوغ نسبی رسیده است. تجربههای ناموفق در پرتاب برخی ماهوارهها جزء حلقههای ضروری در زنجیره یادگیری بوده و به ارتقای ماهوارهبرها، افزایش دقت ماموریتها و توسعه نسلهای جدید ماهوارهها انجامیده است.
حضور ماهوارههایی، چون خیام، ظفر ۲، پایا و کوثر ارتقایافته در مدار نشاندهنده همین بلوغ تدریجی و سرمایهگذاری مستمر علمی و فناورانه است.
درواقع شاید میتوان ادعا کرد که برنامه فضایی ایران بر اساس نیازهای واقعی کشور شکل گرفته و نقشی موثر در حوزههایی همچون پایش منابع آب، محیطزیست، کشاورزی هوشمند، مدیریت بحران، توسعه دادههای مکانی و ارتقای ارتباطات دارد. فناوری فضایی از یک پروژه صرفا علمی فراتر رفته و به ابزاری برای حکمرانی دادهمحور، توسعه پایدار و افزایش تابآوری ملی تبدیل شده است.
مجموعه پرتابها و ماموریتهای فضایی ایران نشان میدهد کشور در حال تثبیت جایگاه خود به عنوان یک بازیگر مستقل فضایی در منطقه است؛ اما جایگاهی که حفظ آن نیازمند تداوم سیاستگذاری پایدار، حمایت از پژوهش و صنعت، تقویت همکاری دانشگاه و صنعت و نگاه بلندمدت به اقتصاد فضا است. شاید میتوان گفت آینده فناوری فضایی ایران در استمرار این مسیر تدریجی، بومی و مسئلهمحور رقم خواهد خورد.
در شرایطی که رقابت جهانی در اقتصاد فضا و توسعه سامانههای ماهوارهای با شتاب در حال گسترش است، این پرسش مطرح میشود که گام بعدی برنامه فضایی ایران برای تبدیل این دستاوردهای فناورانه به ظرفیتهای پایدار اقتصادی و کاربردی در مقیاس ملی و منطقهای چه خواهد بود؟ و آیا برنامه فضایی ایران میتواند از مرحله تثبیت توانمندیهای فنی عبور کرده و به بازیگری اثرگذار در اقتصاد فضایی منطقه تبدیل شود؟
انتهای پیام/
