هانتاویروس چیست؟/ نگرانی جهانی در پی چند مرگ بر اثر یک ویروس جدید
زهرا وجدانی: شیوع هانتاویروس در یک کشتی تفریحی در اقیانوس اطلس که از آرژانتین به سمت جزایر قناری در حرکت بوده توجه گسترده نهادهای بهداشتی بینالمللی را به خود جلب کرده است.
بنابر گزارشهای منتشرشده از سازمان جهانی بهداشت این رخداد تاکنون با چندین مورد ابتلا و چند مورد مرگ همراه بوده و همین مسئله باعث شده است سازمان جهانی بهداشت و مقامهای بهداشتی چند کشور موضوع را با حساسیت ویژه دنبال کنند. با این حال کارشناسان تاکید دارند که هانتاویروس بیماریای نادر است و خطر آن برای عموم مردم در حال حاضر پایین ارزیابی میشود.
کشتی محل وقوع این شیوعاموی هوندیوس (MV Hondius) پس از شناسایی موارد مشکوک و تاییدشده ابتلا در وضعیت قرنطینه قرار گرفته است. همچنین بخشی از مسافران آن یا بهطور موقت از کشتی تخلیه شدهاند یا تحت پایش و مراقبت پزشکی قرار گرفتهاند. گزارشها نشان میدهد شماری از سرنشینان نیز پیش از اعمال محدودیتها به کشورهای مختلفی از جمله بریتانیا، هلند، سوئیس، آفریقای جنوبی و ایالات متحده بازگشتهاند و اکنون در چارچوب اقدامات بهداشتی تحت ردیابی تماس و بررسی پزشکی قرار دارند.
هانتاویروس چیست و چگونه منتقل میشود؟
هانتاویروس نام گروهی از ویروسها از خانواده هانتاویریدا (Hantaviridae) است که میزبان طبیعی آنها عمدتا جوندگان، بهویژه موشها هستند. این جوندگان معمولا بدون آنکه خود علائم بیماری نشان دهند ویروس را در بدن حمل میکنند و از طریق ادرار، مدفوع و بزاق آن را به محیط دفع میکنند.
انتقال ویروس به انسان اغلب زمانی رخ میدهد که ذرات آلوده در هوا معلق شوند و فرد آنها را تنفس کند. این وضعیت میتواند هنگام تمیز کردن فضاهای بسته، جابهجایی وسایل، ورود به انبارها، کابینها یا مکانهایی که جوندگان در آن حضور داشتهاند ایجاد شود. به همین دلیل محیطهای بسته و کمتهویه که احتمال آلودگی به ترشحات جوندگان در آنها وجود دارد از جمله نقاط پرخطر محسوب میشوند.
جوندگان همچنین در مواردی میتوانند از طریق گاز گرفتن یا تماس مستقیم ترشحات آلوده با زخم باز، چشم، بینی یا دهان باعث انتقال شوند هرچند این مسیرها نسبت به استنشاق ذرات آلوده کمتر شایع هستند.
آیا هانتاویروس از انسان به انسان منتقل میشود؟
یکی از نکات مهم درباره هانتاویروس این است که برخلاف برخی تصورات عمومی انتقال انسان به انسان در بیشتر گونههای این ویروس رخ نمیدهد. به گفته کارشناسان برای بخش عمده هانتاویروسها شواهد قطعی از انتقال گسترده بین انسانها وجود ندارد. همچنین این ویروس مانند عوامل بیماریزای بسیار مسری نظیر آنفلوانزا، سرخک یا ویروس SARS-CoV-۲ قابلیت انتقال هوابرد گسترده در محیطهای عمومی را ندارد.
با این حال یک استثنای مهم وجود دارد: ویروس آند که در آمریکای جنوبی شناسایی شده و در برخی شرایط محدود توان انتقال انسان به انسان را نشان داده است. حتی در این مورد نیز انتقال پدیدهای نادر به شمار میرود و معمولا به تماس نزدیک و شرایط خاص نیاز دارد.
هانتاویروسها به چند نوع تقسیم میشوند؟
هانتاویروسها بهطور کلی در دو گروه اصلی طبقهبندی میشوند:
۱. هانتاویروسهای دنیای قدیم
این گروه بیشتر در اروپا و آسیا دیده میشود و معمولا باعث بروز بیماریای به نام تب خونریزیدهنده همراه با سندرم کلیوی (HFRS) میشود. این بیماری میتواند کلیهها را درگیر کند و با علائمی مانند تب، خونریزی، اختلال عملکرد کلیه و در موارد شدید، نارسایی کلیوی همراه باشد.
۲. هانتاویروسهای دنیای جدید
این گروه در قاره آمریکا یافت میشود و بیشتر با سندرم ریوی هانتاویروس ارتباط دارد؛ بیماریای شدید که در آن ریهها دچار تجمع مایع میشوند و بیمار ممکن است بهسرعت دچار نارسایی تنفسی شود. این فرم بیماری از نظر بالینی خطرناکتر تلقی میشود و میتواند در مدت کوتاهی وضعیت بیمار را بحرانی کند.
کارشناسان حوزه بهداشت میگویند دوره نهفتگی هانتاویروس معمولا بین یک تا هشت هفته است و همین بازه طولانی میتواند شناسایی منبع دقیق آلودگی و زمان واقعی ابتلا را دشوار کند؛ موضوعی که در رخدادهای بینالمللی مانند شیوع در یک کشتی تفریحی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
شیوع در کشتی تفریحی چگونه ممکن است رخ داده باشد؟
متخصصان چند سناریوی احتمالی را برای توضیح شیوع هانتاویروس در کشتیاموی هوندیوس مطرح کردهاند. نخستین و محتملترین سناریو ورود جوندگان آلوده به کشتی است. در چنین حالتی موشها یا دیگر جوندگان ممکن است به بخشهایی مانند انبارها، فضاهای خدماتی، کابینها یا نقاط نگهداری تجهیزات و مواد غذایی راه یافته باشند و از طریق ترشحات خود محیط را آلوده کرده باشند.
در چنین فضایی مدفوع یا ادرار خشکشده جوندگان میتواند هنگام جابهجایی وسایل، پاکسازی محیط یا حتی در اثر تهویه و جریان هوا به شکل ذرات معلق درآید و به دستگاه تنفسی افراد وارد شود.
احتمال دیگر این است که برخی مسافران یا خدمه پیش از سوار شدن به کشتی و در خلال سفر یا اقامت در مناطق آلوده در معرض ویروس قرار گرفته باشند و علائم در طول مسیر بروز کرده باشد. از آنجا که دوره نهفتگی بیماری میتواند چند هفته طول بکشد این احتمال از نظر اپیدمیولوژیک قابل توجه است.
سناریوی سوم که کارشناسان آن را کماحتمالتر میدانند انتقال محدود انسان به انسان بهویژه در صورت درگیر بودن گونهای مانند ویروس آند در محیط بسته و متراکم کشتی است. کشتیهای تفریحی به دلیل اشتراک کابینها استفاده مشترک از سالنهای غذاخوری، فضاهای داخلی و تماس نزدیک میان سرنشینان از نظر بهداشت عمومی محیطهای حساسی محسوب میشوند و همین مسئله میتواند احتمال انتقال محدود را افزایش دهد؛ هرچند شواهد موجود نشان میدهد چنین انتقالی در مورد هانتاویروس بسیار نادر است.
علائم هانتاویروس چیست؟
علائم اولیه عفونت هانتاویروس معمولا غیراختصاصی است و در مراحل آغازین میتواند بسیار شبیه یک بیماری ویروسی معمولی یا آنفلوانزا به نظر برسد. همین موضوع تشخیص زودهنگام را دشوار میکند. علائم شایع اولیه عبارتاند از:
- تب و لرز
- خستگی شدید و ضعف عمومی
- درد عضلانی بهویژه در ناحیه کمر، رانها و شانهها
- سردرد
- تهوع و استفراغ
- درد شکم
- اسهال.
اما در گونههای دنیای جدید بهویژه انواعی که موجب سندرم ریوی هانتاویروس میشوند بیماری ممکن است بهسرعت پیشرفت کند و ظرف چند روز وارد مرحلهای بسیار خطرناک شود. در این مرحله علائم شدیدتر شامل موارد زیر است:
- تنگی نفس و اختلال تنفسی
- سرفه خشک یا سرفهای که بهتدریج تشدید میشود
- تجمع مایع در ریهها
- افت فشار خون
- سرگیجه یا ضعف شدید
- نارسایی تنفسی یا قلبی در موارد شدید
به گفته ایمی ویتور متخصص بیماریهای عفونی در دانشگاه فلوریدا یکی از چالشهای اصلی این بیماری آن است که علائم اولیه آن بسیار مبهم و غیراختصاصی است و به همین دلیل پزشکان ممکن است در مراحل ابتدایی نتوانند بهسرعت به هانتاویروس مشکوک شوند؛ بهویژه اگر بیمار سابقه قرار گرفتن در معرض جوندگان یا سفر به مناطق درگیر را بهروشنی گزارش نکرده باشد.
میزان مرگومیر هانتاویروس چقدر است؟
شدت بیماری و خطر مرگومیر در عفونت هانتاویروس به نوع ویروس بستگی دارد. در هانتاویروسهای دنیای قدیم میزان مرگومیر معمولا بین ۱ تا ۱۵ درصد گزارش میشود. در مقابل در هانتاویروسهای دنیای جدید بهویژه در فرم ریوی این رقم میتواند تا حدود ۵۰ درصد نیز برسد.
با این حال متخصصان تاکید میکنند که مرگومیر بالا به معنای قابلیت بالای همهگیری نیست. برخی بیماریها ممکن است بسیار شدید باشند، اما به دلیل انتقال محدود نتوانند در سطح وسیع میان انسانها گسترش یابند. در مورد هانتاویروس نیز نگرانی اصلی بیشتر معطوف به شدت بالینی در بیماران مبتلا است تا خطر یک پاندمی جهانی.
آیا درمان موثری برای هانتاویروس وجود دارد؟
در حال حاضر هیچ درمان اختصاصی یا داروی ضدویروسی تاییدشده جهانی برای هانتاویروس وجود ندارد. درمان بیماران عمدتا بر پایه مراقبت حمایتی در بیمارستان انجام میشود. این مراقبت میتواند شامل پایش دقیق وضعیت تنفسی و قلبی، تنظیم اکسیژنرسانی، کنترل فشار خون و مدیریت مایعات بدن باشد.
در موارد شدید پزشکان ممکن است از فناوری پیشرفتهای به نام اکسیژنرسانی غشایی برونپیکری (ECMO) استفاده کنند. این روش بهطور موقت وظیفه قلب و ریه را بر عهده میگیرد و به بدن فرصت میدهد تا در شرایط بحرانی بهتر با آسیبهای ناشی از بیماری مقابله کند. استفاده از ECMO در برخی بیماران میتواند شانس بقا را افزایش دهد اما این روش نیازمند تجهیزات بسیار پیشرفته، تیم درمانی تخصصی و امکانات بیمارستانی مجهز است.
پزشکان همچنین باید در تجویز مایعات با احتیاط فراوان عمل کنند، زیرا در نوع ریوی هانتاویروس تجمع مایع در ریهها یکی از مشکلات اصلی است و تزریق بیش از حد مایعات میتواند وضعیت بیمار را وخیمتر کند. افزون بر این استفاده از داروهای استروئیدی بهطور معمول توصیه نمیشود و هنوز اجماعی درباره اثربخشی درمانهای خاص در سطح جهانی وجود ندارد.
متخصصان تاکید دارند که تشخیص زودهنگام، بستری بهموقع و مراقبت سریع و تخصصی میتواند نقش بسیار مهمی در افزایش احتمال بقا و کاهش عوارض شدید بیماری داشته باشد.
آیا خطر همهگیری جهانی وجود دارد؟
سازمان جهانی بهداشت و بسیاری از کارشناسان بیماریهای عفونی بر این باورند که خطر هانتاویروس برای عموم مردم پایین است. علت اصلی این ارزیابی آن است که این ویروس بر خلاف بیماریهایی مانند کووید-۱۹ یا سرخک بهآسانی در محیطهای عمومی منتشر نمیشود و معمولا برای انتقال به تماس نزدیک، شرایط خاص و در بیشتر موارد تماس با منابع آلوده مرتبط با جوندگان نیاز دارد.
از همین رو هرچند وقوع چند مورد ابتلا و مرگ در یک کشتی تفریحی میتواند بهدرستی موجب نگرانی و توجه رسانهای و بهداشتی شود، اما در شرایط کنونی احتمال تبدیل این رخداد به یک همهگیری جهانی بسیار کم ارزیابی میشود.
اقدامات بهداشتی و اهمیت پایش بینالمللی
با توجه به ماهیت بینالمللی سفرهای دریایی بازگشت برخی مسافران به کشورهای مختلف و امکان بروز علائم با تاخیر چند هفتهای اکنون پایش بینالمللی، ردیابی تماسها، بررسی سابقه سفر و اطلاعرسانی به نظامهای سلامت کشورها از اهمیت بالایی برخوردار است.
شیوع هانتاویروس در کشتیاموی هوندیوس بار دیگر نشان میدهد که حتی بیماریهای نادر نیز در محیطهای بسته، پرتردد و بینالمللی میتوانند به مسئلهای مهم در حوزه سلامت عمومی تبدیل شوند. با وجود این ارزیابی فعلی متخصصان حاکی از آن است که این رویداد باید با دقت، مراقبت و هوشیاری پیگیری شود نه با هراس عمومی.
انتهای پیام/
