رتبه ۱۳۷ ایران در تنظیمگری اقتصاد دیجیتال؛ عبور از ابررگولاتور با نسخه تنظیمگری چندذینفعی
احسان چیتساز عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات در پنل "ماندن یا رفتن؛ تصمیمهایی که جنگ برای کسبوکارها رقم زد" که در حاشیه رویداد اینوتکس ۲۰۲۶ برگزار شد، درباره نقش وزارت ارتباطات در تأمین مالی کسبوکارهای اقتصاد دیجیتال اظهار کرد: از نظر ماموریت و تشکیلات، وزارت ارتباطات تکلیف مستقیمی برای دریافت منابع و تخصیص آن به زیستبوم نوآوری کشور ندارد و چنین ماموریتی نه در اساسنامه و نه در تکالیف پیشبینیشده در برنامه هفتم توسعه برای این وزارتخانه تعریف نشده است.
به گزارش خبرنگار علمی و فناوری خبرگزاری برنا، وی افزود: با این حال به دلیل اهمیت موضوع بخش قابل توجهی از ماموریت وزارت ارتباطات بر بسترسازی برای برقراری ارتباطات پایدار متمرکز است و در حوزه تامین مالی نیز با استقرار سیستم مدیریت پروژه و تغییر مکانیسم تخصیص منابع، بخشی از منابع رسوبکرده شناسایی و با منابع معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاستجمهوری و صندوق نوآوری و شکوفایی اهرم سازی شده است تا هماهنگی بخش به صورت بهتری اتفاق بیافتد.
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات ادامه داد: در مجموع حدود یک تا ۲ همت تأمین مالی اهرمی با منابع صندوق نوآوری و شکوفایی برای کسبوکارهای حوزه اقتصاد دیجیتال طراحی شده است.
چیتساز تأکید کرد: برخلاف تصور موجود تأمین مالی نخستین و اصلیترین مشکل زیستبومهای نوآوری نیست و پژوهشهای انجامشده در داخل و خارج از ایران نشان میدهد مسئله تامین مالی معمولا در رتبه چهارم یا پنجم مشکلات زیستبومهای نوآوری مختلف قرار دارد.
تنظیمگری بالاتر از تامین مالی قرار گرفته است
وی با اشاره به سایر چالشهای زیستبوم فناوری و نوآوری کشور گفت: تنظیمگری، سطح مداخله دولت، مکانیسم مدیریت ریسک در شرایط مختلف و زنجیره ارزش موجود در کسبوکارها از جمله مسائل مهم این حوزه هستند و تأمین مالی تنها یکی از عناصر این مجموعه است.
چیتساز با بیان اینکه در شرایط فعلی مسئله تنظیمگری از تأمین مالی مهمتر است، تصریح کرد: کشور با مجموعه گستردهای از تنظیمگریهای بخشی مواجه است و هرکدام از این تنظیمگران تلاش میکنند زیستبوم را به سمت مورد نظر خود هدایت کنند؛ در حالی که این مداخلات در بسیاری از موارد مبتنی بر ریسک نیست.
وی ادامه داد: در برخی حوزهها اساسا نیازی به مداخله وجود ندارد، اما تنظیمگر وارد میشود و حضور پررنگی پیدا میکند. مسئله تنظیمگری در کشور به یک چالش جدی تبدیل شده و در برخی حوزهها از جمله سلامت حتی در حال تبدیل شدن به بحران است.
معاون وزیر ارتباطات همچنین یکی دیگر از مشکلات را تضاد منافع در برخی بخشها عنوان کرد و گفت این مسئله میتواند مانع رشد زیستبوم نوآوری کشور شود.
جنگ هنوز به تغییر عملی در تنظیمگری اقتصاد دیجیتال منجر نشده است
چیتساز در پاسخ به این پرسش که آیا جنگ موجب تغییر نگاه حکومت و حاکمیت به تنظیمگری اقتصاد دیجیتال شده است، با اشاره به تداوم برخی چالشهای رگولاتوری اظهار کرد: در سطح عملیاتی تاکنون تغییر قابل توجهی که بتوان گفت نتیجه جنگ بوده اتفاق نیفتاده است.
وی افزود: با این حال بخشی از بدنه سیاستگذاری کشور بر این حوزه متمرکز هستند و در حوزه اقتصاد دیجیتال، در بهترین حالت با تنظیمگری نسل سوم و در برخی بخشها نسل چهارم مواجه هستیم؛ در حالی که باید به سمت تنظیمگری نسل پنجم و تنظیمگری چندذینفعی حرکت کنیم.
چیتساز با انتقاد از رویکرد ایجاد یک ابررگولاتور گفت: هنوز عدهای به دنبال شکلگیری ابرتنظیمگر هستند؛ یعنی نهادی که به همه بگوید چه کاری انجام دهند و سایر دستگاهها نیز از آن تبعیت کنند در حالی که چنین رویکردی عملا به توسعه اقتصاد دیجیتال منجر نمیشود.
حرکت به سمت تنظیمگری چندذینفعی
معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات، تنظیمگری چندذینفعی را رویکرد مناسب برای اقتصاد دیجیتال دانست و گفت: باید صلاحیت تنظیمگریهای بخشی حفظ شود و مداخله صرفا بر مواردی متمرکز باشد که ریسک ایجاد میکنند.
وی افزود: در شرایط فعلی هر کسبوکار حوزه اقتصاد دیجیتال باید به مجموعهای از دستگاههای نظارتی و دستگاههای مختلف که برای خود مسئولیت قائل هستند پاسخگو باشد.
چیتساز پیشنهاد کرد این ساختار به یک نقطه واحد تبدیل شود و توضیح داد: این نقطه واحد باید براساس چارچوب تنظیمگری اولیه پاسخگویی داشته باشد و اگر دستگاه دیگری نیازمند دریافت اطلاعات است، اطلاعات را از همین نقطه واحد دریافت کند؛ نه اینکه کسبوکارهای اقتصاد دیجیتال هر روز بخش قابل توجهی از زمان خود را صرف مراجعه از یک دستگاه به دستگاه دیگر برای پاسخگویی کنند.
وی با اشاره به وضعیت ایران در شاخصهای تنظیمگری گفت: ایران از نظر تنظیمگری در رتبه ۱۳۷ جهان قرار دارد و وضعیت کشور از این منظر بحرانی است هرچند در بسیاری از شاخصهای دیگر شرایط بهتر است.
چیتساز ابراز امیدواری کرد کشور به سمت تنظیمگری نسل پنجم حرکت کند؛ بهگونهای که بدون شکلگیری یک ابرتنظیمگر یک تنظیمگر افقی وظیفه هماهنگی و ارکستراسیون تنظیمگریهای بخشی را برعهده داشته باشد و یکپارچگی در این حوزه ایجاد شود.
چهار سناریو برای آینده اقتصاد دیجیتال ایران
معاون وزیر ارتباطات با اشاره به مطالعه آیندهپژوهی انجامشده درباره اقتصاد دیجیتال ایران گفت: تقریباً در هفته نخست انتصابم به عنوان معاون سیاستگذاری وزارت ارتباطات، یک گزارشی درباره آینده اقتصاد دیجیتال ایران تهیه کردم که یک آیندهپژوهی بود و حدود یک سال بعد نیز بانک جهانی گزارشی با مولفههایی مشابه منتشر کرد.
وی توضیح داد: در این آیندهپژوهی دو متغیر اساسی شامل میزان ثبات سیاسی و میزان در آغوش گرفتن فناوری در نظر گرفته شده بود که بر اساس ترکیب این دو متغیر، چهار سناریو برای آینده اقتصاد دیجیتال شکل میگرفت.
چیتساز ادامه داد: این سناریوها شامل شرایطی بود که کشور با سرعت فناوری را در آغوش بگیرد و از ثبات سیاسی برخوردار باشد؛ ثبات سیاسی وجود داشته باشد اما پذیرش فناوری با تاخیر صورت گیرد؛ فناوری با سرعت پذیرفته شود اما ثبات سیاسی وجود نداشته باشد؛ و در نهایت شرایطی که هم ثبات سیاسی پایین باشد و هم پذیرش فناوری با تأخیر انجام شود.
وی افزود: در آن زمان سناریویی که در آن ثبات سیاسی وجود داشته باشد و فناوری نیز با سرعت پذیرفته شود، سناریوی جذابی بود و میتوانست با انجام برخی اصلاحات کلیدی، زمینه شکلگیری یک بازار جذاب اقتصاد دیجیتال را فراهم کند.
اقتصاد دیجیتال؛ کمرانتترین بخش اقتصاد
چیتساز با اشاره به ویژگیهای اقتصاد دیجیتال گفت: بخش اقتصاد دیجیتال کمترین میزان رانتجویی را در میان بخشهای مختلف اقتصاد کشور داشته است.
وی دلیل این موضوع را ماهیت شفاف اقتصاد دیجیتال دانست و گفت: اقتصاد دیجیتال ذاتا شفاف است و از شفافیت دفاع میکند؛ بنابراین هرچه این بخش توسعه پیدا کند، امکان شفافسازی فعالیتهای اقتصادی نیز بیشتر میشود.
معاون وزیر ارتباطات افزود: پیامد این شفافیت این است که رانتهای موجود قابل شناساییتر میشوند و از سوی دیگر رشد اندازه اقتصاد دیجیتال میتواند بهرهوری تولید ناخالص داخلی و رقابتپذیری ملی را افزایش دهد.
بدون شفافیت قیمت انرژی، تحول دیجیتال گسترده شکل نمیگیرد
چیتساز با اشاره به اهمیت تحول دیجیتال در کشور اظهار کرد: اگر قرار باشد اقتصاد دیجیتال رشد کند، باید به برخی مسائل پایهای توجه شود. حدود یکونیم سال پیش یکی از دانشجویان درباره فعالیت در حوزه تحول دیجیتال با من صحبت کرد و من نیز تاکید کردم که این حوزه ظرفیت بالایی دارد.
وی ادامه داد: اما تا زمانی که قیمت آب، برق، گاز و انرژی شفاف نشود بزرگترین فرصتهای تحول دیجیتال در کشور قابل بهرهبرداری نیست.
به گفته چیتساز، در برخی حوزههای محدود و کوچک میتوان بهبودهایی در تحول دیجیتال ایجاد کرد اما برای ایجاد تحول گستردهتر، ابتدا باید یک مداخله بزرگتر صورت گیرد.
وی تاکید کرد: حمایتها و یارانههای موجود باید به سمت شفافیت حرکت کنند و این موضوع میتواند به شکلگیری یک بازار بزرگ برای تحول دیجیتال منجر شود.
وزارت ارتباطات باید «بازارساز» باشد نه مجری پروژهها
چیتساز با تشریح رویکرد جدید وزارت ارتباطات در دولت فعلی گفت: وظیفه دولت در کنار تسهیلگری، تنظیمگری و ظرفیتسازی، ایجاد بازار است.
وی افزود: وزارت ارتباطات از ابتدای دولت، تحول اساسی در مکانیسم فعالیتهای خود ایجاد کرده است. پیش از این پروژههایی بدون آنکه مطالعات فاز پیدایش آنها انجام شود، تعریف و منابع قابل توجهی برای اجرای آنها اختصاص داده میشد و سپس پروژه در اختیار پیمانکار قرار میگرفت.
معاون وزیر ارتباطات با اشاره به پروژه ابر دولت گفت: یکی از تکالیف من توسعه ابر دولت بود. در روز نخست حدود ۷۸ همت برای یک پروژه یعنی پروژه ابر دولت پیشبینی شده بود؛ در حالی که این پروژه تنها یکی از ۶۴ تکلیف مادر و ماموریت پیشبینیشده در مجموعه وزارت ارتباطات بود.
وی ادامه داد: رویکرد جدید این بود که پروژه ابر دولت به جای اجرای مستقیم توسط دولت به یک پلتفرم مشارکت بخش خصوصی تبدیل شود تا برای بخش خصوصی بازار ایجاد شود.
چیتساز تاکید کرد: وزارت ارتباطات باید در اقتصاد دیجیتال بازارساز باشد. دولت باید در جایگاه رگولاتور و ارکستریتور قرار گیرد و به بخش خصوصی کمک کند تا ظرفیتهای مورد نیاز دولت را ایجاد و توسعه دهد.
فراخوان ۳۶ همت پروژه برای زیستبوم دولت هوشمند
وی با اشاره به اقدامات انجامشده در این زمینه گفت: فراخوان پروژههای این حوزه انجام شده و تاکنون برای زیستبوم دولت هوشمند به تنهایی ۳۶ همت پروژه فراخوان شده است.
چیتساز افزود: در ادامه نیز بالغ بر ۲۰۰ همت پروژه فراخوان خواهد شد.
وی درباره نقش دولت در اجرای این پروژهها گفت: دولت باید از اجرای مستقیم پروژهها کنار بکشد و نقش نظارتی خود را حفظ کند. برای مثال، درباره پروژه ابر دولت، اگرچه مسائل امنیتی جدی مطرح است اما میتوان با تعریف سطح توافق خدمات یا SLA) Service Level Agreement) اجرای پروژه را به بخش خصوصی سپرد و دولت بر اجرای تعهدات و SLA نظارت کند.
تامین مالی باید از اجرای پروژه جدا شود
معاون وزیر ارتباطات در ادامه به مسئله تأمین مالی پروژههای اقتصاد دیجیتال اشاره کرد و گفت: مسئله مهم این است که چه بخش خصوصی میتواند تامین مالی چنین پروژههایی را انجام دهد.
وی پیشنهاد کرد نهاد تأمین مالی از بخش اجرایی زیستبوم تا حد امکان تفکیک شود و گفت: ممکن است در برخی نقاط این دو بخش با یکدیگر مشترک باشند، اما در شرایطی که تفکیک صورت گیرد بخش خصوصی بهتر میتواند ابزارهای مالی مورد نیاز را وارد پروژه کند.
چیتساز خاطرنشان کرد: وظیفه دولت این است که پروژه را برای بخش خصوصی جذاب کند تا نهادهای مالی و بخش خصوصی وارد شوند و در توسعه زیستبوم مشارکت کنند.
وی افزود: تمرکز اصلی در این رویکرد باید بر این باشد که چگونه پروژهها جذابتر شوند تا بتوان از ظرفیت بخش خصوصی و نهادهای مالی برای توسعه زیستبوم اقتصاد دیجیتال استفاده کرد.
چیتساز در پایان گفت: برای توسعه این حوزه حدود هفت تا هشت مداخله مختلف وجود دارد که هرکدام نیازمند بحث و بررسی جداگانه است.
پنل «ماندن یا رفتن؛ تصمیمهایی که جنگ برای کسبوکارها رقم زد» با حضور تورج امرایی، معاون توسعه شرکتهای دانشبنیان معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری؛ احسان چیتساز، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و معاون سیاستگذاری و برنامهریزی توسعه فاوا و اقتصاد دیجیتال وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات؛ فرزین فردیس، عضو هیئترئیسه اتاق بازرگانی تهران و نیما قاضی، رئیس انجمن تجارت الکترونیک تهران در سالن چندمنظوره رویداد اینوتکس ۲۰۲۶ برگزار شد.
انتهای پیام/
