حلقه مفقوده پدافند غیرعامل شهری

به گزارش برنا،  هوشنگ فروغمند اعرابی، کارشناس مسکن،  درباره ضرورت توجه بیشتر به پناهگاه‌ها در مقررات ملی ساختمان  به برنا گفت: مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان با موضوع پدافند غیرعامل، به تهدیدهایی می‌پردازد که می‌توانند در نتیجه اقداماتی مانند انفجار، موجب خسارت و تلفات شوند و هدف آن کاهش آسیب‌پذیری ساختمان‌ها در برابر این تهدیدهاست.

وی افزود: این موضوع در حوزه‌های مختلف معماری، سازه و تأسیسات ساختمان مورد توجه قرار گرفته و در صورت بازنگری مبحث ۲۱ و اضافه شدن الزامات مشخص برای پناهگاه‌ها، می‌توان انتظار داشت که سطح ایمنی ساختمان‌ها در برابر تهدیدهای غیرطبیعی افزایش پیدا کند.

پناهگاه فقط یک فضای زیرزمینی نیست

این کارشناس مسکن با بیان اینکه موضوع پناهگاه را نباید صرفاً به ساخت یک فضای زیرزمینی محدود کرد، گفت: یک بحث این است که خود مبحث ۲۱ مقررات ملی ساختمان بازنگری شود و الزامات مربوط به پناهگاه در آن دیده شود. اما موضوع مهم‌تر این است که در طراحی شهری نیز الزامات مشخصی برای ایجاد پناهگاه‌های مستقل یا فضاهای امن در نظر گرفته شود.

فروغمند اعرابی ادامه داد: در برخی ساختمان‌ها می‌توان بخشی از بنا را به شکلی جانمایی کرد که در شرایط بحرانی بتواند به عنوان یک فضای امن مورد استفاده قرار گیرد. در این نوع طراحی باید عواملی مانند فاصله از نقاط پرخطر، احتمال ریزش آوار، فرم بنا، مسیرهای دسترسی، امکان ورود و خروج و دسترسی مناسب به هوا مورد توجه قرار گیرد.

وی تأکید کرد: بنابراین پناهگاه باید از مرحله طراحی ساختمان مورد توجه قرار گیرد و نمی‌توان پس از ساخت بنا صرفاً با اختصاص دادن یک فضای موجود، انتظار داشت که آن فضا تمام ویژگی‌های یک محل امن را داشته باشد.

تأسیسات اضطراری باید بخشی از طراحی پناهگاه باشد

این کارشناس مسکن درباره اهمیت تأسیسات در پناهگاه‌ها نیز گفت: موضوع تأسیسات یکی از بخش‌های مهم این مسئله است. یک فضای امن در شرایط بحران باید بتواند حداقل نیازهای ضروری افراد را تأمین کند.

به گفته وی، آب، برق اضطراری، تهویه، گاز و سایر تأسیسات باید به گونه‌ای طراحی شوند که در برابر آسیب‌های احتمالی حفاظت شوند و در شرایط بحران امکان ادامه فعالیت داشته باشند.

فروغمند اعرابی اضافه کرد: اگر قرار باشد تعداد زیادی از افراد برای مدتی در یک فضای امن حضور داشته باشند، صرفاً داشتن یک فضای فیزیکی کافی نیست و باید برای تهویه، سرویس‌های بهداشتی، آب، برق و کمک‌های اضطراری نیز از قبل برنامه‌ریزی شده باشد.

رفتار سازه در برابر انفجار باید جدی‌تر گرفته شود

وی با اشاره به اهمیت بخش سازه‌ای ساختمان اظهار کرد: رفتار سازه در برابر انفجار و جلوگیری از انهدام اصلی ساختمان نیز موضوع مهمی است که در چارچوب مبحث ۲۱ باید مورد توجه قرار گیرد.

این کارشناس مسکن افزود: هدف این نیست که همه ساختمان‌ها به یک شکل ساخته شوند، بلکه باید متناسب با نوع ساختمان، کاربری، جمعیت و میزان آسیب‌پذیری، الزامات مشخصی برای افزایش مقاومت و کاهش خسارت تعیین شود.

الزام ساخت پناهگاه برای همه ساختمان‌ها منطقی نیست

فروغمند اعرابی با تأکید بر اینکه الزام ساخت پناهگاه برای تمام ساختمان‌ها نیازمند بررسی دقیق است، گفت: اگر قرار باشد احداث پناهگاه برای مجموعه‌های زیستی و ساختمانی الزام شود، ابتدا باید مشخص شود این الزام برای کدام گروه‌های ساختمانی در نظر گرفته خواهد شد.

وی ادامه داد: نمی‌توان بدون تفکیک ساختمان‌های مسکونی، تجاری، اداری، درمانی، آموزشی و سایر کاربری‌ها، یک نسخه واحد برای همه بناها تعیین کرد. ظرفیت جمعیتی، نوع فعالیت و میزان اهمیت هر ساختمان در شرایط بحران می‌تواند در تعیین الزامات آن نقش داشته باشد.

ساختمان‌های چندمنظوره می‌توانند بخشی از راه‌حل باشند

این کارشناس مسکن یکی از راهکارهای قابل بررسی را ایجاد ساختمان‌ها و فضاهای چندمنظوره دانست و گفت: می‌توان ساختمان‌هایی طراحی کرد که در شرایط عادی کاربری معمول خود را داشته باشند اما در شرایط جنگی یا بحران، بخشی از آنها قابلیت استفاده به عنوان فضای امن را پیدا کند.

فروغمند اعرابی افزود: برای مثال، پارکینگ‌ها یا برخی فضاهای زیرزمینی در ساختمان‌ها می‌توانند در شرایط عادی کاربری مشخصی داشته باشند و در زمان بحران با پیش‌بینی الزامات لازم، برای اسکان موقت یا حفاظت از افراد مورد استفاده قرار گیرند.

وی البته تأکید کرد: این موضوع تنها یک مسئله فنی نیست و مسائل حقوقی و مالکیتی نیز باید برای آن تعیین تکلیف شود. در شرایط بحران ممکن است افرادی که مالک یا ساکن یک ساختمان نیستند، نیاز داشته باشند از فضای امن آن استفاده کنند. بنابراین نحوه دسترسی، مدیریت و استفاده از این فضاها در شرایط اضطراری باید از قبل مشخص باشد.

تجربه مترو نشان داد فضای امن بدون تجهیزات کافی نیست

فروغمند اعرابی با اشاره به تجربه استفاده از مترو در دوره‌های جنگی گفت: در ایران در جنگ‌های گذشته از مترو و ایستگاه‌های زیرزمینی به عنوان فضاهای امن استفاده شده یا درباره امکان استفاده از آنها صحبت شده است، اما موضوع مهم این است که صرف زیرزمینی بودن یک فضا به معنای آماده بودن آن برای پناهگاه نیست.

وی ادامه داد: اگر قرار باشد مترو یا هر فضای زیرزمینی دیگری در شرایط بحران پذیرای جمعیت زیادی باشد، باید تجهیزات لازم از جمله سیستم‌های تهویه، سرویس‌های بهداشتی، آب، برق اضطراری و امکانات کمک‌رسانی در آن پیش‌بینی شود.

پناهگاه‌سازی باید چندلایه باشد

این کارشناس مسکن در ادامه با تأکید بر اینکه راهکار مناسب، ایجاد یک شبکه چندلایه از فضاهای امن است، گفت: اگر قرار باشد موضوع پناهگاه در شهرها به صورت جدی دنبال شود، بهتر است یک مدل چندلایه مورد توجه قرار گیرد.

به گفته فروغمند اعرابی، در این مدل می‌توان پناهگاه‌های بزرگ شهری را در کنار فضاهای امن کوچک‌تر در ساختمان‌های بزرگ و همچنین فضاهای چندمنظوره در نظر گرفت تا در صورت وقوع بحران، همه جمعیت به یک نقطه خاص وابسته نباشند.

وی افزود: این مدل می‌تواند ترکیبی از پناهگاه‌های شهری، فضاهای امن در ساختمان‌های بزرگ و فضاهای چندمنظوره باشد. حتی در برخی ساختمان‌ها می‌توان فضاهایی مانند راه‌پله‌ها و بخش‌های خاص ساختمان را با طراحی مناسب، به عنوان بخشی از سیستم ایمنی در شرایط اضطراری در نظر گرفت.

هزینه ساخت پناهگاه نباید نادیده گرفته شود

فروغمند اعرابی در پایان با اشاره به هزینه‌های اجرای چنین طرح‌هایی اظهار کرد: یکی از موضوعات مهمی که باید همزمان با تدوین الزامات فنی مورد توجه قرار گیرد، هزینه ساخت و تجهیز پناهگاه‌هاست.

وی گفت: اگر الزامات جدیدی برای ساختمان‌ها تعیین شود، باید مشخص باشد که هزینه اجرای آنها چگونه تأمین خواهد شد و این هزینه چه اثری بر قیمت تمام‌شده ساخت‌وساز خواهد داشت. بنابراین سیاست‌گذاری در این حوزه باید به شکلی باشد که هم ایمنی ساختمان‌ها افزایش پیدا کند و هم امکان اجرای الزامات برای سازندگان و مالکان وجود داشته باشد.

این کارشناس مسکن تأکید کرد: در نهایت، پناهگاه نباید یک فضای جدا از نظام برنامه‌ریزی شهری و ساختمان تلقی شود، بلکه باید به عنوان بخشی از سیاست جامع کاهش آسیب‌پذیری شهرها در برابر بحران‌ها دیده شود.