نسخه «شهر اسفنجی» برای مهار سیلاب و بحران آب در تهران
به گزارش گروه اجتماعی برنا؛ حسن عباس نژاد، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران با بیان اینکه افزایش سطوح نفوذناپذیر شهری، توسعه نامتوازن ساخت‌وسازها، کاهش پوشش طبیعی خاک و تخریب مسیر‌های طبیعی جریان آب از عوامل تشدیدکننده آبگرفتگی و سیلاب‌های شهری هستند، گفت: در شرایطی که تهران هم‌زمان با چالش کم‌آبی، خشکسالی‌های متوالی و وقوع بارش‌های شدید و بعضاً سیل‌آسا مواجه است، مدیریت آب باران نباید صرفاً به جمع‌آوری و هدایت سریع روان‌آب‌ها از طریق شبکه‌های دفع آب‌های سطحی محدود شود؛ بلکه باید با اتخاذ رویکردی جامع، زمینه نفوذ، ذخیره‌سازی، تصفیه و استفاده مجدد از این منابع ارزشمند فراهم شود.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران افزود: در الگوی متعارف توسعه شهری، بخش قابل‌توجهی از بارندگی به دلیل پوشیده شدن سطح زمین با آسفالت، بتن و سایر مصالح نفوذناپذیر، به روان‌آب تبدیل شده و با افزایش دبی جریان، فشار مضاعفی بر شبکه‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی وارد می‌کند؛ موضوعی که در صورت ناکافی بودن ظرفیت زیرساخت‌ها، می‌تواند به آبگرفتگی معابر، خسارت به تأسیسات شهری و بروز سیلاب منجر شود. در مقابل، رویکرد شهر اسفنجی بر بازگرداندن ظرفیت طبیعی شهر برای جذب و نگهداشت آب باران و کاهش روان‌آب‌های مخرب استوار است.
مفهوم شهر اسفنجی
عباس نژاد با اشاره به تجربه کشور‌های پیشرو در زمینه مدیریت پایدار آب‌های سطحی خاطرنشان کرد: مفهوم شهر اسفنجی از سال ۲۰۱۳ در چین مورد توجه و تأکید رسمی قرار گرفت و به‌تدریج به‌عنوان یکی از رویکرد‌های نوین برنامه‌ریزی و طراحی شهری توسعه یافت. در این الگو، شهر همچون یک اسفنج، بخشی از آب باران را جذب می‌کند، بخشی را در فضا‌ها و زیرساخت‌های مناسب ذخیره می‌سازد، کیفیت آن را بهبود می‌بخشد و متناسب با شرایط محیطی و نیاز‌های شهری، امکان استفاده مجدد از آن را فراهم می‌کند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران در تشریح الزامات تحقق این رویکرد در تهران گفت: نخستین گام، شناسایی دقیق حوضه‌های آبریز شهری، مسیر‌های طبیعی جریان آب، نقاط مستعد آبگرفتگی، ظرفیت شبکه‌های جمع‌آوری روان‌آب، ویژگی‌های نفوذپذیری خاک و پهنه‌های مناسب برای ذخیره و نفوذ آب است. بر این اساس، تهیه نقشه جامع مدیریت روان‌آب‌های شهری و تلفیق آن با طرح‌های توسعه شهری و برنامه‌های مدیریت بحران ضرورت دارد.
ایجاد پارک‌های آب‌پذیر و بام‌های سبز
عباس نژاد توسعه زیرساخت‌های سبز و آبی را از دیگر الزامات شهر اسفنجی دانست و افزود: ایجاد باغ‌های باران، پارک‌های آب‌پذیر، بام‌های سبز، نوار‌های گیاهی حاشیه معابر، کف‌سازی‌های نفوذپذیر، حوضچه‌های تأخیری، مخازن ذخیره آب باران و تالاب‌های مصنوعی، از جمله راهکار‌هایی هستند که می‌توانند با طراحی اصولی و متناسب با ویژگی‌های هیدرولوژیک و زمین‌شناختی هر منطقه، به کاهش حجم و سرعت روان‌آب و تقویت چرخه طبیعی آب کمک کنند.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران ادامه داد: یکی از مزیت‌های مهم این رویکرد، پیوند دادن مدیریت سیلاب با مدیریت کم‌آبی و بازچرخانی منابع آب است. آب باران جمع‌آوری‌شده، پس از بررسی کیفیت و رعایت الزامات فنی و بهداشتی، می‌تواند در مصارفی نظیر آبیاری فضای سبز و شست‌وشوی برخی سطوح شهری مورد استفاده قرار گیرد. همچنین استفاده هدفمند از پساب تصفیه‌شده در آبیاری فضای سبز شهری، ضمن کاهش فشار بر منابع آب متعارف، می‌تواند مکمل این نظام مدیریتی باشد.
این مقام مسئول با تأکید بر اینکه اجرای طرح شهر اسفنجی صرفاً با افزایش فضای سبز یا احداث چند مخزن و حوضچه محقق نمی‌شود، تصریح کرد: تحقق این رویکرد مستلزم تغییر نگرش در نظام برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، بازنگری در ضوابط طراحی معابر و فضا‌های عمومی، حفاظت از آبراهه‌ها و مسیل‌های طبیعی، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در حوزه آب، فاضلاب، مدیریت بحران، شهرداری‌ها و محیط زیست و همچنین پیش‌بینی سازوکار مشخص برای نگهداری و پایش مستمر زیرساخت‌هاست.
مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران تأکید کرد: با توجه به شرایط اقلیمی تهران، افزایش رخداد‌های بارش‌های حدی و هم‌زمانی مخاطرات سیلاب با تنش آبی، حرکت به سمت شهر‌های تاب‌آور و سازگار با تغییر اقلیم یک ضرورت راهبردی است. شهر اسفنجی می‌تواند با کاهش روان‌آب‌های مخرب، تقویت نفوذ و ذخیره آب، بهبود کیفیت محیط شهری و افزایش بهره‌وری منابع آب، نقش مؤثری در ارتقای تاب‌آوری زیست‌محیطی تهران ایفا کند. البته اجرای موفق این الگو نیازمند مطالعات علمی، مکان‌یابی دقیق، رعایت ملاحظات حفاظت از آب‌های زیرزمینی و جلوگیری از نفوذ آلاینده‌ها به منابع آب و خاک است.
