سرگرد مجید ضرابینژاد: قربانی مسئول رفتار مجرمانه نیست و سکوت نباید به مصونیت مرتکب تبدیل شود
سرگرد مجید ضرابینژاد سالهاست در بحث رفتارشناسی جنایی مشغول به فعالیت است و همین مهم از او پلیس و در عین حال تحلیلگری با تجربه ساخته که مهارت علمی بینظیری هم بر بعد علمی رفتارها، کنشها و مسائل روانشناسانه دارد.
او از مدتها پیش به عنوان رئیس مرکز مشاوره و ارائه خدمات روانشناختی پلیس کرمان مشغول به فعالیت است و قطعا این مهم هم نقش ویژهای در افزایش تبحر سرگرد ضرابینژاد بر مسائل مذکور ایفا کرده است.
همه این موارد ، سبب شد تا در رابطه با ارتباط دختران جوان و نوجوان با جنس مخالف به سراغ او برویم و در این خصوص و نقش خانوادهها، نقش پلیس، آسیبها و اثراتش در مورد ذکر شده به گفتوگو بنشینیم. گفتوگوی انجام شده جذاب و خواندنی از کار در آمده و از منظر روانشناختی با نگاه زیبا سرگرد ضرابینژاد همراه شده است.
پس خواننده این گفتوگوی راهگشا باشید که قطعا برای همه مفید خواهد بود:
سؤال اول: ارتباط دختران نوجوان و جوان با جنس مخالف چه آسیبها و مخاطراتی میتواند به همراه داشته باشد؟
به اعتقاد من، برای بررسی این موضوع ابتدا باید میان اصل ارتباط عاطفی و رفتارهای مجرمانه در بستر یک رابطه تفاوت قائل شویم. هر ارتباطی الزاماً آسیبزا نیست؛ اما زمانی که یک رابطه بر پایه تهدید، کنترلگری یا بهرهکشی جنسی شکل میگیرد، زمینه بروز آسیبهای جدی فراهم میشود.
دوره نوجوانی از حساسترین مراحل تحول روانی و اجتماعی است. در این دوره، هویت فردی، استقلال روانی، نیاز به تعلق، پذیرش اجتماعی و مهارت تصمیمگیری همچنان در حال تکامل است. به همین دلیل، برخی نوجوانان ممکن است در برابر وعدههای عاطفی، تأییدطلبی، ترس از طردشدن و فشارهای ارتباطی آسیبپذیرتر باشند.
از منظر رفتارشناسی جنایی، یکی از موضوعات مهم، شناخت فرایند تدریجی نزدیکشدن مرتکب به قربانی است. در برخی پروندهها، مرتکب از ابتدا با رفتار خشونتآمیز وارد رابطه نمیشود؛ بلکه ابتدا اعتماد ایجاد میکند و بهتدریج مرزهای شخصی قربانی را تحت تأثیر قرار میدهد. در چنین شرایطی، دیگر با یک اختلاف عاطفی ساده مواجه نیستیم؛ بلکه با الگویی از رفتار مجرمانه روبهرو هستیم. البته تأکید میکنم که مسئولیت رفتار مجرمانه بر عهده مرتکب است و نباید قربانی را به دلیل اعتماد قبلی یا تصمیمهای گذشته سرزنش کرد.
سؤال دوم: خانوادهها چه نقشی در پیشگیری از این آسیبها دارند؟
خانواده نخستین و مهمترین نهاد حمایت روانی و اجتماعی از نوجوان است. با این حال، گاهی خانوادهها ناخواسته با کنترل افراطی، تحقیر، تهدید، محدودیتهای غیرمنطقی و ایجاد فضای ترس، نوجوان را به سمت پنهانکاری سوق میدهند. از منظر روانپویشی، زمانی که نوجوان در محیط خانواده احساس دیدهشدن، پذیرفتهشدن و امنیت عاطفی نداشته باشد، ممکن است برای جبران این نیازها به روابط بیرونی وابستگی بیشتری پیدا کند.
در برخی موارد، رابطه ناسالم بیرونی به یک پاسخ جبرانی برای خلأهای عاطفی تبدیل میشود؛ یعنی فرد در رابطهای که تصور میکند در آن دوست داشته میشود، به دنبال تأمین نیازهایی است که در محیط خانواده تجربه نکرده است. البته این موضوع یک الگوی احتمالی است و نمیتوان آن را علت قطعی تمام روابط آسیبزا دانست. در واقع، گاهی سکوت قربانی نه به دلیل رضایت، بلکه به دلیل ترس از طردشدن و ازدستدادن حمایت خانواده است. به اعتقاد من، خانواده باید بهجای ایفای صرف نقش نظارتی و کنترلی، نقش یک پایگاه امن را ایفا کند.
از طرفی ایجاد ارتباط صمیمانه و بدون قضاوت با فرزندان، آموزش مرزهای فردی، حریم خصوصی، رضایت، امنیت دیجیتال و شناخت رفتارهای تهدیدآمیز و حمایت از نوجوان در زمان بروز بحران، بدون تحقیر، تهدید و سرزنش مواردی است که خانوادهها باید نسبت به آن توجه ویژه داشته باشند.
خانواده باید این اطمینان را به فرزند خود بدهد که در صورت مواجهه با هرگونه آسیب، نخستین اقدام خانواده حمایت و حفاظت از او خواهد بود، نه مجازات و تحقیر.
سؤال سوم: در صورت وقوع تهدید، اخاذی یا سوءاستفاده، پلیس چه وظایفی دارد؟
در اینجا باید به یک اصل اساسی توجه کنیم؛ در مواجهه با چنین پروندههایی، ما صرفاً با یک موضوع انتظامی یا قضایی مواجه نیستیم، بلکه با مسئله بزهدیدگی و ضرورت حمایت تخصصی از فرد آسیبدیده نیز روبهرو هستیم.
وظیفه پلیس تنها دریافت شکایت و تشکیل پرونده نیست؛ بلکه تأمین امنیت بزهدیده، جلوگیری از تداوم تهدید، شناسایی مرتکب، جمعآوری ادله و پیشگیری از تکرار جرم نیز اهمیت دارد.
از منظر رفتارشناسی جنایی، بررسی پرونده باید شناخت رابطه اولیه مرتکب و قربانی، بررسی شیوه اعتمادسازی و فریب، شناسایی ابزارهای تهدید و کنترل، بررسی انگیزهها و الگوهای رفتاری مرتکب، تحلیل روند تشدید رفتار مجرمانه و ارزیابی احتمال تکرار تهدید و بزهکاری مدنظر قرار گیرد.
نکته مهم این است که فرآیند رسیدگی نباید به تجربهای آسیبزای دیگر برای قربانی تبدیل شود. رعایت محرمانگی، پرهیز از پرسشهای سرزنشآمیز و جلوگیری از بازگویی غیرضروری جزئیات حادثه، در حمایت از بزهدیده اهمیت زیادی دارد.
سؤال چهارم: از نظر کیفری، چه رفتارهایی در بستر این روابط میتوانند جرم محسوب شوند؟
باید تأکید کنم که صرف وجود یک رابطه عاطفی یا اختلاف میان دو نفر، بهخودیخود جرم محسوب نمیشود؛ اما برخی رفتارها در بستر این روابط از جمله تهدید، اخاذی، اجبار، آزار جسمی، تعرض و تجاوز جنسی، انتشار غیرمجاز تصاویر و اطلاعات خصوصی و بهرهکشی جنسی میتوانند واجد وصف کیفری باشند. در اینجا باید توجه کنیم که پایان رابطه مجوز تهدید و اخاذی نیست. همچنین رضایت قبلی به دریافت تصویر، به معنای رضایت به انتشار آن نیست.
نکته بسیار مهم این است که رضایت به یک رابطه عاطفی، به معنای رضایت به هر نوع رفتار جنسی نیست. همچنین سکوت ناشی از ترس و تهدید را نباید بدون بررسی شرایط، معادل رضایت تلقی کرد.
یکی از تصورات اشتباهی که باید در جامعه اصلاح شود این است که فرد آسیبدیده به دلیل اینکه با رضایت خود همراه فرد مجرم رفته است، دیگر امکان شکایت یا پیگیری قانونی ندارد. چنین برداشتی نادرست است و هر پرونده باید بر اساس رفتار ارتکابی، ادله و شرایط قانونی بررسی شود.
سؤال پنجم: تجاوز جنسی چه ابعادی دارد و از منظر رفتارشناسی جنایی، متجاوزان چه ویژگیهایی دارند؟
به اعتقاد من، تجاوز جنسی یکی از جدیترین اشکال خشونت علیه تمامیت جسمانی، روانی و جنسی انسان است و نباید آن را صرفاً بهعنوان یک رفتار جنسی خارج از چارچوب اجتماعی تحلیل کرد.
در بسیاری از پروندهها، مسئله اصلی فقط میل جنسی نیست؛ بلکه مؤلفههایی مانند سلطهجویی، احساس استحقاق، کنترل دیگری، بیاعتنایی به مرزهای فردی و نادیدهگرفتن اراده و رضایت قربانی نیز مطرح هستند.
از منظر روانشناسی جنایی، در برخی مرتکبان چند الگوی رفتاری قابل بررسی است:
اولا الگوی سلطهجویی و کنترلگری، در این الگو، مرتکب از تحمیل اراده خود بر دیگری احساس قدرت میکند. ممکن است در روابط بینفردی نیز رفتارهایی مانند تحقیر، تهدید، محدودسازی و نادیدهگرفتن استقلال طرف مقابل داشته باشد.
دوما الگوی احساس استحقاق جنسی، برخی مرتکبان تصور میکنند به دلیل رابطه قبلی، ابراز علاقه، پرداخت هزینه یا هر نوع تعامل پیشین، حق دسترسی به بدن و حریم جنسی طرف مقابل را دارند. این برداشت، یکی از تحریفهای شناختی خطرناک در برخی جرائم جنسی است.
سوم الگوی فریب و سوءاستفاده تدریجی، در این وضعیت، مرتکب با ایجاد اعتماد کاذب، وعده حمایت، ابراز علاقه یا سوءاستفاده از موقعیت آسیبپذیر قربانی، بهتدریج زمینه سوءاستفاده را فراهم میکند.
چهارم الگوی پرخاشگری و اجبار، در این الگو، تهدید، ارعاب، اعمال خشونت یا ایجاد ترس، ابزار تحمیل رفتار به قربانی است.
پنجم الگوی فرافکنی و انکار مسئولیت، پس از ارتکاب، مرتکب ممکن است قربانی را مقصر جلوه دهد و با عباراتی مانند «خودش رضایت داشت» یا «منظورم آسیبزدن نبود»، رفتار خود را توجیه کند.
البته نمیتوان برای تمام متجاوزان یک شخصیت واحد تعریف کرد. مرتکبان از نظر ویژگیهای شخصیتی، سابقه زندگی، انگیزهها و شیوه ارتکاب تفاوت دارند و هیچیک از این الگوها بهتنهایی معیار تشخیص قطعی مجرم نیست.
از منظر روانپویشی نیز در برخی مرتکبان میتوان تعارضهای حلنشده، ضعف در تنظیم تکانهها، سازوکارهای دفاعی نابالغ، انکار مسئولیت و فرافکنی را بررسی کرد.
نکته دیگری که باید به خانوادهها آموزش داده شود این است که مرتکب تجاوز الزاماً فردی ناشناس، غریبه یا دارای ظاهری غیرعادی نیست. در برخی پروندهها، مرتکب از افراد آشنا، مورد اعتماد یا حتی نزدیک به محیط اجتماعی و خانوادگی قربانی است.
بنابراین، معیار تشخیص خطر باید رفتار فرد باشد، نه صرفاً ظاهر، موقعیت اجتماعی یا میزان آشنایی او با خانواده.
سؤال ششم: نقش مشاوران و روانشناسان در حمایت از دختران آسیبدیده چیست؟
یکی از حلقههای بسیار مهم در مدیریت این پروندهها، مداخله روانشناختی و حمایت تخصصی از بزهدیده است. زمانی که خانواده متوجه تغییرات رفتاری او میشود، تصور میکند با یک مشکل عاطفی یا افت روحیه معمولی مواجه است؛ درحالیکه ممکن است این نشانهها با تجربه یک حادثه آسیبزا ارتباط داشته باشند.
دختری که در چنین شرایطی قرار میگیرد، ممکن است همزمان با ترس از افشای موضوع، احساس شرم، اضطراب، احساس گناه، نگرانی از طردشدن توسط خانواده و حتی ترس از تهدیدهای بعدی مواجه باشد.
از منظر روانپویشی، باید به تعارضهای درونی، الگوهای دلبستگی، احساس ارزشمندی، سازوکارهای دفاعی و نحوه پردازش تجربه آسیبزا توجه کنیم. گاهی فرد قربانی حتی پس از گذشت مدت زمانی از تعرض، همچنان از نظر روانی در وضعیت تهدید باقی میماند؛ گویی حادثه هنوز در ذهن و تجربه هیجانی او ادامه دارد.
در اینجا باید میان حمایت اولیه از بزهدیده، ارزیابی بالینی و درمان تخصصی تمایز قائل شویم.
در مرحله نخست، ایجاد احساس امنیت، کاهش اضطراب و بازگرداندن حس کنترل و اختیار به فرد اهمیت دارد. سپس در صورت نیاز، مداخلات درمانی متناسب با وضعیت روانی او انجام میشود.
نکته مهم این است که واکنش افراد به تجاوز و آزار جنسی یکسان نیست. برخی ممکن است گریه کنند، برخی سکوت کنند، برخی دچار آشفتگی شوند و برخی نیز در ظاهر واکنش هیجانی محدودی نشان دهند. هیچیک از این واکنشها بهتنهایی معیار تشخیص صحت یا عدم صحت تجربه بزهدیدگی نیست.
سؤال هفتم: زمان طلایی برای شکایت و پیگیری چنین پروندههایی چه زمانی است؟
این پرسش بسیار مهم است؛ زیرا در برخی پروندهها، تأخیر در مراجعه میتواند روند جمعآوری ادله و جلوگیری از ادامه جرم را دشوار کند. باید میان دو موضوع تفاوت قائل شویم؛ نخست، زمان مناسب برای حفظ ادله و جلوگیری از آسیب بیشتر و دوم، مهلت قانونی طرح شکایت که با توجه به نوع جرم و مقررات مربوط تعیین میشود. در چنین شرایطی، تأخیر در گزارش موضوع ممکن است فرصت جمعآوری برخی ادله را دشوار کند.
توصیه من این است که به محض وقوع تهدید، اخاذی، آزار یا سوءاستفاده، فرد یا خانواده او موضوع را به مراجع مسئول اطلاع دهند و منتظر تشدید تهدید یا انتشار تصاویر نمانند.
در پروندههای مرتبط با فضای مجازی، حفظ پیامها، مکالمات، شناسه حسابهای کاربری، شماره تلفنها و مستندات و تهدید اهمیت زیادی دارد. افراد نباید برای پایاندادن به تهدید، اقدام به پرداخت پول یا ارسال تصاویر و اطلاعات بیشتر کنند و بهتر است پیش از بررسی تخصصی، پیامها و حسابهای مرتبط را حذف نکنند.
در پروندههای تجاوز و تعرض جنسی نیز مراجعه سریع به مراکز درمانی و پزشکی قانونی اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا برخی آثار جسمی و نمونههای زیستی با گذشت زمان از بین میروند. اگر فردی به هر دلیل با تأخیر مراجعه کرده است، نباید تصور کند امکان پیگیری قانونی را از دست داده است. مهلت قانونی به نوع جرم، شرایط وقوع و مقررات مربوط بستگی دارد. در مورد کودکان و نوجوانان نیز قانون حمایت از اطفال و نوجوانان ظرفیتهای ویژهای برای مداخله حمایتی و قضایی پیشبینی کرده است.
سؤال هشتم: اگر دختر نوجوان یا جوان از ترس آبرو، واکنش خانواده یا پیامدهای اجتماعی حاضر به شکایت نباشد، چه باید کرد؟
این موضوع یکی از موانع جدی گزارشدهی در پروندههای بزهدیدگی، بهویژه جرائم جنسی است. گاهی فرد آسیبدیده بیش از آنکه از مرتکب بترسد، از واکنش خانواده، قضاوت اطرافیان و پیامدهای اجتماعی افشای موضوع نگران است. در چنین شرایطی، فرد ممکن است بهتدریج دچار درماندگی شود و تصور کند هیچ راه خروجی از موقعیت ندارد.
از دیدگاه روانشناختی، این وضعیت میتواند با احساس شرم، ترس از طردشدن، درماندگی آموختهشده و تعارض میان نیاز به حمایت و ترس از افشا همراه باشد. باید این تصور را اصلاح کنیم که قربانی به دلیل نوع پوشش، سابقه ارتباط عاطفی، اعتماد قبلی، حضور در یک مکان یا ارسال تصویر خصوصی، مسئول رفتار مجرمانه دیگری است.
در چنین شرایطی، خانواده باید به دختر اطمینان بدهد که امنیت و سلامت او از هرگونه ملاحظه حیثیتی مهمتر است. همچنین متخصصان روانشناسی و مددکاران اجتماعی باید بدون قضاوت و با رعایت محرمانگی، زمینه اعتمادسازی را فراهم کنند. در مواردی که خانواده خود منشأ تهدید یا ناامنی است، باید از ظرفیت نهادهای حمایتی و قضایی برای تأمین محیط امن استفاده شود.
سؤال نهم: چه نشانههایی میتواند خانوادهها را نسبت به احتمال گرفتارشدن فرزندشان در یک رابطه آسیبزا یا موقعیت بزهدیدگی حساس کند؟
از منظر رفتارشناسی، ما باید به تغییرات رفتاری توجه کنیم، نه اینکه صرفاً یک رفتار منفرد را مبنای قضاوت قرار دهیم. انزوای ناگهانی و فاصلهگرفتن از خانواده و دوستان، اضطراب شدید هنگام دریافت تماس یا پیام، ترس غیرمعمول از تلفن همراه یا شبکههای اجتماعی، تغییر ناگهانی الگوی خواب و اشتها، افت تحصیلی و کاهش تمرکز، دریافت پیامهای تهدیدآمیز یا تماسهای مکرر و کنترلگرانه، احساس ترس از افشای یک موضوع خصوصی، رفتارهای اجتنابی و نگرانی مداوم از مواجهه با فردی خاص از مهمترین نشانههای تغییر رفتار میباشد.
البته این نشانهها بهتنهایی اثباتکننده وقوع جرم نیستند؛ بلکه میتوانند ضرورت گفتوگوی حمایتی و ارزیابی تخصصی را مطرح کنند.
خانواده نباید با مشاهده این علائم، بلافاصله فرزند خود را متهم یا بازخواست کند. ابتدا باید امکان گفتوگوی امن فراهم شود.
سؤال دهم: چه توصیهای به دختران نوجوان و جوان و خانوادههای آنان دارید؟
توصیه من به دختران نوجوان و جوان این است که در هر رابطهای، استقلال فردی، حریم خصوصی و امنیت روانی خود را حفظ کنند.
هیچ رابطهای نباید به بهای ازدستدادن امنیت، کرامت انسانی و اختیار فرد تمام شود. اگر کسی با تهدید، تحقیر، کنترلگری، اخاذی، اجبار یا سوءاستفاده جنسی تلاش میکند شما را در یک رابطه نگه دارد، این رفتارها را جدی بگیرید و از افراد قابل اعتماد و مراجع مسئول کمک بخواهید.
به خانوادهها نیز توصیه میکنم بهجای ایجاد فضای ترس و پنهانکاری، رابطهای مبتنی بر اعتماد با فرزندان خود ایجاد کنند.
در جمعبندی باید بگویم که پیشگیری از آسیبهای نوجوانان و دختران جوان، صرفاً با محدودیت و کنترل امکانپذیر نیست؛ بلکه نیازمند شناخت علمی رفتار، آموزش مهارتهای زندگی، تقویت بنیان خانواده و ایجاد شبکه حمایتی میان خانواده، مدرسه، مراکز مشاوره، پلیس و دستگاه قضایی است.
ما باید از رویکرد صرفاً واکنشی فاصله بگیریم و به سمت پیشگیری هوشمند حرکت کنیم؛ یعنی بهجای آنکه فقط پس از وقوع جرم به دنبال شناسایی مرتکب باشیم، الگوهای رفتاری مجرمانه، زمینههای روانشناختی و خانوادگی بزهدیدگی و عوامل تسهیلکننده وقوع جرم را نیز شناسایی کنیم.
در تحلیل جرائم جنسی، نباید فقط به این پرسش بپردازیم که چرا یک دختر در موقعیت آسیبپذیر قرار گرفته است؛ بلکه باید به همان اندازه بپرسیم که مرتکب چگونه اعتماد او را به دست آورده، چگونه مرزهای فردیاش را نقض کرده، از چه ابزارهایی برای کنترل و اجبار استفاده کرده و چه عواملی زمینه ارتکاب جرم را فراهم کرده است.
قربانی مسئول تجاوز و سوءاستفاده نیست. سکوت قربانی نباید به مصونیت مرتکب تبدیل شود.
حمایت از بزهدیده، شناسایی علمی الگوهای رفتار مجرمانه، برخورد قانونی با مرتکب و بازسازی سلامت روانی فرد آسیبدیده، چهار ضلع اساسی مدیریت این آسیب اجتماعی هستند.
انتهای پیام