نشست شنژن آغاز فصل تازه چانهزنی قدرتهای بزرگ است/ ایران باید با تکیه بر توان ملی از منافع خود صیانت کند
نشست سهجانبه رؤسای جمهور چین، آمریکا و روسیه در حاشیه اجلاس همکاریهای اقتصادی آسیا و اقیانوسیه، اپک، در شهر شنژن چین رویدادی کمسابقه در عرصه تحولات سیاسی و روابط بینالملل به شمار میرود نشستی که با حضور شی جینپینگ، دونالد ترامپ و ولادیمیر پوتین، در شرایطی حساس از تحولات جهانی برگزار شد و از منظر جایگاه و نقش سه قدرت بزرگ در معادلات سیاسی، امنیتی و اقتصادی جهان، اهمیت ویژهای دارد.
این نشست در حالی برگزار شد که نظام بینالملل با مجموعهای از بحرانهای پیچیده و درهمتنیده مواجه است؛ از ادامه جنگ اوکراین و تنشهای فزاینده در خاورمیانه گرفته تا رقابتهای اقتصادی و تجاری، بحران امنیت انرژی، نگرانیها درباره گسترش تسلیحات هستهای و تشدید رقابتهای ژئوپلیتیکی میان قدرتهای بزرگ. در چنین شرایطی، گردهمایی رهبران آمریکا، چین و روسیه، بهعنوان سه بازیگر تأثیرگذار در ساختار قدرت جهانی، میتواند حامل پیامهای مهمی درباره رویکرد آنها به تحولات جاری و چشمانداز آینده روابط بینالملل باشد.
رهبران سه کشور در این نشست بر ضرورت گفتوگو، همکاری، احترام متقابل و مسئولیت مشترک قدرتهای بزرگ در قبال حفظ صلح و ثبات جهانی تأکید کردند. شی جینپینگ با اشاره به ضرورت درس گرفتن از تاریخ و پرهیز از تکرار تجربههای تلخ گذشته، همکاری میان قدرتهای بزرگ را عاملی ضروری برای مقابله با چالشهای جهانی دانست و بر این نکته تأکید کرد که در جهان بههمپیوسته امروز، کشورها نمیتوانند نسبت به تحولات و بحرانهای یکدیگر بیتفاوت باشند. او همچنین بر ضرورت کنار گذاشتن تفکر مبتنی بر جنگ سرد، احترام به حاکمیت کشورها، گسترش همکاریهای اقتصادی و حرکت به سمت تعامل سازنده میان قدرتهای بزرگ تأکید داشت.
ولادیمیر پوتین نیز با اشاره به مسئولیت مشترک چین، روسیه و آمریکا در حفظ صلح و امنیت بینالمللی، موضوعاتی همچون جنگ اوکراین، امنیت انرژی، اقتصاد جهانی، مناقشههای منطقهای و مقابله با تهدیدهای فراملی را از جمله حوزههای مهم همکاری میان سه کشور مطرح کرد. دونالد ترامپ هم ضمن تاریخی توصیف کردن این نشست، بر اهمیت استمرار گفتوگو میان قدرتهای بزرگ، حتی در شرایط اختلاف و رقابت، تأکید کرد و موضوع کاهش خطرات ناشی از تسلیحات هستهای و جلوگیری از گسترش این تسلیحات را از جمله زمینههای قابل بررسی در تعامل میان سه کشور دانست.
با این حال، اهمیت این نشست را نمیتوان صرفاً در مواضع اعلامشده و تأکید رهبران بر صلح و همکاری خلاصه کرد. گردهمایی این سه قدرت در شرایطی که اختلافات راهبردی، رقابتهای اقتصادی، منازعات امنیتی و تضاد منافع میان آنها همچنان ادامه دارد، از منظر تلاش برای مدیریت رقابتها، بازتعریف روابط قدرت و شکلدهی به نظم بینالمللی آینده نیز قابل توجه است. آمریکا، چین و روسیه، هر یک با برخورداری از ظرفیتهای گسترده سیاسی، اقتصادی، نظامی و امنیتی، نقش تعیینکنندهای در تحولات جهانی دارند و نوع تعامل یا تقابل آنها میتواند بر بسیاری از بحرانها و روندهای بینالمللی تأثیر مستقیم بگذارد.
در این میان، تحولات مربوط به جنگ اوکراین، وضعیت خاورمیانه، تنشهای مرتبط با ایران و آینده مناسبات امنیتی منطقه، از جمله موضوعاتی هستند که میتوانند تحت تأثیر رویکردها و تفاهمهای احتمالی میان این قدرتها قرار گیرند. همچنین، رقابت در حوزه فناوریهای پیشرفته، هوش مصنوعی، تجارت جهانی، انرژی و تسلیحات، نشان میدهد که همکاری میان این سه کشور لزوماً به معنای پایان رقابتهای آنها نیست، بلکه ممکن است بخشی از تلاش برای کنترل تنشها، جلوگیری از تشدید بحرانها و مدیریت منافع متعارض در شرایط پیچیده کنونی جهان باشد.
نشست شنژن از این منظر، علاوه بر اهمیت دیپلماتیک، بازتابدهنده تلاش قدرتهای بزرگ برای حفظ کانالهای ارتباطی، جلوگیری از گسترش تقابل و تأثیرگذاری بر روند شکلگیری نظم جهانی در دورهای است که ساختارهای سنتی قدرت با تحولات جدید مواجه شدهاند. در عین حال، میزان موفقیت چنین تعاملاتی به فراتر از بیانیهها و مواضع رسمی وابسته است و باید در تحولات عملی، نحوه مواجهه با بحرانهای جاری و میزان پایبندی طرفها به تعهدات و توافقهای احتمالی مورد ارزیابی قرار گیرد.
در همین راستا، نوید کمالی، کارشناس مسائل بینالملل در گفتوگو با خبرنگار سیاست خارجی برنا، با ارزیابی نشست سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در شنژن اظهار کرد: این دیدار را باید فراتر از یک ملاقات دیپلماتیک معمول میان رهبران سیاسی جهان ارزیابی کرد؛ چراکه اهمیت آن در گردهمایی رهبران سه قدرت اصلی نظام بینالملل در شرایطی است که نظم جهانی با همزمانی بحرانهای متعدد، از جنگ اوکراین و جنگ علیه ایران گرفته تا رقابتهای راهبردی، مناقشات هستهای و بیثباتی بازار انرژی، با فشارهای بیسابقهای مواجه است.
وی افزود: هر سه رهبر با دستورکارها و محاسبات متفاوتی در این نشست حضور داشتند. ترامپ به دنبال تثبیت موقعیت آمریکا در معادلات جدید جهانی، دستیابی به دستاوردهای دیپلماتیک و مدیریت بحرانهای بینالمللی است. پوتین تلاش میکند ضمن خروج از وضعیت فرسایشی جنگ اوکراین، جایگاه روسیه را بهعنوان یکی از بازیگران تعیینکننده نظم آینده جهان تثبیت کند. در مقابل، شی جینپینگ بیش از هر چیز به دنبال مدیریت رقابت با ایالات متحده، افزایش قدرت چانهزنی چین و جلوگیری از شکلگیری ترتیباتی است که منافع بلندمدت پکن را تحت تأثیر قرار دهد.
کمالی با اشاره به اهمیت موضوع ایران در محاسبات قدرتهای بزرگ تصریح کرد: جنگ علیه ایران صرفاً یک منازعه منطقهای با پیامدهای محدود نیست، بلکه آثار آن بر امنیت انرژی، بازارهای جهانی، توازن قدرت در غرب آسیا و حتی محاسبات راهبردی قدرتهای بزرگ تأثیر گذاشته است. بهویژه مسئله تنگه هرمز و امنیت جریان انرژی نشان داده که تحولات منطقهای تا چه اندازه میتوانند بر معادلات اقتصادی و امنیتی بینالمللی اثرگذار باشند. بنابراین، طبیعی است که تحولات ایران در محاسبات هر سه قدرت جایگاه مهمی داشته باشد و هر سه کشور به دنبال راهحلی برای مدیریت این وضعیت باشند.
این کارشناس مسائل بینالملل درباره مقایسه نشست شنژن با کنفرانسهای سرنوشتساز دوران جنگ جهانی دوم، بهویژه کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، گفت: در این مقایسه باید با احتیاط بیشتری اظهارنظر کرد. شباهت اصلی این دو رویداد در آن است که هر دو در مقطعی از تحولات نظام بینالملل برگزار شدهاند که قدرتهای بزرگ درباره ترتیبات امنیتی و سیاسی آینده جهان نقش تعیینکنندهای دارند. با این حال، تفاوتهای بنیادینی نیز میان آنها وجود دارد.
وی ادامه داد: در کنفرانس یالتا، سه قدرت پیروز یا در آستانه پیروزی در جنگ جهانی دوم، یعنی آمریکا، شوروی و بریتانیا، درباره نظم پس از جنگ، وضعیت آلمان و ترتیبات امنیتی اروپا مذاکره میکردند؛ اما در نشست شنژن با سه قدرت مواجه هستیم که نهتنها منافع یکسانی ندارند، بلکه در برخی حوزهها رقیب راهبردی یکدیگر محسوب میشوند. افزون بر این، در یالتا چارچوب نسبتاً مشخصی برای نظم پساجنگ در حال شکلگیری بود، درحالیکه امروز حتی بر سر اصول و قواعد نظم بینالمللی آینده نیز توافق روشنی وجود ندارد.
کمالی با بیان اینکه تعبیر دقیقتر از نشست شنژن، ورود سیاست بینالملل به مرحله جدیدی از چانهزنی میان قدرتهای بزرگ است، خاطرنشان کرد: در این مرحله دیگر نمیتوان صرفاً با تقسیمبندی سنتی شرق و غرب، تحولات جهانی را توضیح داد. جهان در حال حرکت به سمت نوعی چندقطبیگرایی رقابتی است که در آن همکاری و تقابل قدرتهای بزرگ میتوانند بهصورت همزمان جریان داشته باشند.
وی با تأکید بر اینکه نباید از اهمیت نمادین این نشست انتظار توافقهای تاریخی داشت، گفت: حضور همزمان سه رهبر بهخودیخود به معنای شکلگیری یک ائتلاف یا توافق برای تقسیم حوزههای نفوذ نیست. اختلافات آمریکا و چین، مناقشه روسیه و اوکراین، رقابتهای هستهای و تحولات غرب آسیا، موانع جدی در مسیر دستیابی به تفاهمهای پایدار هستند. حتی در موضوعاتی مانند کنترل تسلیحات هستهای نیز منافع و ملاحظات سه کشور یکسان نیست.
این کارشناس مسائل بینالملل در ادامه با اشاره به ضرورت اتخاذ رویکرد واقعبینانه از سوی ایران در قبال تحولات نظام بینالملل اظهار کرد: برای کشورمان مهمترین مسئله این است که تحولات جدید نظام بینالملل را نه با خوشبینی سادهانگارانه و نه با بدبینی مطلق دنبال کنیم. تاریخ روابط بینالملل نشان داده قدرتهای بزرگ در بزنگاههای تاریخی، پیش از هر چیز منافع ملی خود را مبنای تصمیمگیری قرار میدهند و منافع ملی دیگر کشورها، بهویژه ایران، برای آنها لزوماً از اولویت برخوردار نیست.
کمالی تأکید کرد: بنابراین، هیچ قدرتی را نمیتوان صرفاً به دلیل مواضع مقطعی یا روابط سیاسی، تضمینکننده منافع راهبردی کشور دیگری دانست. ایران باید با اتکا به مردم خود، ظرفیتهای ژئوپلیتیکی، قدرت منطقهای، دیپلماسی فعال و تقویت مؤلفههای قدرت ملی، جایگاه خود را در معادلات پیشرو تثبیت کند. مسئله اصلی برای ما این نیست که قدرتهای بزرگ در شنژن بر سر چه موضوعاتی به تفاهم میرسند، بلکه این است که کشورمان تا چه اندازه برای مواجهه با نتایج احتمالی این تفاهمها و رقابتها آمادگی راهبردی دارد و آیا میتواند در معادلات قدرتهای بزرگ بهخوبی از منافع ملی خود دفاع کند یا خیر.
وی در پایان ابراز امیدواری کرد همه جریانهای سیاسی و فکری کشور، فارغ از اختلافات سیاسی، اقتصادی و جناحی، در شرایط کنونی با رویکردی مسئولانه به حفظ وطن، صیانت از منافع ملی و دفع تهدیدهای احتمالی توجه داشته باشند و هشدار داد هرگونه غفلت در این زمینه میتواند پیامدهای جبرانناپذیری برای تمامیت سرزمینی ایران به همراه داشته باشد.
انتهای پیام/