نباید از مسائل اخلاقی کاربرد علم ژنتیک در زندگی بشر غافل ماند

در دومین جلسه از سلسله نشست‌های اخلاق زیستی در آینۀ سینما که توسط پژوهشگاه ابن سینا و با مشارکت کتابخانۀ ملی ایران در نخستین پنجشنبۀ هر ماه برگزار می‌شود، فیلم "گاتاکا" با موضوع اصلاح ژنتیکی، ساختۀ اندرو نیکول به نمایش در‌آمد. 

به گزارش گروه آموزش جوان خبرگزاری برنا، دکترسعیدرضاغفاری،متخصص ژنتیک وعضوهیئت علمی پژوهشگاه ابن سینا و دکتر حمید رضا نمازی، متخصص اخلاق زیستی، در جلسۀ نمایش و تحلیل فیلم سینمایی "گاتاکا"، دربارۀ کاربرد علم ژنتیک در زندگی بشر و مسائل اخلاقی پیرامون آن به بحث و گفت‌ و گو پرداختند.

فیلم گاتاکا داستان پسری جوان به‌نام وینست است که هنگام تولد پزشکان به والدینش اعلام می‌کنند که به‌لحاظ ژنتیکی احتمال مرگ زودرس به‌دلیل ابتلا به بیماری قلبی را دارد. اما وینست رؤیای رفتن به فضا را دارد و برای تحقق این رؤیا باید وارد گاتاکا شود؛ جایی که شرط ورود به آن داشتن وضعیت ژنتیکی بی‌عیب و نقص است. وینست برای رسیدن به آرزویش باید هویت ژنتیکی فردی دیگر را بدزد و ...

دکتر غفاری، متخصص ژنتیک پس از نمایش فیلم با بیان این نکته که این فیلم در زمان ساخت خود فیلمی تخیلی محسوب می‌شد، به توضیح این مسئله پرداخت که همۀ فناوری‌های ژنتیکی این فیلم امروزه در دسترس ماست.

وی افزود: در ایران نیز پیشرفت علم ژنتیک به جایگاهی رسیده‌است که توانایی لازم برای پیش‌ بینی ابتلا به بسیاری از بیماری‌ها، از روی فقط یک سلول وجود دارد. همچنین،امکان تعیین هویت، افتراق هویت و پیش‌ بینی ابتلا به بیماری‌های تک ‌ژنی مثل تالاسمی، هموفیلی، ناشنوایی ارثی و ... با صد در صد اطیمنان وجود دارد. افزون بر آن، احتمال ابتلا به میگرن، سکته‌های قلبی و سرطان‌های مختلف بسته به وزن ژنتیکی بیماری با درصدهای متفاوتی قابل پیش‌بینی است.

دکتر غفاری تصریح کرد: پنج هزار بیماری ژنتیکی شناخته شده وجود دارد که همه این بیماری ها را می توان با شیوه های مختلف ژنتیکی قبل از تولد ، بعد از تولد و حتی پیش از لانه گزینی جنین تشخیص داد. این دستاوردها وارد زندگی روزمرۀ بشر شده است و به همین دلیل نباید از ابعاد اخلاقی آن غافل ماند.

دکتر غفاری بحث اصلاح ژنتیک را مربوط به اوایل قرن بیستم دانست و گفت: در حال حاضر توصیه می‌شود خانواده‌ها آگاهانه انتخاب کنند و در مشاوره امکان انتقال بیماری ‌ها با استفاده از شجره‌ نامه برای زوج توضیح داده و روشن می‌شود. اما این مشاوره‌ها بدون جهت‌گیری و داوری است و انتخاب به خانواده‌ها محول می‌شود.

دکتر نمازی متخصص اخلاق پزشکی و عضو مرکز تاریخ و اخلاق پزشکی دانشگاه تهران نیز با طرح سوالاتی مانند "آیا در ژنتیک مرز بین مداخلات درمانی و توان افزایی جنین مشخص است؟" و "چه مداخلات ژنتیکی اخلاقی است؟"، با تفکیک میان توان‌افزایی جمعی و شخصی، درباره توان ‌افزایی شخصی به روش ژنتیکی گفت: این توان ‌افزایی می‌تواند درمانی و یا غیر درمانی باشد. در بحث درمانی چون علم می‌تواند از بروز برخی از بیماری‌ها در اشخاص پیشگیری کند و درد و رنج آن‌ها را کاهش دهد، استفاده از آن مجاز شمرده شده است.

وی افزود: ولی در توان ‌افزایی با اهداف غیر درمانی مثل افزایش هوش و یا زیبایی، دو نظر وجود دارد. مخالفان معتقدند سفارشی‌کردن انسان‌ها و مداخلات ژنتیکی برای ایجاد ابر انسان سبب می‌شود تنوع طبیعی از بین برود و انسان لذت اختیار و مبارزه را از دست بدهد. اما برخی این امر را مجاز می‌دانند و چنین استدلال می‌کنند که اگر انتخاب ژنتیک خاص در فرزندان به ‌مرور زمان برای همه افراد قابل انجام باشد، تنوع طبیعی را مخدوش نمی‌کند.

وی در ادامه به بحث جبرگرایی ژنتیکی پرداخت و خاطرنشان کرد: نمی‌توان آدمی را به نقشۀ ژنتیکی و ویژگی‌های ناشی از توارث فرو کاست. عدم تعیّن در ژنتیک به آن معناست که مثلاً کم‌ خونی سلول داسی شکل را نوعی بیماری است، ولی افرادی که ژن این بیماری را دارند، در برابر ابتلا به بیماری مالاریا مقاوم ‌ترند. یعنی گاهی حالتی که ما آن را نقص و یا ضعف در ژنتیک می‌دانیم، سبب بروز توانمندی‌های دیگر در فرد خواهد شد.

دکتر نمازی اپی‌ژنتیک را از دیگر مواردی دانست که می‌تواند جبر گرایی ژنتیک را نقض کند. وی در این باره گفت: اپی‌ژنتیک نشان می‌دهد که ژن‌ها در چه زمانی و با چه زمینه‌ای بروز و ظهور می‌کنند و محیط چقدر در بروز یک ژن مؤثر است. بنابراین، ارادۀ انسان‌ها جدا از ژنتیک آن‌ها است. ژنتیک بخشی از توانمندی‌ها وضعف ‌های بالقوه ما را نشان می‌دهد، ولی بروز و ظهور هر کدام از این صفات محتاج محیط خاص و ارادۀ خودمان است.

دکتر غفاری نیز در پاسخ به پرسش یکی از حاضران دربارۀ وجود ژن اعتیاد در افراد، خاطر نشان کرد: توارث و وجود برخی ژن‌ها ممکن است افراد را آسیب‌پذیرتر کند، اما به‌معنای قطعیت بروز آن آسیب نیست. در واقع، استعداد ابتلا به اعتیاد، چاقی، اختلالات خلقی و روانی و مانند این‌ها در برخی افراد وجود دارد، اما اگر این افراد در محیطی سالم رشد کنند و زمینه برای بروز این آسیب‌ها در آن‌ها فراهم نشود، ممکن است هرگز به آن اختلال یا بیماری مبتلا نشوند. بنابراین، نقش محیط و ارادۀ آدمی را نباید نادیده گرفت.

به گزارش روابط عمومی پژوهشگاه ابن سینا، سلسله جلسات نمایش و تحلیل فیلم "اخلاق زیستی در آینۀ سینما"، اولین پنجشنبۀ هر ماه در سالن اجتماعات کتابخانۀ ملی برگزار می‌شود و هربار به یکی از موضوعات اخلاق زیستی می‌پردازد. حضور در این جلسات برای عموم آزاد است.