گرافیک محیطی در کرمانشاه

شاید شما هم زمانی که در شهر قدم می‌زنید و یا با وسیله نقلیه در خیابان‌ها تردد می‌کنید نگاهتان به انواع و اقسام پارچه نویسی‌ها و تابلوها و بنرهای تبلیغاتی بی‌افتد که تقریباً همه جای شهر را اشغال کرده‌اند.

به عنوان یک عابر در هنگام عبور از کنار چنین تبلیغاتی که بدون توجه به یکدیگر روی تیرهای چراغ‌های برق و حتی چراغ‌های راهنمایی رانندگی تعبیه شده‌اند چه احساسی به شما دست می‌دهد؟ آیا همه آنها را می‌خوانید؟ تک‌تک آنها برای شما جذاب هستند یا باعث سردرگمی و بهم ریختگی افکار و احساسات شما می‌شوند؟ چند عدد از این گونه تبلیغات و اطلاع رسانی‌ها را به خاطر می‌سپارید؟ چند درصدشان را به یاد می‌آورید؟ در قدم های بعدی چقدر به حجم‌های تزئینی کارشده در سطح شهر دقت می‌کنید؟ حجم‌هایی مانند آب نماها، مجسمه ها، گلدان‌های اکثراً بدون گل و.....کدام یک ازین احجام سر برآورده در خیابان‌های تنگ و شلوغ و یا اتوبان‌های بزرگ باعث آرامش و تسلی خاطر شما شده‌اند؟ شما را به فکر وا داشته‌اند و یا حتی لبخندی روی لبان شما آورده‌اند؟ مواردی از این قبیل که ذکر شد به علاوه علامت‌ها و تابلوهایی که در سطح شهر برای راهنمای مکان‌های عمومی و ... استفاده می‌شوند، مقوله بزرگ و مهمی به نام گرافیک محیطی را تشکیل می‌دهند. گرافیک محیطی هم زمان با رشد فرهنگ و تمدن انسانی در بین هنرهای دیگر پدیدار شد و نقش بسیار ویژه‌ای در هدایت عوامل انسانی در عرصه تولید، توزیع و انضباط اجتماعی بازی می‌کند و همین طور یکی از عوامل تبلیغ و پیام‌رسانی در روزگار به حساب آمده و در همه زمینه‌ها حضور محسوس دارد.

از عوامل اصلی گرافیک محیطی در حوزه‌های شهری می توان به پوسترها، علایم، تابلوهای نصب شده در بزرگ‌راه‌ها، تابلوهای راهنمایی و رانندگی، نئون‌ها، تبلیغات روی وسایل نقلیه، طراحی محیطی پارک‌ها، طراحی روبناها، طراحی محل‌های خدماتی عمومی (ایستگاه اتوبوس، باجه تلفن، نیمکت و..) حجم‌های تزئینی در میدان و پارک‌ها، تابلوهای فروشگاه‌ها و انواع تابلوهای تبلیغاتی شامل بیلبورد چهارگوش، پارچه نویسی‌های مناسبتی و نقش و نوشته‌های روی دیوارهای شهر اشاره کرد. هدف از ایجاد علایم و گرافیک محیطی در فضاهای شهری به صورت خلاصه شامل تعاریف زیر است: • تسهیل ارتباطات اجتماعی مردم • سرعت بخشی به فعالیت اقتصادی • بهبود ایمنی و جریان ترافیک • آگاهی از امکانات شهری • کاهش جرایم حاصل از تشنجات عصبی مردم • حفظ ایمنی • ایجاد مناظر زیبای بصری در محیط و یاری رساندن به سلامت ذهن و روح مردم کار یک طراح گرافیک محیطی تهیه طرح‌ها و سیستم‌های علایم خاص و سایر شکل‌های ارتباط بصری در محیط های مصنوعی یا طبیعی است. طرح‌هایی که گرافیست‌ها تهیه می‌کنند در درجه اول برای دیدن ساخته می‌شوند نه برای خواندن پس باید از عوامل تصویری و بصری جذاب و تاثیر گذار استفاده کنند.

بسیاری از کارشناسان و روانشناسان بر این باورند که منشا بروز بسیاری از ناهنجاری‌ها و مشکلات عصبی مردم در فضای شلوغ و بی‌نظم شهرها نهفته است. گرافیک محیطی به عنوان یکی از تاثیر گذارترین هنرها در حیطه اخلاق شهروندی می‌تواند تاثیر گذار باشد. شهروندان شهرهای بزرگ اغلب ساعات روز را در بیرون از خانه سپری می‌کنند و در همین بین با انواع الهامات و تصاویر بصری روبرو هستند.

اگر بپذیریم که سریع‌ترین و تاثیرگذارترین حس انسان حس بینایی است پس یقیناً تصاویری که از طریق چشم دریافت می‌شوند به سرعت بر روح و روان انسان اثر می‌گذارند و به یاد می‌مانند، با این وجود این مسائل، طراح گرافیک محیطی، علاوه بر آشنایی با فرهنگ و سنن و تاریخ منطقه جغرافیایی خود باید به تاثیرات بصری اعمال شده بر روی مخاطب خود نیز بیندیشد.
 
با تمرکز روی این موضوع که جامعه هدف ما یعنی شهر کرمانشاه به سرعت به سمت بزرگ شدن پیش می‌رود، گرافیک محیطی شهر کرمانشاه جوابگوی رشد سریع شهر نیست و نه تنها اطلاعات را به مخاطب انتقال نمی‌دهد، بلکه مردم را نیز دچار سردرگمی می‌کند. شناخت و تسلط بر فرهنگ محیط به طراح گرافیک محیطی کمک خواهد کرد که هنری هم سو و آشنا بافرهنگ خودی پدید بی‌آورد. نمای ظاهری شهر کرمانشاه با وجود نصب بنرها و پارچه نوشته‌های مختلف (مناسبتی و غیر مناسبتی)بسیار شلوغ به نظر می‌رسد.

کمبود فضای مشخص برای تبلیغات و عدم جلوگیری از نصب تبلیغات این چنینی، چهره شهر را مخدوش نموده است. از طرفی دیوارهای کثیف مخروبه و یا با نقاشی‌های رنگ و رو رفته در اکثر خیابان‌ها دیده می‌شوند. این شلوغی فضای شهری به اضافه حجم‌هایی که باید روح شهروندان را جلا دهد و باعث کاهش اضطراب واسترس ناشی از فشارهای روزمره زندگی شود، چالش‌های بزرگ گرافیک محیطی شهر کرمانشاه را تشکیل می‌دهند. بسیاری ازین حجم‌های تزئینی بدون توجه به اندازه و کارکرد در مکان‌های نامناسبی نصب شده‌اند.
 
حجمی با ابعاد بزرگ به طور مثال در یک فضای کوچک شهری قرار گرفته است. البته لازم به ذکر است که این مورد بزرگ بودن بیش از اندازه در مورد اکثر حجم‌های تزئینی کار شده در شهر به چشم می‌خورد. به طور کلی این نظریه بزرگ‌سازی احجام خواه از روحیه دلاوری و جنگ‌آوری مردم این دیار ایده گرفته باشد و یا به دلایل فنی دیگر، حرکتی علمی نیست و نخواهد بود. بی‌توجهی به اندازه استاندارد حجم‌های تزئینی و بزرگی بیش از انداره آنها و مخصوصاً نصب در خیابان‌ها و چهار راه‌های کوچک باعث نادیده گرفتن آنها می‌شود. احجامی که در مناطق شلوغ شهری با حضور عابرین پیاده استفاده می‌شوند باید متناسب با خط بیننده اجرا شده و این گونه حجم‌های بزرگ و افراطی در کناره اتوبان‌ها و بزرگ‌راه‌ها به کار گرفته شوند.

طراحی حجم‌های تزئینی در فضای شهری با توجه به نمادهای تاریخی و استفاده به روز از آنها باید انجام گیرد و کپی برداری از طرح‌های خارجی بدون توجه به پیشینه فرهنگی نه تنها برای شهروندان نامانوس به نظر می‌رسد، بلکه چون مانعی در سر راه عبور و مرور آنان قرار خواهند گرفت.


با استفاده از نظریات کارشناسی و روانشناسی، طراحی و اجرای احجام تزئینی با خطوط کناره نرم و اندازه‌های متناسب پیشنهاد می‌شود. در شهرهایی که آمار ستیز خیابانی و بزهکاری بسیاربالاست استفاده از مصالح و طرح‌هایی با هدف ایجاد آرامش و تلطیف فضای شهری، به کاهش تشنجات شهری کمک خواهد نمود، در صورتی که احجام خشن با زاویه‌های تیز و تند این خوی ستیزه جویی را تقویت خواهد کرد. این موضوع بر حسب مورد شهری می‌تواند متفاوت باشد.

به عنوان مثال در شهری که رونق اقتصادی و تکاپو کم است دعوت به جنب و جوش و فعالیت در گرافیک شهری گنجانده می‌شود. پس به عنوان اولین قدم شناخت نیازهای شهری و شهروندی در اهمیت قرار می‌گیرد. از گرافیک محیطی به عنوان عامل بازدارنده نیز استفاده می‌شو . همان گونه که در شهرهای دیگر کشورمان این مقوله با کمک کمیته فرهنگ شهروندی محقق گردیده است.

پیام‌های آموزش شهروندی با طراحی مناسب و جذاب و نصب در محل‌های عبور و مرور مردم و با پرهیز از شلوغی و درهم ریختگی معابر به پالایش فرهنگ شهروندی کمک کرده و شهرداری به عنوان محلی برای اینگونه فعالیت‌های آموزشی نقش مهمی دارد. گرافیک محیطی به عنوان رسانه‌ای برای آموزش، مهم‌ترین ابزار در دست مسوولین شهری است که با مدد گرفتن از طراحان گرافیک و هنرمندان این حوزه شاهد برقراری نظم و آرامش و کاهش بزه در سطح شهرها باشیم.

مورد مهم دیگر در حوزه معضلات گرافیک محیطی شهر کرمانشاه وجود تابلوهای کثیف و قدیمی شهر هستند. با ملزم نمودن صاحبان مشاغل به تمیز و یا تعویض کردن آنها و وجود یک دستگاه نظارتی با برنامه‌ریزی مشخص می‌توان تابلوهای شهری را ساماندهی کرد.

شهرداری همچنین می‌تواند با رنگ‌آمیزی دیوارهای گلی و بدون نما و همین طور نوشته‌ها و یادگاری نویسی‌های معابر شهری، هماهنگی و نظم بصری ایجاد کند. ممنوعیت استفاده از پارچه نوشته و نصب تبلیغات در قسمت‌های غیر مجاز گام دیگری برای ساماندهی فضای شهر است.

همچنین در قسمت طراحی مبلمان شهری با طراحی هنرمندانه و خلاقانه از خشکی و بیگانگی شهر کاسته می‌شود. در آخر گرافیک محیطی شهری همچون آینه‌ای از فرهنگ رایج یک شهر و حتی یک کشور است و تمام نقاط ضعف و قوت آن فرهنگ را نشان می‌دهد. اگر شهری توسط گرافیک محیطی آن زیبا به نظر برسد، نتیجه فرهنگ رایج شهروندان آن است که در محیط ظاهر شده است.
 
نویسنده: فاطمه موسوی (کارشناس تصویرسازی، ارشد پژوهش هنر و عضو خانه گرافیک حوزه هنری کرمانشاه