آداب و رسوم مسافرت‌های قدیم//از خواندن چاووشی برای زائران تا پختن آش پشت پا

به گزارش باشگاه جوانی برنا، سفر و مسافرت کردن از دیرباز در بین ایرانیان رسم بوده است. این سفرها گاه به دلایل تجاری و گاهی برای زیارت و سیاحت صورت می‌گیرد. اما در گذشته کمتر دلایل تجاری عامل سفر کردن بوده‌اند و بیشتر افراد به قصد زیارت عازم سفر می‌شدند . مسافرت‌های قدیم به دلیل اینکه با شتر، اسب و قاطر صورت می‌گرفت؛ بسیار طولانی مدت بود و گاهی نزدیک به یک ماه و بیشتر زمان می‌برد و حتی برخی جان خود را به دلیل مشکلات ناشی از سفر از دست می دادند. در این بین آداب و رسومی نیز این مسافرت‌ها را تحت الشعاع قرار می داده که در ادامه برخی از این آداب را می‌خوانید.

حدود یک ماه قبل از سفر چاووش خان(کسی که جلوی قافله حرکت می کند و مدیحه سرائی می‌کند.) مامور می‌شد تا در شهر بچرخد و به همه شهروندان زمان و مکان حرکت را اعلام کند. این چاووشی‌ها معمولا برای زائران خانه خدا، کربلای معلی، و مشهد مقدس انجام می‌شد. یکی از اشعار معروفی که در این بین می‌خواندند این بود که هرکه دارد هوس کرببلا بسم الله / هرکه دارد سر همراهی ما بسم الله...بر مشامم می رسد هر لحظه بوی کربلا / بردلم ترسم بماند آرزوی کربلا / تشنه آب فراتم ای اجل مهلت بده / تا بگیرم در بغل قبر شهید کربلا و... که معمولا طبق همین رسم وقتی زائر از مسافرت بر می‌گشت نیز اقدام به خواندن چاووشی می‌کردند تا همسایگان و همشهریان را از آمدن زائر با خبر کنند.

بدرقه کردن زائران
یکی دیگر از آدابی که تقریبا امروزه نیز رعایت می‌شود مراسم بدرقه کردن زائران است که این بدرقه معمولا با رد کردن زائران از زیر آب و قرآن توسط دوستان و آشنایان صورت می‌گیرد، تا قرآن در سفر محافظ زائران باشد و زائر هنگام بوسیدن قرآن پولی را تحت عنوان صدقه برای دادن به فقرا کنار می‌گذارد تا بلاهایی که در سفر ممکن است به سراغ او بیاید از او دور شود، همچنین دوستان و آشنایان زائر آب موجود در کاسه را پشت سر زائر می‌ریزند تا صحیح و سالم از مسافرت برگردد.

آش پشت پا
آش پشت پا یکی از غذاهایی است که واقعا خوردن دارد. این آش تقریبا یک هفته پس از رفتن زائر با جمع شدن اقوام و فامیل‌ها کنار هم و با یاد کردن از صفات نیک و پسندیده کسی که در زیارت است پخته شده و معمولا علاوه بر اعضای فامیل بین همسایگان محله نیز پخش می‌شود.

جای خالی می‌دهیم، سوغاتی می‌گیریم
یکی از رسومی که با سوغاتی رابطه مستقیم دارد، بردن «جای خالی» است. از قدیم رسم بوده است که دوستان، آشنایان زائر کادویی را تحت عنوان جای خالی به منزل زائر می‌بردند تا یاد او را زنده کنند و  زائری که در سفر بود نیز کالایی را تحت عنوان یادبود برای کسانی که برایش جای خالی آورده بودند تهیه می‌کرد. این سوغاتی‌ها معمولا از قبل قابل پیش بینی بود؛ مثلا کسی که به قم سفر می کرد معمولا از سوغات معروف شهر، یعنی سوهان برای دادن سوغات استفاده می‌کرد.

نشستن زوار در خانه
زائری که از خانه خدا بر می گردد، معمولا به مدت سه روز از صبح تا شب در منزل می‌نشیند تا تمامی اقوام دوستان و آشنایان برای عرض زیارت قبول به خانه زائر بیایند و زائر نیز از فضایل و دیدنی‌های سفر برای آنها تعریف کند. برخی از زوار در این سه روز پذیرائی مفصلی به صورت ناهار و شام نیز از اقوام انجام می‌دهند که در گذشته معمولا با غذاهای سنتی مثل آبگوشت، کله جوش و ... از اقوام پذیرائی می‌کردند ولی امروزه به دلیل بالارفتن سطح زندگی‌ها با چلو کباب، جو جه کباب و... از دوستان و آشنایان پذیرائی می‌کنند.

محمد حسن سرائی