روستاهای سراوان؛ مهد موسیقی عرفانی در جنوب‌ شرق ایران

به گزارش برنا؛ موسیقی عرفانی در سراوان نه یک هنر صرف بلکه شیوه‌ای از زیستن است؛ ذکری جمعی که نسل به نسل منتقل شده و هنوز هم در شب‌های خاص، مناسبت‌های مذهبی و حلقه‌های ذکر طریقت با همان ساختار کهن اجرا می‌شود.
این آیین‌ها که بیشتر در بستر روستاهای تاریخی منطقه شکل گرفته‌اند، امروز علاوه بر کارکرد معنوی، به‌عنوان بخشی از میراث ناملموس فرهنگی استان سیستان و بلوچستان نیز مورد توجه پژوهشگران، دانشگاهیان و متولیان میراث فرهنگی قرار گرفته‌اند؛ آیین‌هایی که ریشه در تشهد، مدح پروردگار، ستایش حضرت محمد(ص) و مشایخ طریقت دارد و برای ساکنان این دیار، راهی برای رسیدن به آرامش قلبی و اتصال روحی به معناست.

موسیقی عرفانی سراوان؛ ذکر خالصانه از دل ایمان و زیست بوم

سرپرست یک گروه موسیقی در پیرآباد، موسیقی عرفانی این منطقه را حاصل پیوند عمیق ایمان، تاریخ و زیست بوم مردم سراوان دانست و گفت: آنچه در این آیین‌ها اجرا می‌شود فقط آواز یا نغمه نیست بلکه ذکر است؛ ذکری که از تشهد آغاز می‌شود و با مدح پروردگار، پیامبر اکرم(ص) و مشایخ طریقت ادامه می‌یابد.

حاتم سیدزاده با بیان اینکه این آیین‌ها دهه‌ها بدون وقفه در روستاهای پیرآباد، دهک، کلپورگان و نایچ اجرا شده است، افزود: بسیاری از بزرگان طریقت این ذکرها را به‌عنوان راهی برای تهذیب نفس و آرامش قلبی توصیه کرده‌اند و مردم نیز با باور قلبی در آن مشارکت می‌کنند.

وی تأکید کرد: ویژگی مهم موسیقی عرفانی سراوان، جمعی‌بودن آن است؛ حلقه‌های ذکر، همبستگی اجتماعی را تقویت می‌کند و افراد فارغ از سن، جایگاه اجتماعی و تحصیلات در یک صف و با یک نیت مشترک حضور می‌یابند.

سیدزاده تصریح کرد: این آیین‌ها هیچ‌گاه برای نمایش یا کسب شهرت اجرا نشده بلکه همواره بخشی از زندگی دینی مردم بوده و همین اصالت، رمز ماندگاری آن تا امروز است.

حفظ اصالت موسیقی عرفانی در سراوان

یکی از فعالان موسیقی عرفانی در سراوان نیز این موسیقی را تجربه‌ای شخصی و در عین حال جمعی توصیف کرد و گفت: ذکرهایی که در این آیین‌ها خوانده می‌شود، انسان را از هیاهوی روزمره جدا می‌کند و به آرامشی می‌رساند که با هیچ ابزار مادی قابل مقایسه نیست.

عابد سیدی افزود: بسیاری از ما از کودکی در کنار پدران و بزرگان روستا با این ذکرها آشنا شده‌ایم و این آیین‌ها بخشی از هویت ما را شکل داده است؛ هویتی که با ایمان، احترام به مشایخ طریقت و عشق به پیامبر اکرم(ص) گره خورده است.

وی با اشاره به استمرار اجرای این آیین‌ها در روستاهای مختلف سراوان تاکید کرد: با وجود تغییرات اجتماعی و نفوذ رسانه‌های جدید، مردم این مناطق همچنان به اجرای سنتی ذکر پایبند مانده‌اند و تلاش کرده‌اند شکل اصیل آن حفظ شود.

سیدی اضافه کرد: این آیین‌ها نه‌تنها برای شرکت‌کنندگان بلکه برای نسل جوان نیز پیامی از صبر، آرامش، معنویت و پیوند با ریشه‌های فرهنگی و تحلیل دانشگاهی از یک میراث زنده دارد.

میراث زنده سراوان؛ ضرورت ثبت و پژوهش در موسیقی عرفانی منطقه

یک استاد دانشگاه، موسیقی عرفانی سراوان را یکی از نمونه‌های کم‌نظیر هم‌نشینی دین، فرهنگ و موسیقی در ایران دانست و گفت: این آیین‌ها واجد عناصر ارزشمند مردم‌شناسی، جامعه‌شناسی دینی و موسیقی‌شناسی هستند و می‌توانند موضوع پژوهش‌های عمیق دانشگاهی باشند.

نصرت خاتون علوی افزود: استمرار اجرای این آیین‌ها نشان می‌دهد موسیقی در این منطقه، کارکردی فراتر از سرگرمی دارد و به‌عنوان ابزار انتقال مفاهیم معنوی و اخلاقی ایفای نقش می‌کند.

وی با بیان اینکه ذکرهای طریقت در سراوان دارای ساختار مشخص، ریتم‌های تکرار شونده و محتوای عمیق اعتقادی است، تصریح کرد: این ویژگی‌ها باعث می‌شود شرکت‌کنندگان به نوعی تمرکز ذهنی و آرامش روانی دست یابند.

این استاد دانشگاه تاکید کرد: ثبت و مستندسازی این آیین‌ها، ضرورتی فرهنگی است چراکه با تغییر نسل‌ها اگر به‌درستی حفاظت نشوند، ممکن است بخشی از این میراث ناملموس در معرض فراموشی قرار گیرد.

مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی سراوان نیز موسیقی عرفانی روستاهای این شهرستان را از سرمایه‌های مهم فرهنگی منطقه دانست و گفت: این آیین‌ها ظرفیت ثبت در فهرست میراث ناملموس را دارند و می‌توانند نقش مهمی در معرفی هویت فرهنگی سراوان ایفا کنند.

مهوش اسعدی افزود: آیین‌های ذکر و موسیقی عرفانی علاوه بر ارزش معنوی می‌توانند به توسعه گردشگری فرهنگی و معنویچ به‌ویژه برای پژوهشگران، علاقه‌مندان به عرفان و گردشگران فرهنگی کمک کنند.

وی با اشاره به برنامه‌های این اداره برای مستندسازی آیین‌های بومی اظهار کرد: تلاش می‌شود با همکاری بزرگان محلی و گروه‌های عرفانی، این آیین‌ها به‌صورت علمی ثبت و ضبط شوند.

مدیر میراث فرهنگی سراوان تصریح کرد: حفظ اصالت این آیین‌ها در اولویت است و هرگونه معرفی یا بهره‌برداری فرهنگی باید با احترام کامل به باورها و سنت‌های مردم محلی انجام شود.

 شهرستان سراوان در شرق استان سیستان و بلوچستان از دیرباز یکی از کانون‌های مهم آیین‌های عرفانی و طریقتی در جنوب‌ شرق ایران بوده است؛ روستاهایی مانند پیرآباد، دهک، کلپورگان و نایچ به‌دلیل پیشینه مذهبی و حضور خاندان‌ها و گروه‌های طریقتی، نقش مهمی در حفظ و انتقال موسیقی عرفانی داشته‌اند.

این آیین‌ها که مبتنی بر ذکر، مدح و تشهد است، نه‌تنها بخشی از هویت دینی مردم منطقه محسوب می‌شود، بلکه به‌عنوان میراثی زنده، ظرفیت بالایی برای پژوهش، ثبت ملی و معرفی فرهنگی در سطح کشور دارد؛ میراثی که هنوز با همان اصالت گذشته در دل روستاهای سراوان جریان دارد.