چگونه رهبر شهید مسیر اقتدار علم و فناوری ایران را ترسیم کرد؟

به گزارش خبرنگار علمی و فناوری خبرگزاری برنا: در جهان امروز قدرت کشور‌ها دیگر تنها با منابع طبیعی، وسعت سرزمینی یا توان نظامی سنجیده نمی‌شود بلکه میزان تولید علم، توسعه فناوری و توان تبدیل دانش به ثروت مهم‌ترین شاخص قدرت ملی محسوب می‌شود. تجربه کشور‌های توسعه‌یافته نیز نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در علم، پژوهش و فناوری، موتور محرک رشد اقتصادی، افزایش بهره‌وری، ارتقای کیفیت زندگی و تقویت جایگاه بین‌المللی کشورهاست.

ایران نیز طی دهه‌های گذشته تلاش کرده است مسیر گذار از یک مصرف‌کننده فناوری به کشوری دارای ظرفیت تولید علم و فناوری را طی کند. این مسیر با توسعه آموزش عالی، گسترش فعالیت‌های پژوهشی، شکل‌گیری شرکت‌های دانش‌بنیان و ورود به عرصه فناوری‌های پیشرفته در حوزه‌هایی همچون نانو، زیست‌فناوری، هوافضا، فناوری اطلاعات و صنایع راهبردی همراه بوده است.

در این میان یکی از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر جهت‌گیری این مسیر سیاستگذاری‌های کلان و نگاه راهبردی به علم و فناوری بوده است؛ نگاهی که در سال‌های گذشته از سوی رهبر شهید انقلاب اسلامی آیت‌الله خامنه‌ای (ره) همواره بر آن تاکید شده و علم را به‌عنوان زیربنای اقتدار، استقلال و پیشرفت کشور معرفی کرده است.

علم پایه اقتدار و پیشرفت ملی

در منظومه فکری رهبر شهید علم صرفا یک فعالیت دانشگاهی یا پژوهشی نیست بلکه زیربنای شکل‌گیری قدرت ملی و لازمه تحقق پیشرفت همه‌جانبه کشور محسوب می‌شود. بر همین اساس ایشان همواره تاکید کرده‌اند که استقلال، عزت و امنیت کشور بدون دستیابی به اقتدار علمی و فناوری پایدار نخواهد بود و هر اندازه توان علمی کشور افزایش یابد قدرت ملی نیز در عرصه‌های مختلف اقتصادی، صنعتی، فرهنگی و حتی سیاسی ارتقا خواهد یافت.

این نگاه موجب شد علم و فناوری در سیاست‌های کلان جمهوری اسلامی ایران از جایگاه یک حوزه تخصصی فراتر رفته و به یکی از محور‌های اصلی توسعه ملی تبدیل شود؛ رویکردی که توسعه اقتصاد دانش‌بنیان، حمایت از فناوری‌های راهبردی، تقویت پژوهش، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و ارتباط موثر میان دانشگاه و صنعت را در مرکز توجه قرار داد.

ابلاغ سیاست‌های کلی علم و فناوری؛ نقشه راه توسعه علمی کشور

یکی از مهم‌ترین اقدامات راهبردی در این حوزه ابلاغ سیاست‌های کلی علم و فناوری از سوی رهبر شهید انقلاب اسلامی بود. این سند بالادستی پس از بررسی در مجمع تشخیص مصلحت نظام و در چارچوب اختیارات رهبری به قوای سه‌گانه و دستگاه‌های اجرایی ابلاغ شد و مسیر توسعه علمی کشور را در افقی بلندمدت ترسیم کرد.

این سیاست‌ها با هدف ایجاد انسجام در نظام علم و فناوری کشور، ارتقای جایگاه علمی ایران در سطح منطقه و جهان، توسعه فناوری‌های پیشرفته، تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، حمایت از نوآوری و توسعه اقتصاد دانش‌بنیان تدوین شد و تلاش کرد علم را از یک حوزه صرفا آموزشی به محور اصلی حکمرانی و توسعه اقتصادی کشور تبدیل کند.

در این سند دستیابی به مرجعیت علمی و فناوری، توسعه علوم پایه، تقویت تحقیقات بنیادی، تحول در علوم انسانی، دستیابی به فناوری‌های پیشرفته، توسعه نوآوری و نظریه‌پردازی و تبدیل ایران به قطب علمی جهان اسلام از مهم‌ترین اهداف تعیین شده به شمار می‌رود.

دانشگاه کانون تولید علم، فناوری و نیروی انسانی متخصص

در نگاه رهبر شهید دانشگاه مهم‌ترین نهاد تولید علم و تربیت نیروی انسانی متخصص است؛ نهادی که ماموریت آن تنها آموزش دانشجو نیست بلکه باید هم‌زمان سه وظیفه اساسی تربیت دانشمند، تولید علم و هدایت صحیح علم را بر عهده داشته باشد.

بر همین اساس در سیاست‌های کلی علم و فناوری بر اصلاح ساختار آموزش عالی، ارتقای کیفیت پژوهش، توسعه تحصیلات تکمیلی، ساماندهی نظام ارزیابی دانشگاه‌ها، تقویت پارک‌های علم و فناوری، حمایت از مراکز رشد، شناسایی و حفظ نخبگان و توزیع عادلانه امکانات آموزشی و پژوهشی تاکید شده است.

همچنین ایجاد پیوند میان دانشگاه، صنعت و بخش‌های اجرایی کشور به‌عنوان یکی از مهم‌ترین الزامات توسعه فناوری معرفی شده است، زیرا بدون تبدیل یافته‌های علمی به فناوری و محصول، ظرفیت‌های علمی کشور نمی‌تواند به رشد اقتصادی و افزایش رفاه عمومی منجر شود.

چرخه علم تا فناوری؛ مسیری برای ارتقای کیفیت زندگی

رهبر شهید همواره بر این موضوع تاکید داشتند که علم، فناوری و اقتصاد سه حلقه به‌هم‌پیوسته هستند. در این چرخه تولید علم زمینه توسعه فناوری را فراهم می‌کند، فناوری موجب ارتقای بهره‌وری و تولید ثروت می‌شود و در نهایت آثار آن در بهبود کیفیت زندگی مردم، افزایش قدرت اقتصادی کشور و ارتقای جایگاه بین‌المللی ایران نمایان خواهد شد.

بر همین اساس توسعه علمی نباید صرفا به انتشار مقالات یا افزایش آمار‌های دانشگاهی محدود شود بلکه باید بتواند به خلق فناوری، تولید محصولات پیشرفته، توسعه صنایع دانش‌بنیان و حل مسائل کشور منجر شود بنابراین این موضوع در سال‌های اخیر به یکی از محور‌های اصلی سیاستگذاری علمی کشور تبدیل شده است.

علم ضرورتی همراه با مسئولیت

در کنار تاکید بر توسعه علمی رهبر شهید همواره بر جهت‌دهی صحیح به علم نیز تاکید داشته‌اند. از این منظر علم زمانی می‌تواند در خدمت پیشرفت واقعی جامعه قرار گیرد که با ارزش‌های انسانی، اخلاقی و نیاز‌های واقعی کشور همراه باشد.

بر همین اساس سیاست‌های کلی علم و فناوری علاوه بر توسعه علمی، بر ارتقای اخلاق حرفه‌ای، تربیت نیروی انسانی متعهد، تقویت هویت اسلامی در دانشگاه‌ها، افزایش نشاط علمی، گسترش کرسی‌های نظریه‌پردازی، ترویج آزاداندیشی علمی و تقویت روحیه خودباوری و نوآوری نیز تاکید کرده است.

این رویکرد علم را نه صرفا ابزاری برای افزایش توان فناوری بلکه سرمایه‌ای راهبردی برای ساخت آینده کشور و تحقق توسعه پایدار معرفی می‌کند؛ سرمایه‌ای که می‌تواند زمینه‌ساز تحول در اقتصاد، صنعت، کشاورزی، سلامت، امنیت و سایر بخش‌های راهبردی کشور باشد.

اقتصاد دانش‌بنیان؛ حلقه اتصال علم، فناوری و توسعه اقتصادی

یکی از مهم‌ترین محور‌های مورد تاکید رهبر شهید انقلاب اسلامی در سال‌های گذشته حرکت نظام‌مند کشور به سمت اقتصاد دانش‌بنیان بوده است؛ رویکردی که علم و فناوری را از محدوده دانشگاه‌ها فراتر برده و به یکی از مهم‌ترین ابزار‌های رشد اقتصادی، افزایش بهره‌وری و ارتقای توان رقابت‌پذیری کشور تبدیل می‌کند.

در این نگاه اقتصاد دانش‌بنیان تنها به معنای فعالیت تعدادی شرکت فناور نیست بلکه مدلی از توسعه اقتصادی است که در آن دانش، نوآوری و فناوری در تمامی بخش‌های تولید، صنعت، کشاورزی و خدمات نقش‌آفرین هستند. بر همین اساس توسعه علمی زمانی به نتیجه مطلوب می‌رسد که بتواند در قالب فناوری، محصول، خدمات و ارزش افزوده وارد چرخه اقتصاد شود و آثار آن در زندگی مردم نمایان شود.

رهبر شهید بار‌ها تاکید کرده‌اند که علم باید به فناوری و فناوری نیز به ثروت و رفاه عمومی تبدیل شود؛ چرخه‌ای که ضمن افزایش قدرت اقتصادی کشور، زمینه کاهش وابستگی به درآمد‌های نفتی و حرکت به سوی توسعه پایدار را فراهم می‌کند.

شرکت‌های دانش‌بنیان؛ موتور محرک اقتصاد نوآور

در تحقق این هدف شرکت‌های دانش‌بنیان جایگاهی محوری دارند. این شرکت‌ها با اتکا به دانش تخصصی، تحقیق و توسعه و فناوری‌های نوین، حلقه اتصال میان دانشگاه، مراکز پژوهشی و بخش تولید محسوب می‌شوند و می‌توانند ایده‌های علمی را به محصولات و خدمات قابل عرضه در بازار تبدیل کنند.

رهبر شهید توسعه این شرکت‌ها را یکی از مهم‌ترین راهکار‌های تحول اقتصادی کشور دانسته و معتقد بودند ظرفیت علمی گسترده دانشگاه‌ها و نیرو‌های متخصص جوان باید در قالب شرکت‌های دانش‌بنیان وارد عرصه تولید و اقتصاد شود.

به باور ایشان هرچه تعداد و کیفیت این شرکت‌ها افزایش یابد، زمینه تولید محصولات پیشرفته، افزایش صادرات فناوری، ارتقای توان رقابتی صنایع داخلی و کاهش وابستگی به واردات نیز فراهم‌تر خواهد شد.

اشتغال دانش‌آموختگان یکی از مهم‌ترین کارکرد‌های اقتصاد دانش‌بنیان

یکی از دغدغه‌های همیشگی در حوزه آموزش عالی اشتغال فارغ‌التحصیلان دانشگاهی بوده است؛ موضوعی که رهبر شهید نیز بار‌ها به آن اشاره کرده‌اند.

بر اساس این دیدگاه کشور سالانه هزینه‌های قابل توجهی برای آموزش و تربیت نیرو‌های متخصص صرف می‌کند اما اگر این سرمایه انسانی نتواند وارد چرخه تولید و اقتصاد شود بخش مهمی از ظرفیت علمی کشور بلااستفاده خواهد ماند.

از همین رو شرکت‌های دانش‌بنیان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بستر‌های اشتغال فارغ‌التحصیلان معرفی شده‌اند؛ مجموعه‌هایی که با تکیه بر دانش و تخصص نیرو‌های جوان فرصت تبدیل ایده به محصول و ایجاد کسب‌وکار‌های نوآورانه را فراهم می‌کنند.

این رویکرد علاوه بر کاهش نرخ بیکاری دانش‌آموختگان می‌تواند زمینه شکل‌گیری نسل جدیدی از کارآفرینان فناور را نیز فراهم کند؛ افرادی که به جای جست‌وجوی شغل خود به ایجاد فرصت‌های شغلی جدید برای دیگران می‌پردازند.

توسعه دانش‌بنیان فراتر از حمایت‌های مالی

در عین حال رهبر شهید توسعه اقتصاد دانش‌بنیان را صرفا وابسته به حمایت‌های مالی نمی‌دانستند.

ایشان با اشاره به تجربه برخی سیاست‌های گذشته تاکید کرده‌اند که پرداخت تسهیلات یا تزریق منابع مالی بدون برنامه‌ریزی دقیق نمی‌تواند به ایجاد اشتغال پایدار یا رونق تولید منجر شود.

از این منظر توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان نیازمند سیاست‌گذاری هوشمند، اصلاح قوانین، تسهیل فضای کسب‌وکار، حمایت از نوآوری، توسعه بازار فناوری، تقویت سرمایه‌گذاری خطرپذیر و ایجاد ارتباط موثر میان دانشگاه، صنعت و دولت است.

به اعتقاد ایشان تنها در چنین شرایطی است که شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند به پیشران اصلی اقتصاد کشور تبدیل شوند و آثار واقعی خود را در رشد اقتصادی، اشتغال و افزایش بهره‌وری نشان دهند.

دانش زیربنای تحول در اقتصاد ملی

رهبر شهید در تبیین مفهوم اقتصاد دانش‌بنیان، علم و فناوری را زیربنای تمامی فعالیت‌های اقتصادی معرفی کرده‌اند.

بر اساس این نگاه حتی انتخاب نوع فعالیت‌های تولیدی نیز باید بر مبنای دانش، فناوری و آینده‌نگری انجام شود تا اقتصاد کشور بتواند با تحولات جهانی همگام شود.

حرکت به سمت اقتصاد دانش‌بنیان علاوه بر افزایش کیفیت تولید می‌تواند هزینه‌های تولید را کاهش داده بهره‌وری را افزایش دهد و زمینه رقابت‌پذیری محصولات ایرانی را در بازار‌های جهانی فراهم کند.

به همین دلیل توسعه فناوری دیگر تنها یک موضوع علمی نیست بلکه به یکی از مهم‌ترین الزامات رشد اقتصادی، افزایش درآمد ملی و ارتقای قدرت اقتصادی کشور تبدیل شده است.

دانش‌بنیان‌سازی صنایع راهبردی

رهبر شهید همچنین بر لزوم توسعه فناوری در بخش‌های راهبردی اقتصاد کشور تاکید ویژه داشتند. از نگاه ایشان حوزه‌هایی مانند نفت و گاز، پتروشیمی، حمل‌ونقل، خودروسازی، صنایع هوایی، دریایی و ریلی باید بیش از گذشته بر پایه دانش و فناوری‌های پیشرفته توسعه یابند.

به باور ایشان توان علمی و فنی متخصصان ایرانی در سال‌های اخیر نشان داده است که کشور از ظرفیت لازم برای طراحی و تولید بسیاری از فناوری‌های پیچیده برخوردار است و همین ظرفیت می‌تواند در سایر بخش‌های صنعتی نیز به کار گرفته شود.

توسعه موتور‌های پیشرفته، فناوری‌های نوین صنعتی، تجهیزات راهبردی و محصولات با فناوری بالا از جمله حوزه‌هایی است که می‌تواند ضمن افزایش بهره‌وری صنایع، وابستگی کشور به فناوری‌های خارجی را کاهش داده و زمینه ارتقای توان رقابتی تولید ملی را فراهم کند.

در این چارچوب حمایت از بنگاه‌های فناور و توسعه زنجیره تولید دانش‌بنیان یکی از الزامات تحقق اقتصاد مقاومتی و افزایش تاب‌آوری اقتصاد کشور در برابر تحریم‌ها و تکانه‌های خارجی عنوان شده است.

کاهش وابستگی به منابع طبیعی؛ ماموریت راهبردی اقتصاد دانش‌بنیان

یکی از مهم‌ترین محور‌های مورد تاکید رهبر شهید انقلاب اسلامی کاهش وابستگی اقتصاد کشور به منابع طبیعی و حرکت به سمت اقتصادی متکی بر دانش، فناوری و نوآوری است. در این نگاه هرچند ایران از ذخایر قابل توجه نفت، گاز و سایر منابع طبیعی برخوردار است اما تداوم اتکای اقتصاد به این منابع نمی‌تواند آینده‌ای پایدار برای کشور تضمین کند.

بر همین اساس اقتصاد دانش‌بنیان به‌عنوان راهکاری برای خلق ارزش افزوده از دانش و فناوری معرفی شده است؛ اقتصادی که در آن سرمایه اصلی، نیروی انسانی متخصص، پژوهش، نوآوری و فناوری است. در چنین الگویی شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند با تولید محصولات و خدمات فناورانه ضمن افزایش سهم فناوری در تولید ناخالص داخلی وابستگی اقتصاد به درآمد‌های حاصل از فروش مواد خام را کاهش دهند.

رهبر شهید بار‌ها تاکید کرده‌اند که توسعه فناوری‌های نوین در حوزه‌هایی همچون انرژی، صنعت، کشاورزی، سلامت و محیط‌زیست می‌تواند علاوه بر ایجاد بازار‌های جدید، زمینه حفظ منابع طبیعی برای نسل‌های آینده را نیز فراهم کند. توسعه فناوری‌های انرژی‌های تجدیدپذیر، بهینه‌سازی مصرف انرژی، افزایش بهره‌وری در مصرف آب و استفاده از فناوری‌های نوین در مدیریت منابع از جمله مصادیق این رویکرد به شمار می‌رود.

فناوری راهکار افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی

در منظومه فکری رهبر شهید بخش کشاورزی نیز یکی از حوزه‌هایی است که می‌تواند از ظرفیت اقتصاد دانش‌بنیان بهره‌مند شود. ایشان معتقد بودند که استفاده از فناوری‌های نوین در اصلاح بذر، توسعه سامانه‌های هوشمند آبیاری، مدیریت منابع آب و خاک و بهره‌گیری از فناوری‌های زیستی، می‌تواند تحول قابل توجهی در تولیدات کشاورزی ایجاد کند.

این رویکرد نه تنها موجب افزایش بهره‌وری و کیفیت محصولات می‌شود بلکه امنیت غذایی کشور را نیز تقویت کرده و با کاهش وابستگی به واردات به افزایش درآمد تولیدکنندگان و پایداری اقتصاد کشاورزی کمک خواهد کرد.

نوآوری و تحقیق و توسعه زیربنای پیشرفت فناوری

رهبر شهید در بیانات خود نوآوری را موتور محرک توسعه علمی و اقتصادی کشور دانسته‌اند. از این منظر شرکت‌های دانش‌بنیان تنها زمانی می‌توانند نقش واقعی خود را ایفا کنند که تحقیق و توسعه به بخش جدایی‌ناپذیر فعالیت آنها تبدیل شود.

توسعه فناوری‌های جدید تولید محصولات با ارزش افزوده بالا، تجاری‌سازی دستاورد‌های پژوهشی و حضور در بازار‌های بین‌المللی نیازمند سرمایه‌گذاری مستمر در حوزه تحقیق و توسعه است. به همین دلیل ایشان بر حمایت از پژوهش‌های کاربردی، توسعه فناوری‌های راهبردی و تقویت فرهنگ نوآوری در کشور تاکید داشته‌اند.

در این چارچوب دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، شرکت‌های دانش‌بنیان و صنایع باید در قالب یک شبکه منسجم فعالیت کنند تا مسیر تبدیل ایده به محصول با سرعت و اثربخشی بیشتری طی شود.

تعامل علمی با جهان همراه با حفظ استقلال

در سیاست‌های کلی علم و فناوری، توسعه همکاری‌های علمی و فناورانه با مراکز معتبر منطقه‌ای و بین‌المللی نیز مورد توجه قرار گرفته است. رهبر شهید بر این باور بودند که بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی جهان، انتقال فناوری، استفاده از توان متخصصان ایرانی مقیم خارج از کشور و گسترش همکاری با کشور‌های اسلامی می‌تواند به شتاب گرفتن روند توسعه علمی کشور کمک کند.

در عین حال ایشان همواره بر حفظ استقلال علمی و فناوری کشور تاکید داشتند و معتقد بودند تعاملات علمی باید در چارچوب منافع ملی و با هدف ارتقای توان داخلی صورت گیرد نه ایجاد وابستگی به فناوری خارجی.

از تولید علم تا اقتدار ملی

بررسی سیاست‌های کلی علم و فناوری و مجموعه بیانات رهبر شهید نشان می‌دهد که در این منظومه فکری، علم، فناوری، اقتصاد و اقتدار ملی اجزای یک زنجیره به‌هم‌پیوسته هستند. در این نگاه دانشگاه محل تولید علم، شرکت‌های دانش‌بنیان حلقه اتصال دانش به اقتصاد و فناوری و صنایع و بخش‌های تولیدی عرصه تجلی دستاورد‌های علمی محسوب می‌شوند.

بر همین اساس سرمایه‌گذاری در آموزش، پژوهش، فناوری، حمایت از نخبگان، توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان و تقویت ارتباط میان دانشگاه و صنعت نه صرفا اقداماتی علمی بلکه راهبرد‌هایی برای افزایش قدرت اقتصادی، ارتقای کیفیت زندگی مردم، توسعه اشتغال، افزایش بهره‌وری و تقویت جایگاه ایران در عرصه بین‌المللی به شمار می‌روند.

انتهای پیام/