مقصد جدید حکمرانی علم و فناوری کشور از دانش بنیانی به قابلیت محوری است

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور با تاکید بر ضرورت تغییر رویکرد در حکمرانی علم و فناوری کشور گفت: مسیر آینده کشور باید از تولید علم و توسعه فناوری به سمت خلق ارزش، نوآوری پایدار و در نهایت ایجاد قابلیت حرکت کند، قابلیتی که بتواند به‌صورت تکرارپذیر، پایدار و در مقیاس وسیع توسعه یابد و به مزیتی راهبردی برای کشور تبدیل شود.

به گزارش خبرنگار علمی و فناوری خبرگزاری برنا، حسین افشین در رویداد معماری نوین حکمرانی علم و فناوری کشور با قدردانی از تلاش مدیران و فعالان زیست‌بوم نوآوری کشور اظهار کرد: کشور مدیون زحمات همه افرادی است که طی سال‌های گذشته برای توسعه زیست‌بوم فناوری تلاش کرده‌اند. در این سال‌ها شرکت‌های توانمندی شکل گرفته زیرساخت‌های مناسبی ایجاد شده، شتاب‌دهنده‌های متعددی راه‌اندازی شده و صندوق‌های تخصصی مختلفی فعالیت خود را آغاز کرده‌اند.

وی افزود: با وجود همه این دستاورد‌ها باید از خود بپرسیم که آیا به جایگاهی که شایسته آن هستیم رسیده‌ایم یا خیر. همچنین باید این پرسش را مطرح کنیم که آیا توسعه دانش و فناوری صرفا از طریق طی کردن یک مسیر خطی امکان‌پذیر است یا باید با نگاهی متفاوت به این موضوع پرداخت.

از پارادایم تا قابلیت؛ ضرورت تغییر نگاه به حکمرانی علم و فناوری

معاون علمی رئیس‌جمهور با بیان اینکه در این نشست تلاش می‌کند بیش از آنکه به مباحث تخصصی بپردازد از منظر فلسفی و با یک خوانش جدید به موضوع حکمرانی علم و فناوری نگاه کند، گفت: برای درک این رویکرد لازم است ابتدا درباره سه مفهوم پارادایم، نوآوری و قابلیت به درک مشترکی برسیم، زیرا اگر درباره این مفاهیم هم‌زبانی وجود نداشته باشد، برداشت درستی از مباحث ارائه‌شده شکل نخواهد گرفت.

افشین درباره مفهوم پارادایم توضیح داد: پارادایم مجموعه‌ای از باورها، روش‌ها، قوانین و الگوریتم‌هایی است که یک جامعه یا ملت آنها را می‌پذیرد و بر اساس آن به جهان نگاه می‌کند و مسائل خود را حل می‌کند.

وی افزود: گاهی در چارچوب همین پارادایم با مسائلی روبه‌رو می‌شویم که پاسخ دادن به آنها با قواعد موجود امکان‌پذیر نیست. زمانی که این مسائل به بحران تبدیل می‌شوند دیگر نمی‌توان با همان نگاه گذشته آنها را حل کرد؛ در چنین شرایطی باید پارادایم و نوع نگاه تغییر کند، نه اینکه صرفاً ابزار‌ها عوض شوند.

فناوری زمانی نوآوری است که ارزش ایجاد کند

معاون علمی رئیس‌جمهور با تاکید بر ضرورت تفکیک میان مفاهیم دانش، فناوری، نوآوری و قابلیت اظهار کرد: دانش تجربه‌ای است که با استفاده از ابزار و روش به دست می‌آید اما نوآوری زمانی شکل می‌گیرد که فناوری بتواند ارزش اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی ایجاد کند؛ بنابراین هر فناوری الزاما نوآوری نیست و نوآوری زمانی محقق می‌شود که فناوری بتواند اثرگذاری واقعی و ارزش‌آفرینی داشته باشد.

افشین با بیان اینکه تولید یک محصول در آزمایشگاه به‌تنهایی به معنای نوآوری نیست خاطرنشان کرد: ممکن است محصولی از نظر فناوری بسیار پیشرفته باشد، اما تا زمانی که وارد زندگی مردم، صنعت یا بازار نشود و ارزش افزوده ایجاد نکند نمی‌توان آن را نوآوری دانست.

وی ادامه داد: برای مثال ممکن است موتوری با عملکرد بسیار مطلوب طراحی شود اما اگر امکان تولید انبوه نداشته باشد و در خودرو‌های مردم مورد استفاده قرار نگیرد همچنان در سطح فناوری باقی می‌ماند و به نوآوری تبدیل نمی‌شود.

قابلیت مرحله‌ای فراتر از نوآوری

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور در تشریح مفهوم قابلیت گفت: قابلیت مرحله‌ای فراتر از نوآوری است. نوآوری زمانی به قابلیت تبدیل می‌شود که موفقیت آن تکرارپذیر باشد و بتوان آن را توسعه داد، تکثیر کرد و در مقیاس وسیع به کار گرفت.

افشین برای توضیح این مفهوم افزود: اگر یک آشپز غذای بسیار باکیفیتی تولید کند و مشتریان نیز از آن استقبال کنند، این یک نوآوری موفق است، اما زمانی می‌توان از قابلیت سخن گفت که این تجربه قابل آموزش، تکرار و گسترش باشد و بتوان آن را در قالب یک مدل پایدار در نقاط مختلف توسعه داد.

وی تاکید کرد: زمانی که نوآوری به مرحله‌ای برسد که بتوان آن را تکرار، توسعه و در مقیاس وسیع اجرا کرد به قابلیت تبدیل می‌شود و این قابلیت است که می‌تواند به یک مزیت پایدار برای کشور تبدیل شود.

معاون علمی رئیس‌جمهور با بیان اینکه این مفاهیم اصطلاحات جدیدی نیستند اظهار کرد: آنچه اهمیت دارد، نوع نگاه ما به این مفاهیم است. بر همین اساس باید بدانیم از کجا حرکت کرده‌ایم، اکنون در چه نقطه‌ای قرار داریم و مقصد آینده ما چیست.

تولید علم به‌تنهایی کافی نیست؛ باید از دانش به ارزش برسیم

افشین با مرور روند توسعه علم و فناوری در کشور گفت: در سال‌های گذشته تمرکز اصلی بر توسعه علم بود و کشور توانست در تولید علم و انتشار مقالات علمی جایگاه مناسبی در جهان به دست آورد. پس از آن نیز تلاش شد زیرساخت‌های فناوری، شرکت‌های دانش‌بنیان و سایر اجزای زیست‌بوم نوآوری توسعه پیدا کنند.

وی ادامه داد: با این حال امروز مسئله اصلی دیگر صرفا رشد علم نیست. ممکن است کشوری از نظر تولید مقاله و ظرفیت علمی در جایگاه بالایی قرار داشته باشد، اما در حوزه نوآوری عملکرد مطلوبی نداشته باشد؛ بنابراین نباید تولید علم را با نوآوری یکسان تلقی کرد.

معاون علمی رئیس‌جمهور با تاکید بر ضرورت عبور از مرحله تولید علم به خلق ارزش اظهار کرد: دستاورد‌های دو دهه گذشته ارزشمند و موفق بوده است، اما اگر قرار باشد همان مسیر گذشته بدون تغییر ادامه یابد نمی‌توان به اهداف آینده دست یافت. اکنون باید از مرحله تولید علم عبور کرده و به مرحله‌ای برسیم که دانش به اثر و ارزش تبدیل شود.

وی افزود: منظور از گذار از علم این نیست که علم اهمیت خود را از دست داده است بلکه باید آنچه تولید شده به یک اثر ملموس تبدیل شود. تجربه نشان داده است که صرف تولید دانش اگرچه به توسعه کشور کمک می‌کند، اما به‌تنهایی برای ایجاد قدرت و اقتدار کافی نیست.

افشین ادامه داد: دانش باید به محصول تبدیل شود و محصول نیز زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که وارد بازار شود. در واقع، نوآوری زمانی شکل می‌گیرد که محصول بتواند در بازار پذیرفته شود و ارزش اقتصادی، اجتماعی یا حتی سیاسی ایجاد کند.

سیاستگذاری از تولید دانش به زنجیره نوآوری تغییر کرده است

معاون علمی رئیس‌جمهور با بیان اینکه اگر در دهه نخست مهم‌ترین پرسش سیاستگذاری این بود که چه میزان دانش تولید کرده‌ایم گفت: در مرحله دوم باید این سوال را مطرح کنیم که چه میزان از این دانش را توانسته‌ایم به ارزش اقتصادی، اجتماعی و ملی تبدیل کنیم؛ بنابراین محور سیاستگذاری باید از تولید دانش به فناوری و سپس به نوآوری تغییر کند.

وی با اشاره به تغییر رویکرد معاونت علمی در سال‌های اخیر افزود: از سال ۱۴۰۳ مسیر سیاستگذاری را تغییر دادیم؛ هرچند این تغییر به‌صورت رسمی اعلام نشد. در این رویکرد تمرکز از تولید صرف علم برداشته شد و به کل زنجیره نوآوری انتقال یافت.

افشین تصریح کرد: زمانی که سیاستگذاری بر مبنای زنجیره نوآوری انجام شود، همه اجزای زیست‌بوم نیز متناسب با آن تغییر می‌کنند. نقش شتاب‌دهنده‌ها، مراکز رشد، صندوق‌های سرمایه‌گذاری، صنعت، بازار و سایر بازیگران تغییر می‌یابد و قوانین و ابزار‌هایی مانند قانون جهش تولید دانش‌بنیان نیز در همین چارچوب شکل می‌گیرند.

بازار حلقه مفقوده زنجیره علم و فناوری

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به تفاوت رویکرد جدید و گذشته اظهار کرد: در رویکرد گذشته زنجیره بیشتر به پژوهش، فناوری و شرکت محدود می‌شد اما در رویکرد جدید، حلقه بازار به این زنجیره اضافه شده است زیرا تا زمانی که فناوری به بازار نرسد و ارزش‌آفرینی نکند ماموریت آن کامل نخواهد شد.

وی با تاکید بر اینکه هر محصولی نوآوری محسوب نمی‌شود گفت: ممکن است فناوری به تولید یک محصول منجر شود اما تا زمانی که آن محصول وارد بازار نشود و مورد پذیرش قرار نگیرد نمی‌توان آن را نوآوری دانست. از سوی دیگر نوآوری نیز نباید مقطعی و لحظه‌ای باشد؛ ما به نوآوری‌های پایدار، تکرارپذیر و مستمر نیاز داریم.

افشین برای تبیین تفاوت فناوری و نوآوری افزود: اگر فردی یاد بگیرد چگونه یک غذا را تولید کند این مرحله فناوری است؛ اما زمانی که آن غذا تولید شود، مردم آن را بخرند از آن استقبال کنند و در بازار ماندگار شود، نوآوری شکل گرفته است بنابراین معیار اصلی نوآوری پذیرش بازار و خلق ارزش است نه صرف تولید یک محصول.

شاخص‌های ارزیابی شرکت‌های دانش‌بنیان باید تغییر کند

معاون علمی رئیس‌جمهور با بیان اینکه ساختار‌ها رفتار بازیگران زیست‌بوم را شکل می‌دهند اظهار کرد: زمانی که شاخص‌های ارزیابی تنها بر مبنای تولید علم تعریف شوند طبیعی است که کل نظام نیز به سمت افزایش تولیدات علمی حرکت کند. در دهه‌های گذشته نیز بخش عمده شاخص‌های ارزیابی ما بر پایه تولید علم شکل گرفته بود و همین موضوع رفتار بازیگران این حوزه را تحت تاثیر قرار داد.

وی افزود: برای دانش‌بنیان شدن شرکت‌ها آیین‌نامه و شاخص‌هایی تعریف شده است و طبیعی است که شرکت‌ها نیز رفتار خود را بر اساس همان شاخص‌ها تنظیم کنند؛ بنابراین اگر هدف سیاستگذار تغییر کند شاخص‌های ارزیابی نیز باید متناسب با آن اصلاح شوند.

افشین با اشاره به آمار محصولات دانش‌بنیان در کشور گفت: امروز از تعداد محصولات دانش‌بنیان سخن می‌گوییم و اعلام می‌کنیم که حدود ۱۹ هزار یا ۱۷ هزار محصول دانش‌بنیان در کشور وجود دارد، اما پرسش مهم این است که چه تعداد از این محصولات وارد بازار شده‌اند چه میزان فروش دارند و چند محصول توانسته‌اند به ارزش اقتصادی واقعی تبدیل شوند.

وی تاکید کرد: اگر تنها تعداد محصولات را ملاک ارزیابی قرار دهیم، تصویر دقیقی از وضعیت نوآوری به دست نمی‌آید. آنچه اهمیت دارد این است که چه تعداد از این محصولات توانسته‌اند به نوآوری واقعی تبدیل شوند و برای کشور ارزش‌آفرینی کنند.

نوآوری فقط اختراع فناوری جدید نیست

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور با تاکید بر ضرورت تغییر رویکرد در حکمرانی علم و فناوری اظهار کرد: گاهی در یک فناوری اختراع جدیدی رخ نمی‌دهد و حتی افراد، نیاز‌ها و ابزار‌ها نیز همان موارد قبلی هستند، اما با تغییر مدل کسب‌وکار نوآوری شکل می‌گیرد.

وی افزود: بنابراین نوآوری صرفا به خلق یک فناوری جدید محدود نیست بلکه می‌تواند از طریق تغییر در شیوه ارائه، استفاده یا کسب‌وکار نیز ایجاد شود.

افشین تصریح کرد: آنچه امروز برای معاونت علمی اهمیت دارد، حرکت از فناوری به سمت نوآوری و سپس از نوآوری به سمت قابلیت است. قابلیت زمانی شکل می‌گیرد که یک نوآوری بتواند به‌صورت پایدار، تکرارپذیر و قابل توسعه در مقیاس وسیع به کار گرفته شود.

زیست‌بوم نوآوری باید از مجموعه‌ای از بازیگران به یک زنجیره منسجم تبدیل شود

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به لزوم هماهنگی اجزای زیست‌بوم نوآوری اظهار کرد: همه اجزای این زیست‌بوم مانند چرخ‌دنده‌های یک سیستم به یکدیگر وابسته هستند. در سال‌های گذشته هر بخش تا حد زیادی به‌صورت مستقل عمل می‌کرد؛ از حمایت از نخبگان و مدال‌آوران گرفته تا ایجاد شتاب‌دهنده‌ها و حمایت از استارتاپ‌ها، اما میان این اجزا ارتباط مؤثر و منسجمی وجود نداشت.

وی افزود: اکنون باید نگاه خود را تغییر دهیم و این اجزا را در قالب یک زنجیره به هم متصل کنیم. اکوسیستم زمانی موفق خواهد بود که همه حلقه‌های آن به‌صورت هماهنگ عمل کنند و هر بخش بخش دیگر را تکمیل کند.

رشد اقتصادی بدون نوآوری پایدار نیست

افشین با اشاره به نظریه‌های نوین اقتصاد رشد گفت: بسیاری از اقتصاددانان معتقدند رشد اقتصادی تنها با افزایش سرمایه یا افزایش تولید حاصل نمی‌شود بلکه نوآوری و تحول در ساختار‌های اقتصادی نقش تعیین‌کننده‌ای در این زمینه دارند.

وی ادامه داد: اگر نوآوری در یک نظام اقتصادی متوقف شود حتی بزرگ‌ترین و موفق‌ترین شرکت‌ها نیز به مرور از بین خواهند رفت. نمونه‌های متعددی در جهان وجود دارد؛ شرکت‌هایی که روزگاری پیشرو بودند، اما به دلیل ناتوانی در تطبیق با تحولات فناوری و تغییرات بازار، جایگاه خود را از دست دادند.

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به تحولات فناوری‌های نوین اظهار کرد: فناوری‌هایی مانند تلفن همراه یا هوش مصنوعی تنها ابزار‌های جدید نیستند بلکه نوع نگاه مدل کسب‌وکار و ساختار‌های اقتصادی را نیز دگرگون کرده‌اند. اگر همچنان با تفکر سنتی به این فناوری‌ها نگاه کنیم نمی‌توانیم از ظرفیت‌های آنها بهره‌برداری کنیم.

صنایع سنتی بدون نوآوری امکان رقابت ندارند

وی با تاکید بر نقش صنایع سنتی در توسعه فناوری گفت: صنایع سنتی باید حفظ شوند، اما بدون نوآوری امکان تداوم و رقابت‌پذیری نخواهند داشت. این صنایع باید با فناوری‌های نوین پیوند بخورند و در مسیر تحول حرکت کنند.

افشین افزود: یکی از چالش‌های موجود این است که ارتباط شرکت‌های دانش‌بنیان با صنایع بزرگ هنوز به اندازه کافی شکل نگرفته و بسیاری از فناوری‌ها نتوانسته‌اند به مقیاس صنعتی برسند. تا زمانی که این ارتباط تقویت نشود، دستیابی به نوآوری پایدار و ایجاد تحول در ساختار اقتصادی کشور امکان‌پذیر نخواهد بود.

سهم ۳ تا ۴ درصدی اقتصاد دانش‌بنیان از GDP؛ ظرفیت علمی هنوز به رشد اقتصادی تبدیل نشده است

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به سهم اقتصاد دانش‌بنیان در اقتصاد کشور اظهار کرد: سهم اقتصاد دانش‌بنیان از تولید ناخالص داخلی هنوز محدود است و برآورد‌های مختلف رقمی در حدود سه تا چهار درصد را نشان می‌دهد. این موضوع بیانگر آن است که هنوز نتوانسته‌ایم ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور را به اندازه کافی در رشد اقتصادی به کار بگیریم.

وی ادامه داد: اگر هدف ما ایجاد رشد اقتصادی پایدار است، باید ساختار‌های اقتصادی و صنعتی کشور را متحول کنیم و فناوری را به موتور محرک این تحول تبدیل کنیم.

مرحله سوم حکمرانی علم و فناوری؛ از علم‌محوری و فناوری‌محوری تا قابلیت‌محوری

افشین در تشریح مرحله سوم تحول در حکمرانی علم و فناوری گفت: مرحله نخست، علم‌محوری و مرحله دوم، فناوری‌محوری بود اما اکنون باید وارد مرحله قابلیت‌محوری شویم.

وی افزود: در این مرحله فناوری دیگر صرفا ابزاری برای افزایش تولید یا رشد اقتصادی نیست بلکه باید به عاملی برای حفظ استقلال کشور، تقویت قدرت ملی و ایجاد مزیت‌های راهبردی تبدیل شود.

معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور تاکید کرد: در عصر جدید، فناوری تنها یک ابزار اقتصادی نیست بلکه سازوکاری برای شکل‌دهی به روابط اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشورهاست. از این رو توسعه قابلیت‌های فناورانه باید با هدف تقویت استقلال، اقتدار و امنیت ملی دنبال شود.

حکمرانی جدید باید افراد توانمند در عبور از چارچوب‌های موجود تربیت کند

وی با بیان اینکه هر نظامی تا زمانی که بتواند به مسائل پاسخ دهد، بر اساس پارادایم موجود به فعالیت خود ادامه می‌دهد اظهار کرد: زمانی که مسائل جدیدی ایجاد شود و پارادایم فعلی دیگر توان پاسخگویی نداشته باشد، شرایط برای یک تغییر اساسی و شکل‌گیری پارادایم جدید فراهم می‌شود.

افشین ادامه داد: به همین دلیل معتقدیم یکی از ویژگی‌های مهم حکمرانی جدید علم و فناوری، تربیت و حضور افرادی است که توانایی ایجاد تغییر و عبور از چارچوب‌های موجود را داشته باشند و بتوانند برای مسائل جدید، راه‌حل‌های نو ارائه کنند.

معاون علمی رئیس‌جمهور همچنین با بیان اینکه موفقیت در هر نظامی به شناخت درست قواعد آن بستگی دارد گفت: همان‌گونه که در رقابت‌های ورزشی مانند جام جهانی تیمی موفق‌تر است که بتواند با شناخت بهتر قوانین موجود عملکرد بهتری داشته باشد، در حوزه علم و فناوری نیز باید قواعد حاکم بر نظام را به‌درستی بشناسیم و بر اساس آن بهترین مسیر را برای پیشرفت کشور طراحی کنیم.

افشین در پایان تاکید کرد: مسیر آینده حکمرانی علم و فناوری کشور باید از علم‌محوری و فناوری‌محوری عبور کند و به سمت قابلیت‌محوری حرکت کند؛ مسیری که در آن دانش به فناوری فناوری به نوآوری و نوآوری به قابلیت‌های پایدار و قابل توسعه تبدیل شود و در نهایت این قابلیت‌ها به خلق ارزش، تقویت اقتصاد، حفظ استقلال و افزایش قدرت و اقتدار ملی منجر شوند.

انتهای پیام/