دیپلماسی در محاصره تهدیدهای نظامی

گروه سیاسی و بین‌الملل برنا/ رایزنی‌های ایران و میانجی‌گران قطری برای سومین روز متوالی ادامه دارد؛ هم‌زمان با آنکه نشانه‌هایی از نرم‌تر شدن مواضع واشنگتن و احتمال نزدیک شدن دو طرف به نقشه راهی برای پایان جنگ دیده می‌شود، اظهارات دونالد ترامپ درباره آمادگی برای حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران و بررسی گزینه‌های نظامی در آمریکا و اسرائیل نشان می‌دهد که مسیر دیپلماسی همچنان در محاصره تهدید‌های نظامی قرار دارد. در چنین شرایطی، دوحه به کانون تلاش‌ها برای جلوگیری از بازگشت جنگ تبدیل شده است؛ تلاش‌هایی که سرنوشت آن می‌تواند در ساعات و روز‌های آینده روشن‌تر شود.

مذاکرات فشرده ایران و میانجی‌گران قطری برای سومین روز متوالی در دوحه ادامه دارد. جانا شوکیر، خبرنگار رویترز، به نقل از یک مقام آگاه گزارش داده است که مذاکره‌کنندگان ایرانی همچنان در قطر حضور دارند و با میانجی‌گران این کشور درباره راه‌های دستیابی به توافقی برای پایان دادن به جنگ ایران و آمریکا گفت‌و‌گو می‌کنند. تداوم این رایزنی‌ها در شرایطی است که هنوز از آغاز مذاکرات مستقیم میان تهران و واشنگتن خبری منتشر نشده، اما تحرکات میانجی‌گرانه قطر و پاکستان برای نزدیک کردن مواضع دو طرف ادامه دارد.

ایران منتظر پاسخ آمریکا است

در همین چارچوب، اظهارات محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، درباره روند گفت‌و‌گو‌ها تصویری روشن‌تر از مسیر طی‌شده و اختلافات باقی‌مانده ارائه می‌دهد. رضایی گفته است تحرکات دیپلماتیک بیش از یک ماه پیش و پس از درخواست‌های مکرر آمریکا برای مذاکره آغاز شد؛ با این حال، تهران تاکید کرد تا پیش از تحقق شروط خود وارد گفت‌و‌گو نخواهد شد. به گفته او، ایران در پاسخ به درخواست واشنگتن، هفت شرط را از طریق میانجی‌ها ارسال و اعلام کرد تا زمان اجرای این شروط، تنگه هرمز بازگشایی نخواهد شد.

دبیر شورای عالی امنیت ملی توضیح داده است که پاسخ نخست آمریکا با مطالبات ایران فاصله داشت و از نظر تهران قانع‌کننده نبود. پس از میانجی‌گری قطر و پاکستان و سفر عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به ایران، پیشنهاد دومی مطرح شد که نسبت به پیشنهاد اولیه پیشرفت‌هایی داشت، اما همچنان با ابهاماتی همراه بود. رضایی می‌گوید در پاسخ بعدی واشنگتن نشانه‌هایی از شفافیت بیشتر و آمادگی برای پذیرش شروط ایران دیده شد؛ با این حال، تهران پرسش‌های خود را از طریق عباس عراقچی منتقل کرد و پاسخ ابهامات روز جمعه دریافت شد. اکنون به گفته رضایی، ایران منتظر آخرین پاسخ آمریکا است و دور تازه رایزنی‌ها بر همین اساس دنبال می‌شود.

تغییر لحن ونس

او همچنین با اشاره به نامه جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، از تغییر لحن این نامه در مقایسه با مکاتبه پیشین دونالد ترامپ با رهبر شهید انقلاب سخن گفته و آن را نشانه‌ای مثبت ارزیابی کرده است؛ هرچند تاکید دارد که هنوز پاسخی به این نامه نداده است.

«شعام» مسئول دیپلماسی دوران جنگی

رضایی در توضیح سازوکار تصمیم‌گیری دیپلماتیک نیز تصریح کرده که مسئولیت دیپلماسی در دوران جنگ بر عهده شورای عالی امنیت ملی است، درحالی‌که در شرایط عادی، دولت و وزارت امور خارجه این مسئولیت را بر عهده دارند. او با اشاره به حضور رئیس‌جمهور، وزیر امور خارجه و فرماندهان نیرو‌های مسلح در این شورا، بر هماهنگی میان بخش‌های سیاسی، دیپلماتیک و نظامی تاکید کرده است.

کورسوی امید

در کنار تداوم رایزنی‌ها، برخی مواضع و اظهارات اخیر از احتمال باز ماندن مسیر توافق حکایت دارد. دونالد ترامپ مدعی شده است که مذاکرات با ایران به‌خوبی پیش می‌رود و تهران خواهان دستیابی به توافق است. رئیس‌جمهور آمریکا البته در کنار این اظهارات، بار دیگر نسبت به قابل اعتماد بودن طرف ایرانی ابراز تردید کرده و گفته است که ایران پیش‌تر به توافق نزدیک شده، اما سپس از آن عقب‌نشینی کرده است. با این حال، تاکید او بر ادامه مذاکرات و احتمال دستیابی به توافق، در کنار ارزیابی مثبت رضایی از تغییر لحن نامه ونس، از جمله نشانه‌هایی است که می‌تواند به‌عنوان روزنه‌ای برای ادامه مسیر دیپلماتیک مورد توجه قرار گیرد.

تریتا پارسی، معاون اندیشکده کوئینسی، نیز در شبکه اجتماعی ایکس از مشاهده «کورسوی امید» در روابط ایران و آمریکا سخن گفته و ۴۸ ساعت آینده را در روند مذاکرات تعیین‌کننده دانسته است. او در عین حال هشدار داده که اسرائیل ممکن است برای برهم زدن روند دیپلماتیک تلاش کند؛ موضوعی که با توجه به مواضع اخیر مقام‌های اسرائیلی و هم‌زمانی تحرکات نظامی با رایزنی‌های دوحه، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

تهدید نظامی همچنان روی میز است

با وجود این نشانه‌ها، تحولات میدانی و اظهارات مقام‌های آمریکایی و اسرائیلی نشان می‌دهد که گزینه نظامی همچنان از محاسبات دو طرف کنار گذاشته نشده است. در همین زمینه، تماس تلفنی دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو در روز شنبه، هم‌زمان با ادامه رایزنی‌های دیپلماتیک، توجه‌ها را به احتمال ازسرگیری حملات جلب کرد. روزنامه جروزالم‌پست گزارش داده است که ترامپ در این تماس مدعی شده تنها یک یا دو مرکز از برنامه هسته‌ای ایران باقی مانده که باید هدف قرار گیرند؛ از جمله تأسیسات کوه کلنگ.

ترامپ در اظهاراتی جداگانه نیز ادعا کرده است که آمریکا می‌تواند این مراکز را ظرف ۱۰ دقیقه هدف قرار دهد و برای چنین عملیاتی برنامه دارد. این سخنان در حالی مطرح شده که رئیس‌جمهور آمریکا هم‌زمان از پیشرفت مذاکرات سخن می‌گوید. بر اساس گزارش وال‌استریت ژورنال، واشنگتن در حال بررسی گزینه‌های ازسرگیری حملات علیه ایران است؛ هرچند مارکو روبیو تاکید کرده که ترامپ هنوز درباره حمله جدید تصمیمی نگرفته است. به این ترتیب، درحالی‌که دیپلماسی در دوحه جریان دارد، بررسی گزینه‌های نظامی نیز متوقف نشده و همین هم‌زمانی، فضای مذاکرات را پیچیده‌تر کرده است.

سه سناریوی احتمالی برای ازسرگیری جنگ

در چنین فضایی، روزنامه فایننشال‌تایمز در گزارشی با بررسی گزینه‌های نظامی پیش‌روی ترامپ و نتانیاهو، سه سناریو برای ازسرگیری جنگ علیه ایران ترسیم کرده است؛ گزینه‌هایی که از حملات محدود دریایی تا کارزاری گسترده علیه زیرساخت‌های نظامی و حیاتی کشور را شامل می‌شود.

سناریوی نخست، گسترش حملات دریایی و هدف قرار دادن رادار‌های ساحلی، سامانه‌های موشکی ضدکشتی، مراکز پهپادی و پایگاه‌های قایق‌های تندرو ایران است. هدف از این عملیات، کاهش توان تهران برای تهدید کشتیرانی در تنگه هرمز عنوان شده است. با این حال، به باور برخی فرماندهان پیشین آمریکایی، ایران می‌تواند بخشی از این توانمندی‌ها را در مدت نسبتاً کوتاهی بازسازی کند؛ بنابراین، چنین حملاتی لزوماً به از میان رفتن ظرفیت‌های دریایی ایران منجر نخواهد شد.

سناریوی دوم، حمله مجدد به تأسیسات هسته‌ای ایران، به‌ویژه تأسیسات زیرزمینی کوه کلنگ است. ترامپ پیش‌تر از امکان استفاده از قدرتمندترین بمب غیرهسته‌ای آمریکا برای هدف قرار دادن این مرکز سخن گفته بود. با این حال، عمق تأسیسات، دشواری نفوذ به آن، خطر عملیات هوایی در عمق خاک ایران و محدودیت اطلاعات واشنگتن درباره وضعیت کنونی برنامه هسته‌ای، اجرای چنین حمله‌ای را پیچیده می‌کند.

سناریوی سوم، گسترده‌ترین گزینه نظامی است: کارزاری چندروزه علیه مجموعه‌ای از اهداف، از تأسیسات هسته‌ای و مراکز موشکی و پهپادی تا فرماندهان نظامی و زیرساخت‌های غیرنظامی مانند پالایشگاه‌ها، کارخانه‌ها و نیروگاه‌ها. هدف از چنین عملیاتی افزایش فشار بر تهران برای پذیرش خواسته‌های واشنگتن عنوان شده است؛ هرچند تحلیلگران درباره امکان تغییر حکومت از طریق حملات هوایی تردید دارند.

فایننشال‌تایمز در عین حال هشدار می‌دهد که ازسرگیری جنگ می‌تواند با پاسخ نامتقارن ایران، حمله به زیرساخت‌های انرژی کشور‌های خلیج‌فارس، گسترش ناامنی منطقه‌ای و افزایش قیمت جهانی سوخت همراه شود. محدودیت ذخایر موشک‌های رهگیر و مهمات دوربرد آمریکا نیز از دیگر عواملی است که می‌تواند هزینه‌های ورود به یک جنگ طولانی را افزایش دهد.

در مجموع، دوحه اکنون در نقطه تلاقی دو مسیر متضاد قرار گرفته است: از یک‌سو، رایزنی‌هایی که با میانجی‌گری قطر و پاکستان برای دستیابی به توافق ادامه دارد و از سوی دیگر، تهدید‌هایی که نشان می‌دهد گزینه نظامی همچنان در محاسبات واشنگتن و تل‌آویو حضور دارد. پاسخ نهایی آمریکا به شروط تهران و میزان انعطاف دو طرف در روز‌های پیش رو مشخص خواهد کرد که این تلاش‌ها به نقشه راهی برای توقف جنگ منتهی می‌شود یا منطقه بار دیگر با دور تازه‌ای از تقابل نظامی روبه‌رو خواهد شد.

انتهای پیام/