ضرورت ایجاد زنجیره پیوسته مراقبت از پیشگیری تا بازگشت به جامعه
به گزارش برنا، در ابتدای این مراسم، ناصر ملک‌پور علمداری، رئیس مرکز مدیریت پیوند و درمان بیماری‌ها، با اشاره به شعار «زنجیره امید؛ از مراقبت بالینی تا مراقبت اجتماعی» گفت: برآورد‌های جهانی نشان می‌دهد سالانه حدود ۱۶۳ هزار نفر در جهان بر اثر سوختگی جان خود را از دست می‌دهند که نزدیک به ۳۵ هزار نفر از آنان را کودکان زیر ۱۵ سال تشکیل می‌دهند.
وی افزود: بر اساس داده‌های نظام سلامت کشور، سوختگی سومین عامل مرگ ناشی از حوادث است. میانگین سنی افراد دچار سوختگی حدود ۳۰ سال بوده و مردان نزدیک به ۶۰ درصد این افراد را تشکیل می‌دهند.
رئیس مرکز مدیریت پیوند و درمان بیماری‌ها با بیان اینکه هدف این مرکز ایجاد شبکه‌ای پیوسته از مراقبت‌هاست، گفت: این شبکه باید از تخت بیمارستان آغاز شود و تا بازگشت کامل فرد به جامعه ادامه یابد.
ملک‌پور علمداری با اشاره به ظرفیت‌های درمانی کشور در حوزه سوختگی تصریح کرد: در حال حاضر ۳۶ بیمارستان در کشور به بیماران سوختگی خدمات ارائه می‌کنند که از این تعداد، ۱۳ مرکز به‌عنوان قطب‌های تخصصی سوختگی فعالیت دارند. در همین راستا، برنامه‌های آموزشی مستمری برای پزشکان، پرستاران و سایر اعضای کادر درمان این مراکز در نظر گرفته شده است.
وی توان‌بخشی را بخش جدایی‌ناپذیر درمان سوختگی دانست و اظهار کرد: توان‌بخشی دیگر اقدامی نیست که پس از پایان درمان آغاز شود، بلکه از زمان بستری بیمار شروع شده و با پیگیری‌های مستمر پس از ترخیص ادامه پیدا می‌کند تا فرد بتواند بار دیگر حضوری فعال در جامعه داشته باشد.
وی از تدوین و ابلاغ شیوه‌نامه ترخیص و پیگیری فعال بیماران تا بازگشت به جامعه با همکاری معاونت پرستاری خبر داد و افزود: اجرای این برنامه طی شش ماه آینده رصد می‌شود و نقاط قوت و ضعف آن مورد بررسی قرار خواهد گرفت.
رئیس مرکز مدیریت پیوند و درمان بیماری‌ها همچنین با اشاره به پیشرفت‌های حوزه درمان و توان‌بخشی سوختگی طی دو سال اخیر، از توسعه فناوری‌های مهندسی بافت، پانسمان‌های زیستی هوشمند و تجهیزات نوین بازتوانی حرکتی به‌عنوان بخشی از این دستاورد‌ها یاد کرد.
ملک‌پور علمداری در ادامه، فقدان سامانه ثبت ملی سوختگی را یکی از ضعف‌های مهم این حوزه برشمرد و گفت: ایجاد یک رجیستری ملی می‌تواند امکان دسترسی به داده‌های دقیق و واقعی را فراهم کند و زمینه برنامه‌ریزی مبتنی بر شواهد را بهبود بخشد. تلاش‌هایی برای راه‌اندازی این سامانه آغاز شده و امیدواریم امسال شاهد عملیاتی شدن آن باشیم.
وی مشکلات اقتصادی و بیمه‌ای را از دیگر چالش‌های بیماران سوختگی عنوان کرد و افزود: بر اساس بررسی‌ها، حدود ۱۱.۶ درصد این بیماران فاقد بیمه پایه هستند و ۳۱ درصد نیز از پوشش بیمه‌ای نامناسب برخوردارند. همچنین بیمه‌ها لزوماً هزینه‌های سنگین جراحی‌های ترمیمی و توان‌بخشی‌های بعدی را پوشش نمی‌دهند.
وی با اشاره به پیگیری موضوع حمایت‌های بیمه‌ای از بیماران سوختگی در تعامل با معاونت توسعه و شورای عالی بیمه، گفت: یکی از مطالبات جدی در این زمینه، تأمین پوشش بیمه‌ای لباس‌های فشاری است که در پیشگیری از ایجاد اسکار‌های هایپرتروفیک نقش مهمی دارند.
تأکید بر نگاه اجتماعی به پدیده سوختگی
در ادامه این مراسم، زینب نصیری، مشاور امور اجتماعی وزیر بهداشت، با تأکید بر اینکه سوختگی صرفاً یک آسیب جسمی نیست، گفت: برای مواجهه صحیح با این پدیده باید دو پرسش اساسی را مطرح کنیم؛ نخست اینکه آیا سوختگی تنها یک حادثه و آسیب جسمی است یا مجموعه‌ای از عوامل ریشه‌ای اقتصادی، اجتماعی، محیطی، فرهنگی، شرایط کار و کیفیت مسکن در بروز آن نقش دارند؟ و دوم اینکه آیا با بهبود زخم جسمی بیمار، مسئولیت نظام سلامت به پایان می‌رسد یا باید برای بازگشت فرد به استقلال، کرامت و نقش‌های خانوادگی، اجتماعی و شغلی او نیز برنامه‌ریزی کرد؟
وی افزود: سوختگی پدیده‌ای چندبعدی است و نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی، فقر، شرایط محیط زندگی و کیفیت روابط خانوادگی می‌توانند هم در بروز سوختگی و هم در روند درمان و بازگشت بیمار به جامعه تأثیرگذار باشند.
نصیری با بیان اینکه حتی دو بیمار با شدت سوختگی یکسان ممکن است پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و خانوادگی متفاوتی را تجربه کنند، گفت: حمایت خانواده، وضعیت روان‌شناختی، نگرانی از دست دادن پیوند‌های خانوادگی و نقش‌های اجتماعی و اقتصادی، از جمله عواملی هستند که بر روند بهبود و بازگشت بیمار اثر می‌گذارند.
مشاور امور اجتماعی وزیر بهداشت با اشاره به سه محور اصلی در بررسی اجتماعی پدیده سوختگی، تصریح کرد: نخست باید عوامل اجتماعی، اقتصادی و محیطی مؤثر بر بروز سوختگی شناسایی شوند؛ دوم، عواملی که بر کیفیت درمان تأثیر می‌گذارند مورد توجه قرار گیرند و سوم، شرایط اجتماعی مؤثر بر مراقبت اجتماعی و توان‌بخشی مبتنی بر جامعه بررسی شوند.
وی با تأکید بر نقش تعیین‌کننده‌های اجتماعی سلامت در بروز سوختگی اظهار کرد: نمی‌توان از نظام سلامت انتظار داشت که صرفاً پس از وقوع سوختگی وارد عمل شود. شرایط اقتصادی و آموزشی افراد، وضعیت اشتغال، استاندارد‌های ایمنی محیط کار و کیفیت مسکن از عواملی هستند که از سال‌های ابتدایی زندگی بر میزان خطرپذیری افراد تأثیر می‌گذارند.
نصیری با اشاره به ارتباط فقر و نابرابری با بروز سوختگی افزود: در بسیاری از موارد، به جای مقصر دانستن فرد آسیب‌دیده، باید بررسی کنیم چه عواملی در محیط زندگی یا کار او زمینه بروز حادثه را فراهم کرده و مسئولیت تأمین استاندارد‌های ایمنی بر عهده چه نهاد‌هایی بوده است.
وی همچنین خودسوزی در برخی استان‌ها، کودک‌آزاری و خشونت علیه کودکان را از دیگر ابعاد اجتماعی مرتبط با سوختگی دانست و بر ضرورت شناخت عوامل فرهنگی، اجتماعی و ساختاری مؤثر در این زمینه تأکید کرد.
مشاور امور اجتماعی وزیر بهداشت با بیان اینکه پیشگیری از سوختگی صرفاً به آموزش و افزایش آگاهی محدود نمی‌شود، گفت: مداخلات اجتماع‌محور باید از خانواده و مدرسه تا محیط کار و اجتماع محلی گسترش یابد و متناسب با شرایط هر جامعه طراحی شود.
وی ایجاد سامانه ثبت ملی سوختگی را نیز از ابزار‌های مهم سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد دانست و افزود: ثبت دقیق اطلاعات بیماران و تحلیل ریشه‌های بروز سوختگی می‌تواند به شناسایی گروه‌های پرخطر و مطالبه‌گری مؤثر از دستگاه‌های مسئول برای اصلاح عوامل اجتماعی، اقتصادی و محیطی کمک کند.
نصیری با تأکید بر ضرورت ایجاد نظام یکپارچه مراقبت اجتماعی ادامه داد: نجات جان انسان‌ها اولویت نخست است، اما مسئولیت نظام سلامت با بهبود زخم جسمی بیمار پایان نمی‌یابد. ارزیابی شرایط زندگی بیمار، شناسایی موانع اقتصادی و اجتماعی، توجه به سلامت روان فرد و خانواده و برنامه‌ریزی برای ترخیص ایمن و دسترسی به خدمات توان‌بخشی باید در زنجیره مراقبت دیده شود.
وی با اشاره به پیامدهای اقتصادی و خانوادگی سوختگی گفت: وقتی فردی که نان‌آور خانواده است دچار سوختگی می‌شود، خانواده او ممکن است علاوه بر آسیب ناشی از حادثه، درآمد خود را نیز از دست بدهد و با مشکلاتی مانند تأمین مسکن، تغذیه و سایر نیاز‌های اساسی مواجه شود؛ بنابراین مراقبت اجتماعی باید تمام ابعاد زندگی بیمار و خانواده او را در بر بگیرد.
نصیری همچنین انگ اجتماعی را از موانع مهم بازگشت بیماران سوختگی به جامعه دانست و اظهار کرد: برخی کودکان پس از سوختگی به دلیل طرد اجتماعی و نگاه منفی اطرافیان، از بازگشت به مدرسه و برقراری ارتباط با محیط اجتماعی بازمی‌مانند. این مسئله می‌تواند آسیب‌های جدی و بلندمدتی برای آنان ایجاد کند.
عبادی: پیشگیری اجتماعی باید مقدم بر مراقبت بالینی باشد
در بخش دیگری از این مراسم، عباس عبادی، معاون پرستاری وزارت بهداشت، با نقد شعار «از مراقبت بالینی تا مراقبت اجتماعی» گفت: به نظر می‌رسد برای اثربخشی بیشتر اقدامات، باید نگاه خود را تغییر دهیم و مراقبت اجتماعی را از مرحله پیشگیری در اولویت قرار دهیم؛ چراکه اگر مداخلات ما پس از وقوع حادثه آغاز شود، در واقع پس از شروع آسیب وارد عمل شده‌ایم.
وی با اشاره به اینکه بخش عمده تمرکز نظام سلامت بر پیامدهای جسمی سوختگی است، افزود: سوختگی علاوه بر آسیب جسمی، می‌تواند عزت‌نفس، تصویر ذهنی فرد از بدن، هویت، نقش‌های اجتماعی و توانایی ایفای نقش‌های خانوادگی و شغلی او را تحت تأثیر قرار دهد. اختلال در این مؤلفه‌ها ممکن است به پیامد‌هایی مانند انزوای اجتماعی و از دست دادن شغل منجر شود.
معاون پرستاری وزارت بهداشت با بیان اینکه بخش مهمی از عوامل مؤثر بر سلامت خارج از اختیار مستقیم نظام سلامت قرار دارند، تصریح کرد: نظام سلامت باید علاوه بر درمان، برای اصلاح عوامل اجتماعی مؤثر بر بروز سوختگی نیز مطالبه‌گری کند و سایر دستگاه‌ها و نهاد‌های مسئول را در این مسیر همراه سازد.
عبادی در ادامه به تشریح تجربه اجرای طرح «پرستار پیگیر» پرداخت و گفت: این طرح از سال ۱۴۰۰ آغاز شده و طی دو سال اخیر تقویت شده است. در قالب این برنامه، ۱۵ بیماری و اختلال پرتکرار از جمله سوختگی شناسایی شده‌اند و بیماران پس از ترخیص، حداقل به مدت یک ماه و حداکثر تا یک سال توسط پرستاران متخصص پیگیری می‌شوند.
وی افزود: آموزش‌های لازم پیش از ترخیص آغاز می‌شود و نخستین تماس با بیمار ۴۸ ساعت پس از ترخیص برقرار خواهد شد. در ادامه نیز آموزش‌های مرتبط با تداوم درمان، رعایت توصیه‌های پزشکی و مراجعه به مراکز درمانی و توان‌بخشی از طریق تماس‌های پیگیرانه دنبال می‌شود.
معاون پرستاری وزارت بهداشت با اشاره به نتایج اجرای این طرح اظهار کرد: میزان مراجعه مجدد بیماران سوختگی پس از ترخیص که پیش از این حدود هشت درصد تا یک ماه بود، به کمتر از ۲.۵ درصد کاهش یافته است. همچنین عوارض پس از سوختگی نیز کاهش قابل توجهی داشته است.
وی با اشاره به عوارضی مانند کانترکچر و اسکار‌های سوختگی، تأکید کرد: پیشگیری و مداخله به‌موقع می‌تواند از بروز بسیاری از عوارض آزاردهنده و نیاز به جراحی‌های پیشرفته پلاستیک جلوگیری کند.
عبادی در پایان خاطرنشان کرد: زنجیره مراقبت از بیماران سوختگی باید از مراقبت اجتماعی و پیشگیری آغاز شود و با درمان به‌موقع، پرستاری اثربخش، توان‌بخشی، مراقبت اجتماعی و مراقبت تسکینی ادامه یابد. هرگونه ضعف در این زنجیره، در نهایت پیامدهای خود را در نظام سلامت نشان خواهد داد.
در بخش دیگری از این مراسم، پیام جان جبور، نماینده سازمان جهانی بهداشت در ایران، به مناسبت هفته جهانی سوختگی قرائت شد.
